Chương 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. KHÁI QUÁT LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ 1. Ở nước ngoài Trong đời sống xã hội, GD và đào tạo có vai trò quan trọng đối với mọi quốc gia, dân tộc, góp phần nâng cao dân trí, đào tạo nhân tài, cung cấp nguồn nhân lực có trình độ góp phần phát triển kinh tế mỗi quốc gia.
Trong thời đại hiện nay, với sự phát triển bùng nổ KHCN, kinh tế tri thức, yêu cầu về đào tạo bồi dưỡng nguồn nhân lực có trình độ chuyên môn cao càng bức thiết. Vì thế nhiều quốc gia trong đó có Việt Nam đề cao vai trò của GD và đào tạo. GD dục phổ thông là nền tảng, có vai trò quan trọng đối với chất lượng GD nghề nghiệp và GD đại học. Ở trường phổ thông, hoạt động dạy và hoạt động học là hai hoạt động cơ bản nhất, bởi vì nó chiếm nhiều thời lượng trong hoạt động của CBQL, GV và HS, đồng thời nó chi phối các hoạt động khác trong nhà trường.
Vấn đề dạy học và QL hoạt động dạy học được nhiều nhà GD trên thế giới quan tâm. Ở phương Đông, Khổng Tử (551 - 479 trước công nguyên) với quan điểm hoạt động DH là: “dùng cách gợi mở, đi từ gần tới xa, từ đơn giản đến phức tạp, nhưng vẫn đòi hỏi người học phải tích cực suy nghĩ…, đòi hỏi học trò phải tập luyện, phải hình thành nề nếp, thói quen học tập” và “học không biết chán, dạy không biết mỏi”. Đó là quan điểm trong dạy học phải phát huy vai trò tích cực, chủ động chiếm lĩnh tri thức, độc lập suy nghĩ, sáng tạo, đề cao năng lực tự học. Trong hoạt động học có nền nếp, kỹ cương.
Quan điểm đó vẫn còn nguyên giá trị trong giai đoạn hiện nay. Ở thế kỷ XVII, Jan Amos Komensky, người đầu tiên đưa ra kiến nghị đổi mới một cách sâu sắc quá trình dạy học nói chung và tổ chức dạy học nói e 7 riêng. Ngày nay, tư tưởng của ông về GD nói chung và về chế độ dạy học theo lớp với hình thức tổ chức dạy học trên lớp nói riêng vẫn còn có ý nghĩa tích cực đối với lý luận dạy học hiện đại. Hai tác giả Jean-Marc Denommé và Madelenie Roy trong tác phẩm “Tiến tới một phương pháp sư phạm tương tác” đã đề cập tới một trường phái sư phạm tương tác cùng với nền tảng lý luận của nó.
Trong nghiên cứu của mình, những nhà lý luận dạy học đã khẳng định yếu tố môi trường trong cấu trúc quá trình dạy học, theo đó, hệ thống dạy học tối thiểu là ba yếu tố: người dạy, người học và môi trường, giữa chúng có sự tương tác lẫn nhau. Tiếp cận hoạt động dạy học theo quan điểm sư phạm học tương tác, không chỉ dừng lại ở việc xác định đúng các yếu tố tham gia hoạt động dạy học, chức năng riêng biệt của từng yếu tố và quan hệ giữa chúng. Có ba dạng tương tác sư phạm thường xảy ra trong thực tế, đó là: Tương tác thầy trò; tương tác môi trường trò; tương tác môi trường thầy trò. Tác phẩm “Kinh nghiệm lãnh đạo của hiệu trưởng” của Xukhômlinxki đã đưa ra nhiều tình huống QLGD và QL dạy học trong nhà trường, trong đó tác giả đã bàn nhiều về phương pháp thực hiện mục tiêu, nội dung và PPDH, đặc biệt là vấn đề phân công trong QL dạy học.
Thế kỷ XX đến nay, trên thế giới có nhiều trào lưu cải cách GD, các trào lưu này chủ yếu do sự tác động của các cuộc cách mạng về KHCN, sự tăng trưởng của các nền kinh tế kéo theo tăng trưởng về khoa học, công nghệ, kỹ thuật. Khi KHCN phát triển, quan điểm, mục tiêu, chương trình GD thay đổi, từ GD thiên về “dạy người” chuyển sang tăng cường giảng dạy các môn khoa học tự nhiên, toán học và các môn khoa học khác, nền GD dục phải cung cấp nguồn nhân lực cho sự phát triển của xã hội. Qua đó để lại nhiều công trình nghiên cứu về hoạt động DH có giá trị cả về lý luận và thực tiễn. Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi tiếp thu và kế thừa một số kết quả e 8 nghiên cứu tổng quát làm tiền đề để nghiên cứu các giải pháp QL hoạt động trong trường THCS theo định hướng phát triển phẩm chất, năng lực HS phù hợp với yêu cầu thực tiễn hiện nay.
Ở Việt Nam Ở Việt Nam, vấn đề GD và nâng cao chất lượng dạy học luôn được Đảng và Nhà nước quan tâm, đầu tư để phát triển. Mục tiêu là nâng cao chất lượng GD toàn diện, để thực hiện được mục tiêu đó không thể thiếu vai trò của công tác QL GD nói chung và QL hoạt động dạy học nói riêng, thông qua QL hoạt động dạy học của nhà trường đảm bảo nhà trường thực hiện mục tiêu GD toàn diện, đồng thời nó quyết định kết quả GD của nhà trường. Vấn đề về hoạt động dạy học đã được nhiều nhà khoa học, nhà nghiên cứu, diễn đàn khoa học GD đề cập và công bố. Tiêu biểu như các tác giả Trần Hồng Quân, Phạm Minh Hạc, Phan Trọng Luận, Đỗ Đình Hoan, Phạm Viết Vượng, Đặng Thành Hưng,.
Về QL hoạt động dạy học trong trường phổ thông có nhiều công trình nghiên cứu như: “Những khái niệm cơ bản về quản lý GD” của tác giả Nguyễn Ngọc Quang; Khoa học QL nhà trường phổ thông của tác giả Trần Kiểm; “Quản lý, quản lý GD tiếp cận từ những mô hình” của tác giả Đặng Quốc Bảo là những tài liệu mà trong đó trình bày về khái niệm quản lý, quản lý GD trong đó những luận điểm nguyên tắc QL GD phù hợp với thực tiễn hiện nay. Gần đây có một số luận văn thạc sĩ chuyên ngành QL GD nghiên cứu về QL hoạt động dạy học ở trường THCS như: Tác giả Võ Thị Thúy Liễu với luận văn “Biện pháp quản lý hoạt động dạy học của hiệu trưởng các trường trung học cơ sở huyện Vĩnh Cửu, tỉnh Đồng Nai” (2015); Nguyễn Thị Thanh Hương với đề tài: "Biện pháp quản lý HĐDH của hiệu trưởng các trường THCS thành phố Hải Dương” (2006) ; Nguyễn Thị Kim Oanh với đề tài e 9 "Biện pháp quản lý HĐDH của hiệu trưởng các trường THCS thị xã Phú Thọ, tỉnh Phú Thọ” (2007). Luận văn của các tác giả trên đã nêu lên các biện pháp quản lý HĐDH của Hiệu trưởng trường THCS. Đó là những công trình có giá trị về lý luận và thực tiễn, phù hợp với công việc của các tác giả, đồng thời cũng giúp cho các CBQL nhà trường nói chung và các Hiệu trưởng trường THCS khác tham khảo để vận dụng trong công tác QL của mình.
Tuy nhiên, qua quá trình học tập và nghiên cứu tài liệu, chưa có công trình nghiên cứu nào có thể bao quát hết được các đặc thù riêng của từng vùng, miền, địa phương. Thị xã Gia Nghĩa là một đô thị non trẻ, mới hình thành và đang trên đà phát triển, vì vậy nó cũng có những đặc thù riêng về QL GD nói chung và QL hoạt động dạy học nói riêng. Đến nay chưa có công trình nghiên cứu về QL hoạt động dạy học trên địa bàn thị xã Gia Nghĩa để đề xuất các biện pháp QL hoạt động dạy học ở THCS thị xã Gia Nghĩa hiệu quả, đáp ứng yêu cầu đổi mới trong giai đoạn hiện nay. CÁC KHÁI NIỆM CƠ BẢN 1.
Khái niệm quản lý Bàn về khái niệm QL, thực tế có nhiều quan điểm khác nhau về khái niệm QL. Tùy thuộc vào vào từng xã hội, nghề nghiệp, lĩnh vực nghiên cứu mà có quan điểm phù hợp.Taylor: “QL là biết được điều bạn muốn người khác làm và sau đó thấy được rằng họ hoàn thành công việc một cách tốt nhất và rẻ nhất”. Tác giả Trần Kiểm định nghĩa: “QL là những tác động của chủ thể QL trong việc huy động, phát huy, kết hợp, sử dụng, điều chỉnh, điều phối các nguồn lực trong và ngoài tổ chức một cách tối ưu nhằm đạt mục đích của tổ chức với hiệu quả cao nhất” [19, tr. e 10 Theo tác giả Nguyễn Ngọc Quang cho rằng “QL là những tác động có định hướng, có kế hoạch của chủ thể QL đến đối tượng QL trong tổ chức để vận hành tổ chức, nhằm đạt mục đích nhất định” [24, tr.
Mặc dù có nhiều khái niệm khác nhau, nhưng đều có điểm chung: QL là tác động có chủ đích của chủ thể QL đến khách thể QL nhằm đạt được mục đích của tổ chức. QL gồm có các yếu tố: Chủ thể QL là đối tượng tác động đến đối tượng QL, khách thể QL là chịu sự tác động gián tiếp từ chủ thể QL, mục tiêu QL. QL là một hiện tượng xã hội, là một hoạt động thiết yếu để đảm bảo mọi hoạt động của tổ chức đạt được đúng mục đích của tổ chức đó. Đồng thời tạo sự ổn định và thúc đẩy sự phát triển của tổ chức đến mức cao hơn.
Khi xem xét khái niệm QL, cần chú ý một số điểm sau đây: QL bao giờ cũng là hoạt động hướng đích, có mục tiêu xác định; QL thể hiện mối quan hệ giữa chủ thể QL và đối tượng QL; QL bao giờ cũng là QL con người; QL là sự tác động mang tính chủ quan nhưng phải phù hợp với quy luật khách quan; QL có khả năng thích nghi giữa chủ thể với đối tượng QL và ngược lại. Tóm tại: QL là những tác động có chủ đích của chủ thể QL đến khách thể QL nhằm đạt được mục tiêu chung. Chủ thể Đối tượng Mục tiêu Khách thể quản lý quản lý quản lý quản lý Sơ đồ 1. Sơ đồ biểu diễn quá trình của quản lý 1.
Quản lý giáo dục Có nhiều khái niệm về QLGD, có một số khái niệm cơ bản như sau: Tác giả Nguyễn Ngọc Quang cho rằng: “Quản lý GD là hệ thống những tác động có mục đích, có kế hoạch, hợp quy luật của chủ thể quản lý e 11 nhằm làm cho hệ vận hành theo đường lối và nguyên lý GD của Đảng, thực hiện được tính chất của nhà trường xã hội chủ nghĩa Việt Nam, mà tiêu điểm hội tụ là quá trình dạy học - GD thế hệ trẻ, đưa GD tới mục tiêu dự kiến tiến lên trạng thái mới về chất” [24, tr. Theo tác giả Trần Kiểm, QLGD được xét ở hai cấp độ, cấp vĩ mô và cấp vi mô. Cấp vĩ mô là QL một nền/hệ thống GD; cấp vi mô xem như QL trường học/tổ chức GD cơ sở. Đối với cấp vĩ mô: “QLGD là hoạt động tự giác của chủ thể QL nhằm huy động, tổ chức, điều phối, điều chỉnh, giám sát,.
