Chương 1: Cơ sở lý luận về quản lý quá trình dạy học tại trường THPT theo tiếp cận phát triển năng lực học sinh. Chương 2: Thực trạng quản lý quá trình dạy học tại Trường THPT Lê Chân, thị xã Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh theo tiếp cận phát triển năng lực học sinh. Chương 3: Biện pháp quản lý quá trình dạy học tại Trường THPT Lê Chân, thị xã Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh theo tiếp cận phát triển năng lực học sinh. 4 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ QUÁ TRÌNH DẠY HỌC TẠI TRƢỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO TIẾP CẬN PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH 1.
Tổng quan nghiên cứu quá trình dạy học và quản lý quá trình dạy học 1. Một số nghiên cứu về quá trình dạy học theo tiếp cận phát triển năng lực học sinh Ngay từ thời cổ đại, nghiên cứu về phát triển năng lực trong dạy học đã xuất hiện với những tên tuổi các triết gia như Platon, Khổng Tử, Mạnh Tử, v. Từ thế kỷ 19 đến nửa đầu thế kỷ 20, thời kỳ này phát triển năng lực hầu như được đồng nhất với phát triển năng lực trí tuệ (Bine-Simon, R. Cuối thế kỷ 20, tâm lý học giáo dục và tâm lý học phát triển đã mở rộng khái niệm năng lực, nó không chỉ là trí tuệ, đặc biệt là xuất hiện những quan niệm mới về năng lực gắn với nội dung văn hóa (năng lực văn hóa), xã hội (năng lực xã hội), sự tồn tại (kỹ năng sống), tình cảm (năng lực biểu cảm), bên cạnh đó có những thứ năng lực còn bí ẩn khác, trong đó có yêu tố thuộc về tiềm thức hoặc vô thức.
Hiện nay, tiếp cận năng lực trong giáo dục học sinh là vấn đề khoa học có phạm vi rất rộng lớn, tiêu biểu cho tư tưởng giáo dục hiện đại. Vấn đề này đã được các nhà khoa học thảo luận, cụ thể: (1) Đào tạo dựa vào năng lực (Competency-based Training) hay giáo dục dựa vào năng lực (Competency-based Education) hay học tập dựa vào năng lực (Competency-based Learning), bản chất của các tiếp cận này là cụ thể hóa triết lý giáo dục hướng vào người học, lấy người học làm trung tâm, trước hết là năng lực của họ. Đây là tư tưởng hiện đại mà nền tảng triết học đã được L.X Vưgotsky, Xavier Roegirs và J.Piaget xác lập có hai khía cạnh: Tận dụng năng lực có sẵn và phát triển năng lực mới của người học trong quá trình dạy học [21], [33], [35]; 5 (2) Chương trình dựa vào năng lực thực hiện, bản chất là đào tạo theo năng lực thực hiện, xong nhấn mạnh yếu tố chương trình trong đào tạo nghề nó được phát triển trên cơ sở phân tích nghề và thị trường lao động [34]; (3) Dạy học dựa trên phong cách học tập, là hướng nghiên cứu mới. Bởi phong cách học tập tích hợp cả khí chất, nét tính cách, tình cảm và năng lực, do đó dạy học theo phong cách học tập cũng là một chiến lược dạy học phân hóa theo tiếp cận năng lực, thí dụ năm 1995 John W Burke đã xuất bản tài liệu “Giáo dục và đào tạo dựa trên năng lực thực hiện” [39].
Theo nghiên cứu quốc tế, tiếp cận năng lực trong giáo dục luôn dẫn đến những nghiên cứu, phát triển những khung năng lực khác nhau - mục tiêu của dạy học theo từng môn học cụ thể. Nghiên cứu về dạy học theo tiếp cận năng lực so với các cách tiếp cận khác, có những hướng nghiên cứu sau: (1) Tác giả J. Rodge “Tiếp cận năng lực trong dạy học tập trung vào ết quả học tập, nhắm tới những gì người học dự iến phải làm được hơn là nhắm tới những gì họ cần phải học được”. Như vậy, hai tác giả khẳng định dạy học theo tiếp cận năng lực có nét đặc trưng là nhấn mạnh yếu tố làm được và thực hiện được [38]; (2) Khi tổng kết lý thuyết về tiếp cận dựa trên năng lực trong dạy học và phát triển, K.
Paprock [40] đã chỉ tiếp cận này có năm đặc tính cơ bản. Những đặc tính trên đã chỉ ra cách tiếp cận này có những ưu thế vượt trội so với các cách tiếp cận khác trong dạy học; (3) Theo S. Kerka [42], những tiêu chuẩn đo lường khách quan và việc chú trọng vào kết quả đầu ra của những năng lực cần thiết để tạo ra kết quả là vấn đề được các nhà hoạch định chính sách GD&ĐT và phát triển nguồn nhân lực quan tâm và đặc biệt nhấn mạnh. Dạy học theo tiếp cận năng lực, các tác giả đã nghiên cứu các mô hình năng lực như sau: 6 (1) R.E Boyatzid cho rằng phát triển dạy học dựa trên mô hình năng lực cần xử lý một cách hệ thống ba khía cạnh sau: Xác định các năng lực; phát triển chúng; đánh giá chúng một cách khách quan [36].
(2) Để xác định được các năng lực, thường là dựa vào kết quả đầu ra. Từ đó xác định vai trò của giáo viên - người có trách nhiệm phải tạo ra kết quả đầu ra này. Vai trò là tập hợp các hành vi được mong đợi của một người theo địa vị công việc và những nghĩa vụ của người đó. Thuật ngữ “vai trò công việc” đề cấp tới việc thực hiện nhiệm vụ cụ thể của một người.
Trên cơ sở vai trò đó, xác định các năng lực cần thiết, phù hợp để thực hiện tốt các vai trò này. Từ những hiểu biết về năng lực, các nhà nghiên cứu trên thế giới, trong tiếp cận của mình, họ đã sử dụng những mô hình năng lực sau: Những mô hình dựa trên hành vi, tính cách của cá nhân trong việc xác định “con người cần phải làm gì để vai trò của mình được thực hiện”; Những mô hình dựa trên các kiến thức, kỹ năng theo đuổi việc xác định “những iến thức và ỹ năng gì cần phải có ở mỗi con người” để thực hiện tốt vai trò của mình; Những mô hình dựa trên tiêu chuẩn, kết quả đầu ra trong việc xác định “con người ở nơi làm việc, họ cần phải đạt được những gì”. Tiếp cận với sản phẩm đầu ra, là mô hình được các nhà nghiên cứu trên thế giới đặc biệt quan tâm và đồng tình. Mô hình dựa trên năng lực cần chú ý năng lực năng lực còn là những đòi hỏi của các vai trò, nhiệm vụ và những công việc.
Trên thế giới, trong quá trình tăng trưởng và phát triển của các tổ chức, mô hình năng lực được sử dụng rất phổ biến ở cấp vi mô và ngày càng phát triển mạnh mẽ [36]. Ở Việt Nam, đã có nhiều tác giả nghiên cứu về tiếp cận năng lực trong dạy học, tuy nhiên lại không có phương hướng rõ ràng. Từ đầu thế kỷ 21 tới nay mới hình hình thành như một hướng nghiên cứu và ngày càng có nhiều nhà nghiên cứu quan tâm đặc biệt. Nơi thực hiện những nghiên cứu cơ bản và có hệ thống đầu tiên về chủ đề này là Viện khoa học giáo dục Việt Nam, 7 nhằm mục đích chuẩn bị cho khung chương trình giáo dục phổ thông sau năm 2015.
Trên cơ sở cải cách giáo dục nghề và giáo dục đại học cuối thế kỉ 20 đầu thế kỉ 21, Viện nghiên cứu và phát triển giáo dục cũng đã có nghiên cứu về tiếp cận năng lực trong dạy học. Tuy nhiên, các tác giả chưa thực sự nghiên cứu đầy đủ và mới chỉ thực hiện được những bước đầu tiên. Sau đây là một số hướng nghiên cứu về dạy học theo tiếp cận năng lực ở nước ta: (1) Nghiên cứu về thiết kế chương trình dạy học theo định hướng phát triển năng lực: Các tác giả Đỗ Ngọc Thống [26], Lương Việt Thái [24], Nguyễn Công Khanh [16], cho rằng chương trình dạy học định hướng năng lực là chương trình định hướng kết quả đầu ra, nhằm mục tiêu phát triển năng lực người học. “Sản phẩm cuối cùng” của quá trình dạy học là chất lượng đầu ra.
Không quy định những nội dung dạy học chi tiết mà chương trình này quy định những kết quả đầu ra của mục tiêu quá trình dạy học, từ đó đưa ra hướng dẫn chung trong việc lựa chọn nội dung, phương pháp, tổ chức và đánh giá kết quả quá trình dạy học nhằm đảm bảo thực hiện được mục tiêu của quá trình dạy học tức là đạt kết quả đầu ra theo mong muốn. Kết quả học tập hay mục tiêu học tập, mà người học mong muốn thường được biểu hiện qua hệ thống các năng lực. Những mong muốn về kết quả học tập, được mô tả chi tiết, và có thể quan sát được, đánh giá được. Người học cần đạt được những yêu cầu và kết quả đã quy định trong chương trình.
(2) Nghiên cứu về tổ chức hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng lực: Các tác giả Đặng Quốc Bảo và Nguyễn Sĩ Thư [1], tổ chức dạy học theo định hướng phát triển năng lực là giúp người học thấu hiểu “Học để làm gì - Học cái gì” để có năng lực đích thực; đồng thời người học được tiếp cận với cách “học hiệu quả” để có năng lực bền vững. Bên cạnh đó, tác giả đã chỉ ra những năng lực tư duy nền tảng trong quá trình dạy học cần trang bị cho người học, đó là: Tư duy nguyên tắc (thông thạo một lĩnh vực chính, ít nhất một lĩnh vực chuyên môn; Tư duy tổng hợp (biết tổng hợp các ý kiến 8 kiến chuyên môn khác nhau thành một tổng thể, kết nối tổng thể này với tổng thể khác); Tư duy sáng tạo (khám phá và làm rõ vấn đề, những đòi hỏi thực tiễn); Tư duy tôn trọng (có sự nhận biết và thấu hiểu những vấn đề khác nhau giữa các dòng tư tưởng); Tư duy đạo đức (thực hiện tốt trách nhiệm cá nhân). Bên cạnh đó, có tác giả lại cho rằng, để tổ chức hiệu quả hoạt động dạy học theo hướng phát triển năng lực cần chú ý đến việc vận dụng linh hoạt các hình thức tổ chức, phương pháp dạy học, tạo điều kiện cho người học thực hành, vận dụng kiến thức trong những tình huống đa dạng. Nếu trong quá trình dạy học, người dạy không tổ chức được các hoạt động phù hợp cho người học thì những năng lực mong muốn không hình thành ở họ - điều mà dạy học theo tiếp cận năng lực hướng tới [19], [20], [32].
(3) Nghiên cứu về đánh giá kết quả dạy học theo định hướng phát triển năng lực người học: Một số tác giả cho rằng, không thể phán đoán được sự thành công của một chương trình dạy học hoặc của người học nếu như không có minh chứng về mức độ đạt được các năng lực ở người học. Đó chính là lý do cấn có sự đánh giá trong quá trình giáo dục.
