Chương 1. Cơ sở lý luận về quản lý kế hoạch dạy học. Thực trạng quản lý kế hoạch dạy học tại trường THCS – THPT Newton. Biện pháp quản lý kế hoạch dạy học tại trường THCS – THPT Newton.
8 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ KẾ HOẠCH DẠY HỌC Ở TRƢỜNG PHỔ THÔNG 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Tình hình nghiên cứu tại nước ngoài Vấn đề quản lý kế hoạch dạy học trong nhà trường là vấn đề đã được nhiều nhà nghiên cứu nước ngoài đặt ra và nghiên cứu từ rất sớm. Trong hướng tiếp cận chương trình giáo dục mở, không bị đóng kín bởi quy định bắt buộc trong chương trình quốc gia, các nhà nghiên cứu giáo dục nước ngoài đã sớm đặt ra vấn đề phát triển chương trình nhà trường.
Tác giả Skilbeck (1984, trích theo Mash và cộng sự, 1990) đã đưa ra khái niệm về phát triển chương trình nhà trường (school – based curiculium development) như sau: “Phát triển chương trình nhà trường là việc một cơ sở giáo dục lập kế hoạch, thiết kế, thực thi và đánh giá chương trình học tập của học sinh trường mình”. Định nghĩa này đã đặt ra vấn đề vai trò của các hoạt động bên trong nhà trường trong việc xây dựng, triển khai, phát triển các kế hoạch dạy học gắn liền với một nhà trường cụ thể. Tổ chức Hợp tác và phát triển kinh tế (OECD) từ những năm cuối của thế kỷ XX cũng đã đặt ra vấn đề phát triển chương trình nhà trường trên cơ sở đặt nhà trường trong mối quan hệ với Bộ giáo dục, các Sở giáo dục, hội cha mẹ học sinh. OECD cho rằng “Phát triển chương trình nhà trường là một quá trình, trên cơ sở các hoạt động bên trong nhà trường, hoặc trên cơ sở nhu cầu của nhà trường trong việc thực thi chương trình giáo dục, nhằm tạo ra sự phân quyền, trách nhiệm và kiểm soát giữa chính quyền trung ương và địa phương, để nhà trường có được quyền tự chủ hợp pháp về hành chính, nghề nghiệp để có thể tự quản lý quá trình phát triển của trường mình”.
Nền giáo dục New Zealand là một nền giáo dục tiên tiến, hiện đại. Ngay từ những năm 1990, Bộ GD-ĐT New Zealand đã có nêu vấn đề về vai trò quan trọng của mỗi nhà trường trong việc xây dựng các kế hoạch triển khai các hoạt động dạy học của trường mình trên cơ sở nghiên cứu chương trình giáo dục quốc gia. Theo đó 9 “Chương trình giáo dục New Zealand đảm bảo sự mềm dẻo, cho phép các trường cùng giáo viên thiết kế chương trình phù hợp với nhu cầu học tập của học sinh mình. Chương trình nhà trường được tổ chức linh hoạt để đáp ứng nhu cầu của mỗi học sinh, phù hợp với cách hiểu mới về các phong cách học khác nhau của học sinh, phù hợp với những thay đổi trong điều kiện kinh tế - xã hội, phù hợp với những yêu cầu và kỳ vọng của cộng đồng địa phương”.
Những quan điểm trên đã mô tả quá trình xây dựng, quản lý các kế hoạch dạy học tại các nhà trường. Năm 1992, tác giả Brady đã nêu cụ thể hơn về quá trình này với những đặc điểm cơ bản như: - Đây là hoạt động lôi cuốn sự tham gia của giáo viên (có thể là một bộ phận giáo viên chứ không phải toàn thể) vào các quyết định liên quan đến phát triển và thực thi chương trình. - Đó là hoạt động lựa chọn và điều chỉnh chương trình chứ không phải là một chương trình mới hoàn toàn. - Đó là hoạt động làm thay đổi vai trò truyền thống của giáo viên - Hoạt động đó chỉ bao gồm việc thay đổi vị trí trong trách nhiệm của nhà trường liên quan tới chương trình chứ không đề cập tới quan hệ khác của nhà trường với các cấp quản lý.
Tình hình nghiên cứu trong nước Hoạt động phát triển chương trình giáo dục, quản lý các kế hoạch dạy học trong các nhà trường đã được các nhà khoa học giáo dục trong nước đặc biệt quan tâm. Thành công của những nghiên cứu về đề tài này đã góp phần quan trọng trong việc đổi mới chương trình và nâng cao chất lượng dạy – học nói chung. Về khái niệm chương trình giáo dục, trong một số tài liệu như Những vấn đề cơ bản về chương trình và quá trình dạy học (Nguyễn Hữu Châu, NXBGD, 2006), Thiết kế và đánh giá chương trình giáo dục (Nguyễn Đức Chính, tập bài giảng, Đại học Quốc gia Hà Nội, khoa Sư phạm, 2008)…, các tác giả đã cung cấp những tổng quan ngắn gọn nhưng tương đối đầy đủ về lịch sử phát triển cũng như những cách hiểu khác nhau xung quanh nội hàm của khái niệm chương trình giáo dục. Tác giả Nguyễn Đức Chính, Vũ Lan Hương, Phạm Thị Nga trong tài liệu “Phát triển 10 chương trình giáo dục” (2017) đã trực tiếp đặt ra vấn đề về quy trình phát triển chương trình giáo dục trong các nhà trường hiện nay.
Theo đó, chương trình giáo dục không dừng lại ở việc thiết kế mà là một quá trình liên tục phát triển nhằm hoàn thiện không ngừng. Do vậy, chương trình giáo dục là một thực thể không phải được thiết kế một lần và dùng cho mãi mãi, mà được phát triển, bổ sung, hoàn thiện tuỳ theo sự thay đổi của trình độ phát triển kinh tế - xã hội, của thành tựu khoa học - kĩ thuật và công nghệ, của thị trường sử dụng lao động. Nói cách khác, phát triển chương trình giáo dục thực chất chính là những đợt cải cách giáo dục để đổi mới/điều chỉnh chương trình. Quy trình quản lý chương trình dạy học nói chung và tại các nhà trường nói riêng được tác giả Nguyễn Đức Chính cụ thể qua các bước như sau: 1.
Phân tích nhu cầu (Need analysis) 2. Xác định mục đích và mục tiêu (Defining aims and objectives) 3. Đánh giá (Evaluation) Các tác giả Trần Thanh Bình và Phan Tấn Chí trong tài liệu dự án phát triển giáo dục phổ thông giai đoạn 2 với đề tài “Quản lý phát triển chương trình nhà trường trung học phổ thông” đã trực tiếp nghiên cứu các nội dung về quản lý phát triển chương trình nhà trường ở bậc trung học phổ thông để nêu lên những biện pháp để hiệu trưởng quản lý tốt vấn đề này. Cụ thể, tác giả nêu lên 6 bước gắn liền với vai trò chỉ đạo, tổ chức, quản lí của Hiệu trưởng: 1) Phân tích bối cảnh; 2) Phân tích chương trình hiện hành; 3) Phân công công việc; 4) Xác định chuẩn kiến thức, kĩ năng môn học; 5) Thiết kế chương trình nhà trường; 6) Thực hiện chương trình nhà trường; 7) Đánh giá, điều chỉnh.
Ngày 25/6/2013, Bộ GD-ĐT đã có Công văn số 791/HD-BGDĐT hướng dẫn 11 về Thí điểm phát triển chương trình giáo dục nhà trường theo định hướng phát triển năng lực học sinh. Theo tinh thần công văn này, nội dung chính của thí điểm phát triển chương trình giáo dục nhà trường là: điều chỉnh cấu trúc nội dung dạy học trong chương trình hiện hành và xây dựng kế hoạch giáo dục mới ở từng môn học, hoạt động giáo dục và của nhà trường. Ngày 28 tháng 8 năm 2019, trong văn bản số 3892/BGDĐT-GDTrH về việc hướng dẫn thực hiện nhiệm vụ giáo dục trung học năm học 2019-2020, Bộ GD-ĐT đã nêu và hướng dẫn cụ thể việc xây dựng, quản lý kế hoạch dạy học tại các nhà trường phổ thông theo hướng: “Tiếp tục rà soát nội dung sách giáo khoa, tinh giản những nội dung dạy học vượt quá mức độ cần đạt về kiến thức, kỹ năng của chương trình giáo dục phổ thông hiện hành; điều chỉnh để tránh trùng lặp nội dung giữa các môn học, hoạt động giáo dục; bổ sung, cập nhật những thông tin mới phù hợp thay cho những thông tin cũ, lạc hậu; Xây dựng kế hoạch giáo dục của từng môn học, hoạt động giáo dục phù hợp với điều kiện thực tế của nhà trường theo hướng sắp xếp lại các nội dung dạy học, cập nhật nội dung dạy học nhằm tạo thuận lợi cho việc áp dụng các phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực; chú trọng giáo dục đạo đức, lối sống, văn hóa ứng xử và giá trị sống, rèn luyện kĩ năng sống, hiểu biết xã hội, thực hành pháp luật, giáo dục văn hóa giao thông; tăng cường các hoạt động nhằm giúp học sinh vận dụng kiến thức liên môn vào giải quyết các vấn đề thực tiễn” [6]. Như vậy, qua một số những công trình nghiên cứu khoa học và những văn bản chỉ đạo của các cơ quan quản lý giáo dục nước ta những năm vừa qua, có thể thấy vấn đề quản lý kế hoạch dạy học tại các nhà trường đang là vấn đề được đặt ra bức thiết nhằm đáp ứng nhu cầu đổi mới giáo dục và hướng tới triển khai chương trình giáo dục phổ thông mới sắp tới.
Các công trình nghiên cứu đi trước là tài liệu tham khảo tốt nhất cho tác giả kế thừa, chọn lọc nghiên cứu đề tài của cá nhân “Quản lý kế hoạch dạy học tại trường trung học cơ sở - trung học phổ thông Newton, thành phố Hà Nội”. Xác định các nội dung nghiên cứu của đề tài luận văn - Xác định cơ sở lí luận về kế hoạch dạy học và quản lý kế hoạch dạy học tại các nhà trường (khái niệm, nội dung kế hoạch dạy học và quản lý kế hoạch dạy học) và các yếu tố ảnh hưởng đến quản lý kế hoạch dạy học tại các nhà trường. 12 - Khảo sát và đánh giá đúng thực trạng kế hoạch dạy học và quản lý kế hoạch dạy học tại trường THCS – THPT Newton hiện nay. - Đề xuất các biện pháp quản lý kế hoạch dạy học tại trường THCS – THPT Newton hiện nay.
Một số khái niệm cơ bản 1. Quản lý và quản lý giáo dục 1. Quản lý Nói đến hoạt động quản lý, người ta thường nhắc đến ý tưởng sâu sắc của C.Mác: “Tất cả mọi lao động xã hội trực tiếp hay lao động chung nào tiến hành trên quy mô tương đối lớn, thì ít nhiều cũng cần đến một sự chỉ đạo để điều hòa sự hoạt động của cá nhân và thực hiện những chức năng chung phát sinh từ sự vận động của những khí quan độc lập của nó. Một người độc tấu vĩ cầm tự mình điều khiển lấy mình, còn một dàn nhạc thì cần phải có nhạc trưởng”.
Harold Koontz “Quản lý là một hoạt động thiết yếu, nó đảm bảo sự phối hợp những nỗ lực của cá nhân nhằm đạt được mục đích của tổ chức. Mục đích của mọi nhà quản lý là hình thành môi trường mà trong đó con người có thể đạt được mục đích của tổ chức.
