ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN . NGUYỄN THỊ KIM NHẠN DU KÍ, MỘT BỘ PHẬN ĐỘC ĐÁO TRONG SỰ NGHIỆP CỦA NHÀ VĂN PHẠM QUỲNH LUẬN VĂN THẠC SĨ Hà Nội, 5/2013 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN . NGUYỄN THỊ KIM NHẠN DU KÍ, MỘT BỘ PHẬN ĐỘC ĐÁO TRONG SỰ NGHIỆP CỦA NHÀ VĂN PHẠM QUỲNH Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành: Văn học Việt Nam Mã số: 60 22 34 Ngƣời hƣớng dẫn: TS. Phạm Xuân Thạch Hà Nội, 5/2013 MỤC LỤC MỞ ĐẦU . Lí do chọn đề tài . Lịch sử vấn đề . Nhiệm vụ của đề tài. Phạm vi nghiên cứu . Phương pháp nghiên cứu . Bố cục luận văn: . 10 CHƢƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ PHẠM QUỲNH VÀ SÁNG TÁC DU KÍ TRONG BỐI CẢNH VĂN CHƢƠNG QUỐC NGỮ VIỆT NAM ĐẦU THẾ KỈ XX . Vài nét cuộc đời, sự nghiệp Phạm Quỳnh . Cuộc đời Phạm Quỳnh . Văn nghiệp Phạm Quỳnh. Khảo cứu, phê bình . Du kí trong bối cảnh văn chƣơng quốc ngữ Việt Nam đầu thế kỉ XX . Tiền đề lí thuyết về du kí . Du kí ở giữa những giao thoa . Du kí, diễn ngôn về không gian . Khái lược du kí quốc ngữ Việt Nam đầu thế kỉ XX . Du kí quốc ngữ đầu thế kỉ XX . 28 CHƢƠNG 2: NỘI DUNG TƢ TƢỞNG TRONG DIỄN NGÔN DU KÍ PHẠM QUỲNH . Nhãn quan văn hóa, chính trị của Phạm Quỳnh qua du kí . Cái nhìn văn hóa qua các không gian Việt . Cảnh quan đô thị . Cảnh quan nông thôn, miền núi . Cái nhìn chính trị về không gian thế giới . Cảnh quan thuộc địa . Cảnh quan chính quốc. Bản lĩnh trí thức của Phạm Quỳnh qua du kí . Nhận diện các vấn đề nước Việt Nam mới .1 Định vị cốt cách văn hóa. Vấn đề ngôn ngữ . Vấn đề sinh kế. Vấn đề đoàn kết dân tộc . Tư thế kẻ sĩ trước chính quyền . Thái độ với triều đình Huế . Thái độ với nước Pháp . 65 CHƢƠNG 3: SỰ CHUẨN BỊ CỦA LỐI VIẾT MỚI TRONG DU KÍ PHẠM QUỲNH . Kết cấu và sự hỗn dung thể loại . Kết cấu du kí . Sự hỗn dung thể loại . Ngƣời kể chuyện . Ngôn ngữ du kí . Vốn Việt cổ . Đặc trưng, tính cách ngôn ngữ du kí . Tính khoa học . Tính biểu cảm, hình tượng . 96 DANH MỤC THAM KHẢO . Lí do chọn đề tài Ba mươi năm đầu thế kỉ XX đánh dấu sự vận động hình thành thể loại văn học mới, lấy các tiêu thức của văn học phương Tây làm hệ quy chiếu; trong sự biến chuyển mấy mươi năm ấy, văn học Việt Nam đã phải trải qua những bước đệm mà theo đó, những dấu hiệu mới mẻ dần xuất lộ, nhờ được công chúng mới ủng hộ và chấp nhận, chúng dần được nhân rộng, từng bước chiếm lĩnh, đưa nền văn học tiến vào kỉ nguyên hiện đại. Trong giai đoạn bước chuyển ấy, du kí - một thể tài đã có thời kì phát triển nở rộ trên báo chí suốt những năm 1920 cho đến đầu những năm 1930, trở thành một hiện tượng độc đáo của lịch sử văn học. Sự nở rộ của du kí diễn ra trong bối cảnh tiếp xúc văn hóa Đông - Tây, một mặt đánh dấu sự thay đổi trong tư duy và tập quán sinh hoạt của người Việt, mặt khác ghi dấu những cách tân trong nghệ thuật tự sự, là bước chuẩn bị cho công cuộc hiện đại hóa văn học. Tuy thế, du kí do chiếm vị thế nhỏ trong tiến trình văn học, nên cho đến nay, thể loại này vẫn chưa được quan tâm nghiên cứu đúng mức. Chính điều đó đã thôi thúc chúng tôi tiến hành tìm hiểu, nhìn nhận du kí một cách nghiêm túc để từ đó thấy quá trình hiện đại hóa của văn học dân tộc. Sự ra đời và phát triển của du kí quốc ngữ gắn liền với báo chí, trong đó nổi lên vai trò của Nam phong tạp chí như một bệ đỡ quan trọng nhất của đời sống văn học ba mươi năm đầu thế kỉ XX. Cũng trên tờ báo này, du kí viết bằng tiếng Việt đã tạo được một bước trưởng thành cả về chất và lượng so với thời kì đầu tiên vào cuối thế kỉ XIX, đánh dấu bằng các tác phẩm của Trương Vĩnh Kí, Trương Minh Kí, đăng trên Gia định báo. Tìm hiểu du kí trên Nam phong tạp chí sẽ cho thấy bước tiến của văn xuôi viết bằng quốc ngữ, sự trưởng thành của tư duy nghệ thuật trước thềm hiện đại hóa văn học dân tộc. Sự bùng nổ của du kí trên Nam phong trong suốt thập kỉ 1920 không thể không kể đến công lao khởi xướng, góp sức của chủ bút Phạm Quỳnh. Với 7 tác phẩm du kí, ông đã tạo cho mình một lối văn du kí độc đáo, sâu sắc, có giá trị nhiều mặt. Chính bởi vậy, việc tìm hiểu du kí Phạm Quỳnh sẽ hứa hẹn khám phá được những đặc sắc trong tư tưởng lẫn hình thức nghệ thuật mà ông thể hiện, không giống với các bộ phận khác trong văn nghiệp của ông, và càng không thể trộn lẫn với du kí của các nhà văn khác, qua đó giúp chúng ta nhìn ra và có những đánh giá khách quan về con người cũng như phần nào tư tưởng của Phạm Quỳnh, một nhân vật bị không ít hiểu lầm ngay từ lúc sinh thời lẫn sau khi ông mất. Chọn một mảng trước tác trong văn nghiệp của nhân vật có tầm ảnh hưởng lớn nhưng không được đánh giá đúng trong một thời gian dài do những thiên kiến chính trị, chúng tôi hi vọng sẽ đưa ra ánh sáng một phần chân dung con người Phạm Quỳnh như ông vốn thế, để từ đó có những hình dung khách quan hơn về chính ông và chính lịch sử văn học. Theo hướng đó, tìm hiểu du kí sẽ là công việc đầu tiên trong tổng thể các công trình nghiên cứu về Phạm Quỳnh sẽ được chúng tôi thực hiện về sau. Lịch sử vấn đề Vấn đề đang nghiên cứu - du kí, một bộ phận độc đáo trong sự nghiệp của Phạm Quỳnh - đã được nhắc đến đâu đó trong các công trình nghiên cứu, dù không nhiều và xuyên suốt. Trong số các công trình văn học sử trước Cách mạng tháng Tám, Nhà văn hiện đại của Vũ Ngọc Phan đã dành cho du kí Phạm Quỳnh những lời bình ngắn nhưng súc tích về nội dung cũng như cách kể chuyện. Ông đánh giá: “Quyển ba tháng ở Paris (rút ở những bài Pháp du hành trình nhật kí, đăng trong Nam Phong từ số 58 - tháng Tư 1922) của ông là một quyển du kí rất thú vị. Chuyện ông kể đã có duyên lại vui, tường tận từng người từng chốn, làm cho người chưa được bước chân lên đất Pháp, chưa hề đến Paris cũng tưởng tượng qua được những thắng cảnh và những nơi cổ tích của cái kinh thành dưới trời Tây và chia ít nhiều cảm xúc cùng nhà du lịch”; và bình luận về nghệ thuật viết: “Lối viết du kí, vừa thuật chuyện vừa xen lời phê bình một cách trang nhã như thế là một lối mặn mà khéo léo, làm cho ai cũng ham đọc. 95] Tiếp đó, năm 1965, Phạm Thế Ngũ trong công trình Việt Nam văn học sử giản ước tân biên (tập 3) đã dành ra hai trang để bàn về du kí Phạm Quỳnh. Tác giả giới thiệu tất cả các tác phẩm du kí của ông chủ bút Nam phong, luận bình về sức hấp dẫn và giá trị văn hóa, lịch sử của chúng. Tác giả ghi nhận Phạm Quỳnh chính là người mở đầu cho lối văn du hành trên Nam phong. Từ hai ông trình mang tính văn học sử nhắc đến du kí Phạm Quỳnh trên, có thể thấy trong suốt một thời gian dài, tính từ thời điểm những tác phẩm du kí của Phạm Quỳnh ra đời đến đầu thế kỉ XXI, du kí nhận được không nhiều sự quan tâm của các nhà nghiên cứu, phê bình. Mảng sáng tác này cũng không được bàn riêng trong một công trình mà chỉ được nhắc đến khi tác giả công trình tổng kết sự nghiệp của ông chủ báo Nam phong, dưới dạng điểm qua tác phẩm chính cùng đôi lời bình luận, cảm tưởng của nhà nghiên cứu về bộ phận trước tác ấy. Trong phần lớn các công trình văn học sử của thế kỉ XX khác như Phê bình và cảo luận (Thiếu Sơn), Việt Nam văn học sử yếu (Dương Quảng Hàm), Văn học Việt Nam giai đoạn giao thời 1900-1930 (Trần Đình Hượu - Lê Chí Dũng), du kí của Phạm Quỳnh không được đề cập. Tựu chung lại, tư cách người sáng tác du kí ở Phạm Quỳnh ít được các nhà nghiên cứu chú ý đến; trong khi đó tư cách nhà viết tiểu luận, người chủ bút, vai trò kiến thiết, kiến tạo nền văn hóa, văn học mới vốn là những phương diện nổi trội trong sự nghiệp của tác giả được nhiều nhà nghiên cứu lưu tâm làm rõ. Tồn tại thực trạng này, theo chúng tôi, có hai nguyên nhân: (1) Du kí là thể loại giao thoa giữa báo chí và văn chương, ở chỗ du kí vừa có tính phi hư cấu (một đặc điểm quan trọng của báo chí) lại vừa được tổ chức, thể hiện một cách nghệ thuật (trong hành văn, kết cấu, ngôn ngữ,…) Chính sự giao thoa thể loại này đã khiến du kí ít được chú ý so với các thể loại thuần túy khác. (2) Du kí khá tự do trong kết cấu, phát huy được cái tôi phóng túng của người viết, nhưng vì du kí gắn với các chuyến đi, bởi vậy trong cách hình dung của giới nghiên cứu lâu nay, nó được/bị ngầm hiểu là lối “văn chơi”, không phải nơi thể hiện tập trung và cô đọng nhất những kết tinh tư tưởng hay tài năng nghệ thuật của người viết so với các thể loại khác như: tiểu thuyết, truyện ngắn, thơ, kịch, tiểu luận, bút kí. Thực tế nghiên cứu, phê bình nước ta cho thấy, việc tìm hiểu, đánh giá một tác gia, nhân vật có tầm ảnh hưởng lớn, giới nghiên cứu thường chú tâm đến những bộ phận lớn trong sự nghiệp của họ, coi đó là nơi thể hiện tập trung nhất những đóng góp của nhân vật/ tác giả đó. Đối với trường hợp Phạm Quỳnh, người có những đóng góp đa dạng, ông không chỉ dùng một phương thức để ghi lại tư tưởng của mình, thực tế ông là cây bút đa dạng: khi là nhà tiểu luận (Pháp văn và Việt văn), khi là nhà bình luận, cây bút phê bình văn học, lúc lại viết nghiên cứu, khảo cứu,… Trong đó, những bài tiểu luận, khảo cứu của ông - mang tính luận đề - nổi tiếng ngay lúc đương thời, có những tác động to lớn đến nhận thức của công chúng thời đó.
