Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Một số khái niệm 1. Ca khúc Ca khúc/bài hát là hai danh từ đồng nghĩa, là các tác phẩm được sử dụng trong thanh nhạc, dùng để biểu diễn bằng giọng hát của con người có hoặc không có nhạc đệm, khác với các tác phẩm khí nhạc là loại âm nhạc viết riêng cho các nhạc khí diễn tấu. Trong cuốn Thuật ngữ và ký hiệu âm nhạc thường dùng của Đào Trọng Từ, Đỗ Mạnh Thường, Đức Bằng, giải thích “ca khúc là bài hát ngắn có bố cục mạch lạc” [22; tr.
Theo cuốn Hình thức và thể loại âm nhạc của tác giả Nguyễn Thị Nhung lại giải thích: Ca khúc là danh từ dùng để gọi những tác phẩm thanh nhạc khác nhau: ca khúc dân ca và ca khúc của các nhạc sĩ chuyên nghiệp với vai trò thể hiện chủ yếu là giai điệu. Giai điệu của ca khúc là những giai điệu hoàn chỉnh, độc lập; thậm chí có thể dùng một nhạc cụ nào đó để trình tấu vẫn mang một ý nghĩa hoàn thiện của một tư duy âm nhạc. Từ những khái niệm trên ta có thể hiểu ca khúc là tác phẩm nghệ thuật được kết hợp giữa ngôn ngữ và âm nhạc, do giọng hát của con người thể hiện. Như vậy, điều dễ nhận thấy sự khác biệt của ca khúc với các tác phẩm khí nhạc là ở chỗ ca khúc có lời ca, điều này làm cho hình tượng âm nhạc trong ca khúc giúp cho người thưởng thức tiếp nhận nội dung qua những câu từ cụ thể cho nên dễ cảm nhận hơn nhạc không lời.
Điểm khác biệt tiếp theo của ca khúc so với khí nhạc là được viết cho giọng người thể hiện. Giọng hát con người, so với nhạc cụ, tuy có thể có một số hạn chế về âm vực, về tốc 8 độ. nhưng nó lại có ưu thế riêng, được ví là một “nhạc khí sống” quý báu, không nhạc khí nào sánh bằng. Bởi vì, ngoài khả năng phát ra những âm thanh như một nhạc cụ thì giọng hát của con người còn có khả năng biểu đạt ý nghĩa của ngôn từ mà nhạc cụ không thể làm được và như đã nêu trên là ca từ giúp cho người thưởng thức dễ tiếp nhận nội dung, tiếp nhận hình tượng âm nhạc.
Bài dân ca hay còn thường gọi là bài hát dân ca là do nhân dân sáng tác, không rõ tác giả (khuyết danh), được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác bằng phương pháp truyền khẩu, truyền nghề, có tính dị bản và chứa đựng những giá trị của văn hóa nghệ thuật dân tộc. Khác với bài dân ca, ca khúc do tác giả sáng tác, có thể là nhạc sĩ chuyên nghiệp hoặc không chuyên, chỉ có một bản duy nhất (không có tính dị bản) và được quy định rõ bài hát đó là sản phẩm của người sáng tác (không khuyết danh). Ca khúc thiếu nhi Cụm từ thiếu nhi bao gồm hai thành phần: thiếu và nhi, trong đó thiếu là thiếu niên và nhi là nhi đồng. Từ điển Tiếng Việt (do Hoàng Phê chủ biên) có viết thiếu nhi là “trẻ em thuộc các lứa tuổi thiếu niên, nhi đồng” [21; tr.911] và thiếu niên là “trẻ em thuộc lứa tuổi từ mười - mười một đến mười bốn - mười lăm’ [21; tr.911], còn nhi đồng là “trẻ em thuộc lứa tuổi từ bốn - năm đến tám - chín” [21; tr.
Qua khái niệm về thiếu nhi và ca khúc đã nêu trên, ta có thể hiểu ca khúc thiếu nhi là những bài hát sáng tác cho đối tượng trẻ em ở lứa tuổi nhi đồng và thiếu niên (thuộc độ tuổi mầm non, tiểu học và trung học cơ sở). Ca khúc thiếu nhi là một bộ phận trong nền âm nhạc mới Việt Nam (là nền âm nhạc tiếp thu lối sáng tác châu Âu, ra đời khoảng những năm 30 đầu thế kỷ XX), đóng một vai trò không nhỏ trong sự phát triển lịch sử âm nhạc nước nhà và có tầm quan trọng đặc biệt đối với lứa tuổi thiếu niên và nhi 9 đồng, không chỉ giúp cho các em được giải trí, được thưởng thức cái đẹp, nâng cao khả năng thẩm mỹ mà còn khơi dậy trong các em tình yêu quê hương, đất nước, truyền thống dân tộc và rèn luyện nhân cách. Ca khúc thiếu nhi Việt Nam thường có cấu trúc ở dạng một đoạn hoặc hai đoạn đơn, giai điệu dễ thuộc, dễ nhớ.,phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý của lứa tuổi thiếu nhi. Trên chặng đường phát triển từ những ngày đầu Tân nhạc đến nay, ca khúc thiếu nhi đã cùng với nền ca khúc nhạc mới Việt Nam làm nhiệm vụ được ví như một cuốn biên niên sử bằng âm thanh, ghi lại những chặng đường chiến đấu và xây dựng hào hùng của đất nước.
Ca khúc thiếu nhi đã ghi danh bao thế hệ nhạc sĩ từ những lớp đầu lão thành như Nguyễn Xuân Khoát, Lưu Hữu Phước, Văn Chung… Tiếp theo là thế hệ nhạc sĩ như Phong Nhã, Mộng Lân, Phạm Tuyên, Phan Huỳnh Điểu, Bùi Đình Thảo, Hàn Ngọc Bích, Hoàng Long, Hoàng Lân… ở thời kỳ chống Pháp và chống Mỹ. Đến sau 1975, sáng tác ca khúc thiếu nhi đã ghi thêm tên tuổi của nhiều nhạc sĩ như Cao Minh Khanh, Vũ Trọng Tường, Nguyễn Ngọc Thiện, Trịnh Công Sơn, Phạm Trọng Cầu… Có thể nói, các nhạc sĩ sáng tác cho thiếu nhi đã dành những tình cảm yêu thương cho thế hệ tương lai của đất nước qua những ca khúc mà theo thời gian vẫn sống mãi cùng năm tháng như Thiếu nhi thế giới liên hoan (Lưu Hữu Phước), Lỳ và Sáo (Văn Chung), Ai yêu Bác Hồ Chí Minh hơn thiếu niên nhi đồng (Phong Nhã), Em là mầm non của Đảng (Mộng Lân), Cánh én tuổi thơ (Phạm Tuyên), Đội kèn tí hon (Phan Huỳnh Điểu), Đi học (Bùi Đình Thảo), Tiếng chim trong vườn Bác (Hàn Ngọc Bích), Chiều thu nhớ trường (Cao Minh Khanh), Mùa thu ngày khai trường (Vũ Trọng Tường), Ngày đầu tiên đi học (Nguyễn Ngọc Thiện). Ca khúc trong chương trình phân môn học Hát bậc THCS Thông thường, ca khúc được hiểu là những bài hát do nhạc sĩ sáng tác nhưng trong luận văn này, các bài hát trong môn Âm nhạc bậc THCS có cả 10 bài do nhạc sĩ sáng tác và dân ca cho nên khái niệm ca khúc THCS ở đây chúng tôi dùng với phạm vi rộng hơn bao gồm các bài hát do nhạc sĩ sáng tác và cả các bài dân ca, để có đánh giá tổng thể và toàn diện về đặc điểm của tất cả các bài hát trong phân môn Hát ở THCS. Trong môn Âm nhạc bậc THCS có bài hát thiếu nhi và dân ca (bao gồm cả Việt Nam và nước ngoài) được lựa chọn đưa vào trong chương trình hiện hành ở phổ thông, từ lớp 6 đến lớp 9.
Đó là những bài hát thiếu nhi tiêu biểu, có chất lượng về nội dung và nghệ thuật, có tính giáo dục và tính thẩm mỹ cao, thường gắn với các chủ đề nhà trường, gia đình, bạn bè, thiên nhiên, quê hương, đất nước… phù hợp với tâm sinh lý lứa tuổi học sinh THCS. Ngoài những đặc điểm của bài hát trong chương trình môn Âm nhạc bậc THCS như đã nêu ở trên, bài hát trong phân môn học Hát phải có thêm tiêu chí là có giai điệu phù hợp với giọng hát của lứa tuổi THCS. Phương pháp phân tích ca khúc bậc THCS Thuật ngữ phương pháp bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp - méthodos, nghĩa là con đường để đạt mục đích. Trong Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên (Nxb Đà Nẵng, 1998) có khái niệm về phương pháp với 2 nghĩa: 1.
Phương pháp là “cách thức nhận thức, nghiên cứu hiện tượng của tự nhiên và đời sống xã hội ” [21; tr. Phương pháp là “hệ thống các cách sử dụng để tiến hành một hoạt động nào đó” [21; tr. Trong sách Phương pháp nghiên cứu khoa học giáo dục Tiểu học của Phó Đức Hòa có nêu: “Phương pháp là cách thức, là con đường của tổ hợp các hoạt động nhằm thực hiện mục đích đề ra. Khái niệm phương pháp nhằm chỉ ra cách tiếp cận vấn đề” [09; tr.30] Chúng tôi cũng đồng ý với những khái niệm như trên, phương pháp là con đường để đạt tới mục tiêu trong một hoạt động, là hệ thống các cách sử 11 dụng được sắp xếp theo một trật tự nhất định để tiến hành hoạt động đó.
Bản chất của phương pháp chính là cách tiếp cận vấn đề. Phương pháp phân tích ca khúc: Muốn phân tích một tác phẩm âm nhạc hay một ca khúc dù nhỏ hay lớn, ngoài những kiến thức hiểu biết về âm nhạc như: Nhạc lý cơ bản, hòa âm phức điệu. thì việc hiểu nội dung (ngôn ngữ, giai điệu) cũng như chủ đề của tác phẩm là yếu tố quan trọng trong việc phân tích ca khúc. Theo tác giả PGS.
Nguyễn Thị Nhung trong cuốn Hình thức âm nhạc: “Phân tích tác phẩm là nghiên cứu sự liên quan tổng hợp trong một phạm vi rộng của nhiều vấn đề và hiện tượng chứ không chỉ giới hạn ở vấn đề hình thức” [17; tr. Tác giả cho rằng: “Việc phát hiện nội dung và ý nghĩa nghệ thuật của tác phẩm là công việc chính của việc phân tích tác phẩm” [17; tr. Trong cuốn Phân tích tác phẩm âm nhạc TS. Đào Trọng Minh giải thích một cách cụ thể hơn: Phân tích tác phẩm âm nhạc là công việc nghiên cứu phân tích, giải quyết hoặc phê bình một tác phẩm âm nhạc trong một qui mô nào đó với những yêu cầu nhất định trên các mặt: Cấu trúc hình thức, đặc điểm biểu hiện của ngôn ngữ âm nhạc, chủ đề tư tưởng, nội dung thể hiện, tính định hướng thẩm mỹ của tác phẩm.
Từ những yếu tố trên ta có thể hiểu, phương pháp phân tích ca khúc là cách thức, là tổ hợp các hoạt động nhằm thực hiện mục đích phân tích một ca khúc trên các phương diện: Cấu trúc, đặc điểm biểu hiện của ngôn ngữ âm nhạc, chủ đề tư tưởng, tính định hướng thẩm mỹ của tác phẩm. để đánh giá được nội dung, hình thức và ý nghĩa nghệ thuật của tác phẩm hay nói cách khác là thấy được giá trị của tác phẩm. Phương pháp phân tích bài hát THCS là cách thức, là tổ hợp các thao tác phân tích các bài hát trong chương trình âm nhạc bậc THCS để đánh 12 giá được nội dung, hình thức và ý nghĩa nghệ thuật của tác phẩm và từ đó ứng dụng vào dạy học môn Âm nhạc cho học sinh THCS đạt kết quả tốt. Một số khái niệm liên quan đến phân tích tác phẩm Trong mục này, chúng tôi tìm hiểu một số khái niệm liên quan đến phân tích tác phẩm như hình thức âm nhạc, hình thức 1 đoạn, 2 đoạn., giai điệu, tiết tấu.