Tổng quan nghiên cứu

Tình hình tội phạm ma túy tại Việt Nam đang diễn biến hết sức phức tạp, trong đó Thành phố Hồ Chí Minh là địa bàn trọng điểm cả về tiêu thụ lẫn trung chuyển quốc tế. Trong giai đoạn từ năm 2014 đến tháng 6 năm 2019, Cục Hải quan Thành phố Hồ Chí Minh đã chủ trì và phối hợp phát hiện, bắt giữ và xử lý 242 vụ vận chuyển trái phép chất ma túy, thu giữ 3.280,687 kg ma túy các loại cùng 77.413 lọ và viên ma túy nén. Với diện tích 2.098,7 km2, dân số hơn 8,8 triệu người, sở hữu Cảng hàng không quốc tế Tân Sơn Nhất phục vụ hơn 22 triệu lượt khách trong năm 2018 và hệ thống Cảng biển Sài Gòn chiếm 50% tổng khối lượng hàng hóa thông qua cảng biển cả nước, địa bàn thành phố luôn là mục tiêu lợi dụng hàng đầu của các tổ chức buôn lậu ma túy xuyên quốc gia. Luận văn tập trung giải quyết vấn đề cấp bách: làm thế nào để nâng cao hiệu quả phòng ngừa tình hình tội vận chuyển trái phép chất ma túy của cơ quan Hải quan trong bối cảnh các đối tượng liên tục thay đổi thủ đoạn tinh vi và chính sách tạo thuận lợi thông thương hàng hóa ngày càng mở rộng. Mục tiêu nghiên cứu cụ thể bao gồm hệ thống hóa cơ sở lý luận về vai trò kiểm soát của ngành Hải quan, phân tích thực trạng công tác đấu tranh giai đoạn 2014 - 2019, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp toàn diện. Nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn to lớn, góp phần trực tiếp vào việc thực hiện mục tiêu nâng tỷ lệ thu giữ ma túy tại khu vực biên giới và cửa khẩu lên trên 30% theo Chiến lược quốc gia phòng, chống và kiểm soát ma túy của Chính phủ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng đồng bộ hai nền tảng lý thuyết lớn trong khoa học pháp lý và quản trị hiện đại: Lý thuyết phòng ngừa tội phạm trong Tội phạm học và Lý thuyết quản trị rủi ro kiểm soát biên giới trong khoa học quản lý nhà nước về hải quan. Theo lý thuyết phòng ngừa tội phạm, hoạt động phòng ngừa được tiến hành theo hai trục chính: phòng ngừa xã hội nhằm triệt tiêu các điều kiện nảy sinh tội phạm và phòng ngừa nghiệp vụ nhằm phát hiện, ngăn chặn, xử lý kịp thời các hành vi phạm pháp. Mô hình nghiên cứu tích hợp phương thức kiểm soát hành chính công khai tại cửa khẩu với các biện pháp trinh sát nghiệp vụ bí mật và hoạt động điều tra hình sự ban đầu. Bốn khái niệm khoa học cốt lõi được chuẩn hóa trong công trình gồm: phòng ngừa tình hình tội phạm ma túy; địa bàn hoạt động hải quan xác lập theo Điều 7 Luật Hải quan năm 2014; thẩm quyền tiến hành một số hoạt động điều tra hình sự theo Điều 164 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 và Điều 33 Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự năm 2015; cấu thành tội phạm vận chuyển trái phép chất ma túy quy định tại Chương XX Bộ luật Hình sự năm 2015 sửa đổi năm 2017.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu khảo sát trên cỡ mẫu toàn diện gồm 242 hồ sơ vụ án vận chuyển trái phép chất ma túy do Cục Hải quan Thành phố Hồ Chí Minh trực tiếp phát hiện hoặc phối hợp xử lý từ năm 2014 đến tháng 6 năm 2019, đồng thời đối chiếu mở rộng với 588 vụ việc toàn ngành giai đoạn 2011 - 2016 và 216 vụ bắt giữ trong năm 2018. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu toàn bộ theo chuỗi thời gian lịch sử đối với hồ sơ nghiệp vụ, kết hợp chọn mẫu định tính chuyên gia qua khảo sát, phỏng vấn sâu 40 cán bộ công chức thuộc Đội Kiểm soát phòng, chống ma túy. Lý do lựa chọn kết hợp phương pháp thống kê mô tả, phân tích tổng hợp tài liệu và quan sát thực tế là nhằm lượng hóa chính xác quy mô tang vật, đồng thời nhận diện chuẩn xác các quy luật ẩn của thủ đoạn ngụy trang ma túy qua biên giới. Cơ sở phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử được áp dụng để phân tích mối quan hệ giữa quá trình hội nhập kinh tế quốc tế với sự gia tăng của tội phạm phi truyền thống. Toàn bộ dữ liệu được thu thập, xử lý và kiểm chứng chặt chẽ theo dòng thời gian nghiên cứu từ năm 2014 đến năm 2019.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, quy mô tang vật bị bắt giữ có sự tăng trưởng đột biến về khối lượng và mức độ nguy hiểm. Trong tổng số 3.280,687 kg ma túy bị thu giữ giai đoạn 2014 - tháng 6/2019, lượng ma túy tổng hợp, ma túy đá và ketamine chiếm tỷ trọng áp đảo, tiêu biểu là vụ phối hợp thu giữ tới 507,5 kg ketamine. Năm 2018, số vụ bắt giữ ma túy của toàn ngành hải quan tăng tới 113,86% so với năm 2017, cho thấy áp lực thẩm lậu ma túy ngày càng khốc liệt.

Thứ hai, tuyến hàng không và bưu chính chuyển phát nhanh là cung đường trọng điểm bị tội phạm triệt để khai thác. Cảng hàng không quốc tế Tân Sơn Nhất đón 10 triệu lượt khách xuất nhập cảnh mỗi năm và chiếm 56% tổng lượng khách quốc tế cả nước trở thành nơi xuất hiện nhiều thủ đoạn cất giấu ma túy tinh vi nhất trong hành lý ký gửi và bưu kiện phi mậu dịch.

Thứ ba, vị trí địa lý biến Thành phố Hồ Chí Minh thành trung tâm trung chuyển ma túy quốc tế. Dữ liệu từ các cơ quan bảo vệ pháp luật cho thấy khoảng 80% lượng ma túy vận chuyển vào địa bàn được các tổ chức tội phạm định hướng đưa sang nước thứ ba như Úc, Đài Loan hay Nhật Bản, trong khi khoảng 20% còn lại tiêu thụ nội địa phục vụ hơn 24.000 người nghiện có hồ sơ quản lý tại thành phố (chiếm hơn 10,1% tổng số người nghiện cả nước).

Thứ tư, lực lượng chuyên trách còn mỏng và bị giới hạn về thẩm quyền tố tụng. Đội Kiểm soát phòng, chống ma túy chỉ có 40 cán bộ cùng 03 huấn luyện viên chó nghiệp vụ; theo Điều 33 Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự, cơ quan Hải quan chỉ được tiến hành hoạt động điều tra ban đầu trong 07 ngày đối với án đặc biệt nghiêm trọng rồi phải chuyển giao hồ sơ cho cơ quan Công an.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của tình trạng gia tăng tội phạm là do các đối tượng triệt để lợi dụng cơ chế thông quan điện tử tự động thông thoáng và sự phát triển mạnh của các tuyến giao thương quốc tế. Để trực quan hóa các phát hiện nghiên cứu, dữ liệu có thể được trình bày thông qua hai công cụ: Biểu đồ hình tròn thể hiện tỷ lệ cơ cấu 3.280,687 kg tang vật chia theo 4 nhóm ma túy chính (heroin, ma túy đá, ketamine, cocain) và Bảng ma trận nhiệt phân bố mật độ 242 vụ việc bắt giữ trên 3 tuyến cửa khẩu trọng điểm gồm cảng hàng không Tân Sơn Nhất, cảng biển Sài Gòn và Chi cục Hải quan Bưu điện. So với các công trình nghiên cứu nội địa, kết quả này chứng minh rằng phòng ngừa tại cửa khẩu có hiệu quả ngăn chặn từ xa vượt trội, bởi khi ma túy đã lọt qua biên giới thì công tác truy bắt trong nội địa sẽ tốn kém nguồn lực xã hội gấp nhiều lần. Phát hiện này khẳng định sự cần thiết phải trao thêm thẩm quyền tố tụng và hiện đại hóa công nghệ giám sát cho lực lượng Hải quan.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, hoàn thiện hành lang pháp lý và mở rộng thẩm quyền tố tụng hình sự cho cơ quan Hải quan. Kiến nghị Quốc hội và Chính phủ sửa đổi Điều 33 Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự theo hướng cho phép Cục trưởng Cục Hải quan được quyền khởi tố vụ án, khởi tố bị can và điều tra toàn diện các tội danh ma túy thuộc Chương XX Bộ luật Hình sự. Mục tiêu rút ngắn 50% thời gian xử lý hồ sơ ban đầu trong lộ trình 2020 - 2025 do Bộ Tư pháp và Tổng cục Hải quan phối hợp thực hiện.

Thứ hai, hiện đại hóa trang thiết bị kỹ thuật chuyên dụng kiểm soát ma túy. Đầu tư đồng bộ hệ thống máy soi container cố định, máy ngửi phát hiện phân tử ma túy và nâng quy mô đàn chó nghiệp vụ từ 03 lên tối thiểu 10 cá thể được huấn luyện chuyên sâu. Mục tiêu nâng tỷ lệ soi chiếu tự động đạt 100% đối với các lô hàng rủi ro cao và nâng tỷ lệ thu giữ ma túy tại cửa khẩu lên trên 35% trong giai đoạn 2020 - 2023 dưới sự chỉ đạo của Tổng cục Hải quan.

Thứ ba, nâng cao năng lực và chuẩn hóa chuyên môn cho lực lượng kiểm soát ma túy. Tổ chức đào tạo chuyên sâu về kỹ năng trinh sát, phân tích hình ảnh máy soi và giải mã dữ liệu hành khách cho toàn bộ 40 cán bộ chuyên trách của Đội Kiểm soát ma túy và lực lượng kiểm soát tại các chi cục cửa khẩu. Mục tiêu 100% cán bộ chuyên trách đạt chứng chỉ nghiệp vụ điều tra trước năm 2024 do Cục Hải quan Thành phố Hồ Chí Minh phối hợp với các học viện công an triển khai.

Thứ tư, siết chặt cơ chế phối hợp tác chiến liên ngành và hợp tác quốc tế. Tăng cường hiệu quả hoạt động của Tổ công tác liên ngành giữa Hải quan Tân Sơn Nhất với Cục C04 Bộ Công an theo Quyết định 133/2002/QĐ-TTg, đồng thời mở rộng trao đổi thông tin tình báo thời gian thực với Cảnh sát Liên bang Úc và Hải quan các quốc gia trong khu vực. Mục tiêu tăng 40% số chuyên án quốc tế được triệt phá thành công giai đoạn 2020 - 2025 do Tổng cục Hải quan và Bộ Công an đồng chủ trì.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, lãnh đạo và cán bộ công chức ngành Hải quan cùng lực lượng Cảnh sát điều tra tội phạm về ma túy. Công trình cung cấp bức tranh thực tiễn chi tiết về 242 vụ việc bắt giữ, giúp cán bộ nâng cao kỹ năng nhận diện phương thức cất giấu hàng cấm và hoàn thiện quy trình phối hợp tác chiến tại các cửa khẩu trọng điểm.

Thứ hai, các nhà hoạch định chính sách, đại biểu Quốc hội và cơ quan xây dựng pháp luật. Luận văn là cơ sở thực chứng giá trị phản ánh những bất cập tại Điều 33 Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự và Điều 164 Bộ luật Tố tụng hình sự, phục vụ quá trình sửa đổi các quy định pháp luật về thẩm quyền tư pháp của cơ quan Hải quan.

Thứ ba, giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Tội phạm học và Luật Hình sự. Luận văn đóng góp nguồn tư liệu học thuật phong phú về quản lý nhà nước kết hợp nghiệp vụ trinh sát, cung cấp bộ số liệu thực nghiệm về 3.280,687 kg ma túy phục vụ công tác giảng dạy và nghiên cứu mở rộng.

Thứ tư, các doanh nghiệp dịch vụ logistics, đại lý làm thủ tục hải quan và doanh nghiệp xuất nhập khẩu. Nghiên cứu giúp các doanh nghiệp nhận diện nguy cơ bị tội phạm lợi dụng trà trộn ma túy vào các lô hàng thương mại, từ đó hoàn thiện quy trình quản trị rủi ro chuỗi cung ứng và chủ động hợp tác tố giác tội phạm với cơ quan chức năng.

Câu hỏi thường gặp

Câu hỏi 1: Cơ quan Hải quan Thành phố Hồ Chí Minh hiện có quyền khởi tố và điều tra độc lập vụ án ma túy không? Theo Điều 33 Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự năm 2015, cơ quan Hải quan chỉ được tiến hành một số hoạt động điều tra ban đầu đối với tội phạm rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng trong thời hạn 07 ngày, sau đó phải chuyển hồ sơ cho Cơ quan Cảnh sát điều tra. Lực lượng Hải quan hiện chưa có thẩm quyền điều tra đầy đủ các tội danh ma túy.

Câu hỏi 2: Vì sao Thành phố Hồ Chí Minh bị các tổ chức ma túy chọn làm địa bàn trung chuyển quốc tế? Thành phố sở hữu mạng lưới giao thông vượt trội với sân bay Tân Sơn Nhất đón hơn 22 triệu khách năm 2018 và cảng biển Sài Gòn chiếm 50% lượng hàng hóa cả nước. Tội phạm quốc tế đã lợi dụng sự thông thoáng của thủ tục hải quan điện tử để trung chuyển 80% ma túy sang các thị trường lớn như Úc và Đài Loan.

Câu hỏi 3: Kết quả bắt giữ ma túy của Hải quan Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn 2014 - 2019 đạt mức nào? Trong giai đoạn này, đơn vị đã phát hiện, bắt giữ và xử lý 242 vụ việc, thu giữ 3.280,687 kg ma túy các loại, 77.413 lọ và viên nén gây nghiện, đồng thời phối hợp bắt giữ 507,5 kg ketamine. Đây là minh chứng rõ nét cho nỗ lực ngăn chặn ma túy qua biên giới của 40 cán bộ Đội Kiểm soát ma túy.

Câu hỏi 4: Thủ đoạn cất giấu ma túy nào phổ biến nhất tại các cửa khẩu hải quan thành phố? Thủ đoạn phổ biến nhất là gia công khoang rỗng trong các kiện hàng xuất nhập khẩu thương mại, đóng gói ma túy lẫn vào bao bì thực phẩm, trà, tân dược gửi qua bưu điện chuyển phát nhanh, hoặc giấu trong đáy vali và nuốt trực tiếp vào cơ thể khi nhập cảnh qua đường hàng không.

Câu hỏi 5: Giải pháp kỹ thuật nào giúp nâng cao tỷ lệ phát hiện ma túy tại cửa khẩu trong thời gian tới? Giải pháp then chốt là tự động hóa quy trình kiểm tra bằng hệ thống máy soi container tốc độ cao kết hợp phần mềm nhận diện hình ảnh, vận hành máy ngửi hạt nano ma túy và sử dụng chó nghiệp vụ tại các khu vực phân loại hàng hóa nhằm kiểm soát 100% các đối tượng có dấu hiệu rủi ro cao.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa hoàn chỉnh khung lý luận Tội phạm học về hoạt động phòng ngừa tội phạm ma túy của lực lượng Hải quan với tư cách là chủ thể quản lý và điều tra ban đầu.
  • Phân tích sâu sắc thực trạng đấu tranh với 242 vụ việc và hơn 3.280 kg ma túy bị thu giữ tại địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn 2014 - tháng 6/2019.
  • Làm rõ đặc điểm trung chuyển quốc tế của địa bàn với khoảng 80% lượng ma túy hướng đến thị trường các nước thứ ba.
  • Chỉ ra những rào cản cụ thể về thẩm quyền tố tụng và sự thiếu hụt trang thiết bị kỹ thuật của đội ngũ 40 cán bộ chuyên trách.
  • Xác lập hệ thống 4 nhóm giải pháp chiến lược nhằm hiện thực hóa mục tiêu thu giữ trên 30% ma túy tại khu vực cửa khẩu biên giới.

Đóng góp lớn nhất của công trình là cung cấp luận cứ khoa học và thực tiễn vững chắc giúp hoàn thiện cơ chế phòng ngừa ma túy tại cửa khẩu của Hải quan Việt Nam. Trong giai đoạn 2020 - 2025, các cơ quan chức năng cần nhanh chóng thể chế hóa các đề xuất sửa đổi luật và đẩy mạnh đầu tư công nghệ kiểm soát hiện đại. Các nhà nghiên cứu và lực lượng thực thi pháp luật hãy tích cực ứng dụng những kết quả từ công trình này để nâng cao hiệu quả bảo vệ an ninh quốc gia và giữ vững trật tự an toàn xã hội.