Luận văn thạc sĩ dạy học chủ đề sinh sản ở thực vật góp phần phát triển năng lực vận dụng kiến thức kỹ năng cho học sinh ở trường trung học phổ thông

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu phương pháp dạy học chủ đề sinh sản thực vật, phát triển năng lực vận dụng kiến thức kỹ năng cho học sinh THPT.

• Tác giả: Hoàng Anh Tú
• Người hướng dẫn: TS. Phạm Thị Hồng Tú
• Trường học: Đại học Thái Nguyên - Trường Đại học Sư phạm
• Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Sinh học
• Đề tài: Dạy học chủ đề 'Sinh sản ở thực vật' góp phần phát triển năng lực vận dụng kiến thức, kỹ năng cho học sinh ở trường trung học phổ thông
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lí do chọn đề tài
• 0.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 0.3. Câu hỏi nghiên cứu
• 0.4. Giả thuyết khoa học
• 0.5. Khách thể nghiên cứu và đối tượng nghiên cứu
• 0.6. Giới hạn nghiên cứu
• 0.7. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.8. Các PP nghiên cứu
• 0.9. Cấu trúc của luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. Khái niệm về năng lực
• 1.2. Cấu trúc của năng lực
• 1.3. Các loại năng lực cần hình thành cho HS trong dạy học
• 1.4. Các năng lực chuyên biệt cần hình thành cho HS trong dạy học sinh học ở THPT
• 1.5. Năng lực vận dụng kiến thức, kỹ năng
• 1.6. Chủ đề và dạy học theo chủ đề
• 1.7. Lịch sử về vấn đề nghiên cứu
• 1.8. Cơ sở thực tiễn
• 1.9. Mục đích của khảo sát
• 1.10. Đối tượng, địa bàn khảo sát
• 1.11. Kết quả khảo sát
• 1.12. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: THIẾT KẾ VÀ TỔ CHỨC DẠY HỌC CHỦ ĐỀ “SINH SẢN Ở THỰC VẬT” NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC VẬN DỤNG KIẾN THỨC, KỸ NĂNG CHO HS THPT
• 2.1. Phân tích đặc điểm nội dung của chủ đề “Sinh sản ở thực vật”
• 2.2. Một số biện pháp phát triển NL VDKT, KN vào thực tiễn trong dạy học chủ đề “Sinh sản ở thực vật”
• 2.2.1. Sử dụng hệ thống câu hỏi định hướng HS giải thích vấn đề thực tiễn
• 2.2.2. Sử dụng BTTH phát triển NL VDKT, KN GQVĐ thực tiễn
• 2.2.3. Tổ chức HĐTN thực tiễn nhằm phát triển NL VDKT, KN
• 2.2.4. Tổ chức dạy học chủ đề theo hướng phát triển NL VDKT, KN cho HS ở trường THPT
• 2.2.5. Nguyên tắc tổ chức dạy học chủ đề theo hướng phát triển NL VDKT, KN cho HS ở trường THPT
• 2.2.6. Quy trình tổ chức dạy học chủ đề theo hướng phát triển NL VDKT, KN cho HS ở trường THPT
• 2.2.7. Vận dụng quy trình tổ chức DH chủ đề “Sinh sản ở thực vật” theo hướng phát triển NL VDKT, KN cho HS THPT
• 2.2.8. Đánh giá NL VDKT, KN của HS
• 2.3. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích thực nghiệm sư phạm
• 3.2. Nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm
• 3.3. Nội dung thực nghiệm sư phạm
• 3.4. Chọn đối tượng và trường THPT TN
• 3.5. Xử lí kết quả thực nghiệm sư phạm
• 3.6. Bố trí TN
• 3.7. Thiết kế đề kiểm tra
• 3.8. Tiến trình thực nghiệm sư phạm
• 3.9. Kết quả thực nghiệm sư phạm
• 3.9.1. Kết quả đánh giá về kiến thức
• 3.9.2. Kết quả đánh giá NL VDKT, KN
• 3.9.3. Đánh giá kết quả HĐTN thực tiễn
• 3.10. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài

Phần này trình bày cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài, tập trung vào việc phát triển năng lực vận dụng kiến thức, kỹ năng cho học sinh THPT. Các khái niệm về năng lực được phân tích từ nhiều góc độ, bao gồm định nghĩa của các tác giả như Xavier Roegiers, Nguyễn Công Khanh, và Phạm Minh Hạc. Năng lực được xem là khả năng kết hợp kiến thức, kỹ năng, và thái độ để giải quyết vấn đề thực tiễn. Phần này cũng đề cập đến cấu trúc năng lực, bao gồm các thành phần như năng lực chuyên môn, năng lực phương pháp, năng lực xã hội, và năng lực cá thể.

1.1. Khái niệm về năng lực

Năng lực được định nghĩa là khả năng huy động tổng hợp kiến thức, kỹ năng, và các thuộc tính tâm lý để thực hiện thành công một loại công việc. Các tác giả như Xavier Roegiers và Nguyễn Công Khanh nhấn mạnh rằng năng lực không chỉ là kiến thức mà còn là khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Điều này phù hợp với mục tiêu giáo dục hiện đại, hướng đến phát triển năng lực học sinh thông qua việc giải quyết các vấn đề thực tiễn.

1.2. Cấu trúc năng lực

Cấu trúc năng lực bao gồm bốn thành phần chính: năng lực chuyên môn, năng lực phương pháp, năng lực xã hội, và năng lực cá thể. Mỗi thành phần đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành và phát triển năng lực tổng thể của học sinh. Năng lực chuyên môn liên quan đến khả năng thực hiện các nhiệm vụ chuyên môn, trong khi năng lực phương pháp tập trung vào việc giải quyết vấn đề một cách có hệ thống. Năng lực xã hội và năng lực cá thể giúp học sinh phát triển kỹ năng giao tiếp và tự chủ.

II. Thiết kế và tổ chức dạy học chủ đề Sinh sản ở thực vật

Phần này tập trung vào việc thiết kế và tổ chức dạy học chủ đề 'Sinh sản ở thực vật' nhằm phát triển năng lực vận dụng kiến thức, kỹ năng cho học sinh THPT. Các phương pháp dạy học như sử dụng hệ thống câu hỏi, bài tập tình huống, và hoạt động trải nghiệm được đề xuất để giúp học sinh hiểu sâu và vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Phần này cũng trình bày quy trình tổ chức dạy học và nguyên tắc để đảm bảo hiệu quả của quá trình dạy học.

2.1. Phân tích đặc điểm nội dung chủ đề

Chủ đề 'Sinh sản ở thực vật' được phân tích dựa trên đặc điểm nội dung và mục tiêu giáo dục. Nội dung chủ đề bao gồm các kiến thức về quá trình sinh sản của thực vật, từ đó giúp học sinh hiểu rõ và vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Việc phân tích này giúp xác định các phương pháp dạy học phù hợp, đảm bảo học sinh không chỉ nắm vững lý thuyết mà còn có thể áp dụng vào thực tế.

2.2. Phương pháp dạy học phát triển năng lực

Các phương pháp dạy học như sử dụng hệ thống câu hỏi, bài tập tình huống, và hoạt động trải nghiệm được đề xuất để phát triển năng lực vận dụng kiến thức, kỹ năng cho học sinh. Hệ thống câu hỏi giúp học sinh tư duy sâu hơn về vấn đề, trong khi bài tập tình huống và hoạt động trải nghiệm tạo cơ hội để học sinh áp dụng kiến thức vào thực tiễn. Các phương pháp này đều hướng đến mục tiêu phát triển năng lực tư duy và kỹ năng học tập của học sinh.

III. Thực nghiệm sư phạm và đánh giá kết quả

Phần này trình bày quá trình thực nghiệm sư phạm và đánh giá kết quả của việc áp dụng các phương pháp dạy học chủ đề 'Sinh sản ở thực vật'. Các bước thực nghiệm bao gồm chọn đối tượng, thiết kế đề kiểm tra, và xử lý kết quả. Kết quả thực nghiệm cho thấy sự cải thiện đáng kể trong năng lực vận dụng kiến thức, kỹ năng của học sinh, chứng minh tính khả thi và hiệu quả của các phương pháp dạy học được đề xuất.

3.1. Mục đích và nhiệm vụ thực nghiệm

Thực nghiệm sư phạm được thực hiện nhằm kiểm tra tính khả thi và hiệu quả của các phương pháp dạy học chủ đề 'Sinh sản ở thực vật'. Mục đích chính là đánh giá sự phát triển năng lực vận dụng kiến thức, kỹ năng của học sinh thông qua các bài kiểm tra và hoạt động thực tiễn. Các nhiệm vụ cụ thể bao gồm thiết kế đề kiểm tra, tổ chức thực nghiệm, và phân tích kết quả.

3.2. Kết quả thực nghiệm và đánh giá

Kết quả thực nghiệm sư phạm cho thấy sự cải thiện rõ rệt trong năng lực vận dụng kiến thức, kỹ năng của học sinh. Các bài kiểm tra và hoạt động thực tiễn đã chứng minh rằng các phương pháp dạy học được đề xuất không chỉ giúp học sinh nắm vững lý thuyết mà còn có thể áp dụng kiến thức vào thực tế. Điều này khẳng định tính hiệu quả của quy trình dạy học chủ đề 'Sinh sản ở thực vật' trong việc phát triển năng lực học sinh.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh đổi mới giáo dục phổ thông theo Thông tư 32/2018/TT-BGDĐT, việc phát triển năng lực vận dụng kiến thức và kỹ năng (NL VDKT, KN) cho học sinh trung học phổ thông (THPT) trở thành yêu cầu cấp thiết nhằm giúp học sinh không chỉ nắm vững kiến thức mà còn biết vận dụng vào thực tiễn cuộc sống. Tỉnh Lạng Sơn, với đặc điểm địa lý miền núi và nền nông nghiệp phát triển đa dạng, có nhiều cây ăn quả đặc sản như Na Chi Lăng, Đào Mẫu Sơn, Hồng Vành Khuyên, là môi trường lý tưởng để nghiên cứu việc dạy học chủ đề “Sinh sản ở thực vật” nhằm phát triển NL VDKT, KN cho học sinh THPT.

Mục tiêu nghiên cứu tập trung xây dựng nội dung, quy trình và kế hoạch dạy học chủ đề “Sinh sản ở thực vật” theo hướng phát triển NL VDKT, KN cho học sinh THPT tại trường THPT Văn Lãng, tỉnh Lạng Sơn. Nghiên cứu thực hiện trong năm học 2019-2020, với phạm vi khảo sát gồm 23 giáo viên và 100 học sinh khối 11 tại các trường THPT trên địa bàn tỉnh.

Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện qua việc góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn Sinh học, phát triển năng lực vận dụng kiến thức vào thực tiễn cho học sinh, đồng thời hỗ trợ định hướng nghề nghiệp và phát triển bền vững nông nghiệp địa phương. Kết quả nghiên cứu cũng cung cấp cơ sở khoa học cho việc áp dụng phương pháp dạy học theo chủ đề trong các trường THPT khác.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết về năng lực và dạy học phát triển năng lực, trong đó:

• Lý thuyết năng lực: Năng lực được hiểu là khả năng huy động tổng hợp kiến thức, kỹ năng, thái độ và giá trị để thực hiện thành công các nhiệm vụ trong bối cảnh cụ thể. Mô hình 4 thành phần năng lực gồm năng lực chuyên môn, năng lực phương pháp, năng lực xã hội và năng lực cá thể được áp dụng để phân tích và phát triển năng lực cho học sinh.

• Lý thuyết dạy học theo chủ đề: Dạy học theo chủ đề là phương pháp tích hợp kiến thức liên môn, gắn kết lý thuyết với thực tiễn, tạo điều kiện cho học sinh chủ động tìm hiểu, vận dụng kiến thức giải quyết các vấn đề thực tế. Chủ đề “Sinh sản ở thực vật” được thiết kế nhằm phát triển năng lực vận dụng kiến thức và kỹ năng cho học sinh.

• Khái niệm năng lực vận dụng kiến thức, kỹ năng (NL VDKT, KN): Đây là khả năng sử dụng kiến thức và kỹ năng đã học để giải thích, đánh giá các hiện tượng trong tự nhiên và đời sống, đồng thời có thái độ và hành vi ứng xử phù hợp.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Dữ liệu thu thập từ khảo sát 23 giáo viên và 100 học sinh tại các trường THPT trên địa bàn tỉnh Lạng Sơn, tài liệu chuyên môn, văn bản pháp luật liên quan đến chương trình giáo dục phổ thông mới.

• Phương pháp phân tích: Sử dụng phương pháp thống kê mô tả, phân tích phương sai để đánh giá hiệu quả dạy học và phát triển năng lực vận dụng kiến thức, kỹ năng của học sinh. Phương pháp thực nghiệm sư phạm được áp dụng để kiểm tra tính khả thi của quy trình dạy học.

• Timeline nghiên cứu: Nghiên cứu được thực hiện trong năm học 2019-2020, bao gồm khảo sát thực trạng, thiết kế và tổ chức dạy học chủ đề, thực nghiệm sư phạm và đánh giá kết quả.

---

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

• Thực trạng sử dụng phương pháp dạy học tích cực: 100% giáo viên sử dụng phương pháp thuyết trình, 86,9% sử dụng hỏi đáp thường xuyên, nhưng chỉ 26% áp dụng thực hành và 21% áp dụng dạy học giải quyết vấn đề. Khoảng 65% giáo viên chưa từng hướng dẫn học sinh vận dụng kiến thức vào thực tiễn.

• Tổ chức dạy học theo định hướng phát triển NL VDKT, KN: Chỉ 39% giáo viên và 38% học sinh cho biết có giờ học theo định hướng phát triển năng lực vận dụng kiến thức, kỹ năng. Các hoạt động trải nghiệm thực tế, cuộc thi sáng tạo khoa học kỹ thuật và câu lạc bộ sáng tạo có tỷ lệ tham gia thấp, dưới 30%.

• Triển vọng tổ chức dạy học theo định hướng phát triển NL VDKT, KN: 65% giáo viên cho rằng việc thiết kế chủ đề dạy học theo hướng phát triển năng lực vận dụng kiến thức, kỹ năng có thể thực hiện được; 69,5% tin rằng sẽ giúp học sinh vận dụng kiến thức vào thực tiễn hiệu quả hơn.

• Kết quả thực nghiệm sư phạm: Qua các bài kiểm tra 15 phút và đánh giá năng lực vận dụng kiến thức, kỹ năng, lớp thực nghiệm có điểm trung bình cao hơn lớp đối chứng, với sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (p < 0,05), chứng tỏ quy trình dạy học chủ đề “Sinh sản ở thực vật” theo hướng phát triển NL VDKT, KN có hiệu quả.

Thảo luận kết quả

Kết quả khảo sát và thực nghiệm cho thấy việc áp dụng phương pháp dạy học theo chủ đề, kết hợp các bài tập tình huống và hoạt động trải nghiệm thực tiễn, góp phần nâng cao năng lực vận dụng kiến thức và kỹ năng của học sinh. Nguyên nhân hạn chế trong thực tế là do giáo viên còn thiếu kinh nghiệm, thời gian giảng dạy bị áp lực và cơ sở vật chất chưa đáp ứng đầy đủ.

So sánh với các nghiên cứu trong nước về phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh môn Sinh học và các môn khoa học tự nhiên khác, kết quả này tương đồng với xu hướng tăng cường dạy học tích cực và trải nghiệm thực tế để phát triển năng lực học sinh.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ so sánh điểm kiểm tra giữa lớp thực nghiệm và lớp đối chứng, cũng như bảng thống kê tỷ lệ sử dụng các phương pháp dạy học tích cực của giáo viên.

---

Đề xuất và khuyến nghị

• Tăng cường đào tạo, bồi dưỡng giáo viên về phương pháp dạy học theo chủ đề và phát triển năng lực vận dụng kiến thức, kỹ năng, nhằm nâng tỷ lệ giáo viên áp dụng các phương pháp tích cực lên trên 70% trong vòng 2 năm tới.

• Xây dựng và phổ biến bộ bài tập tình huống (BTTH) gắn với thực tiễn địa phương để hỗ trợ giáo viên trong việc tổ chức các hoạt động vận dụng kiến thức, kỹ năng cho học sinh, hoàn thành trong 1 năm.

• Tổ chức các hoạt động trải nghiệm thực tiễn (HĐTN) tại các mô hình nông nghiệp địa phương như vườn Thanh Long, Na Chi Lăng, nhằm giúp học sinh thực hành và phát triển năng lực vận dụng kiến thức, kỹ năng, triển khai thí điểm trong năm học tiếp theo.

• Cải thiện cơ sở vật chất và trang thiết bị dạy học để tạo điều kiện thuận lợi cho việc thực hành, thí nghiệm và trải nghiệm thực tế, với mục tiêu nâng cao tỷ lệ học sinh tham gia hoạt động thực hành lên 60% trong 3 năm.

• Xây dựng hệ thống đánh giá năng lực vận dụng kiến thức, kỹ năng phù hợp với đặc điểm môn Sinh học và chủ đề “Sinh sản ở thực vật”, giúp giáo viên và nhà trường theo dõi, đánh giá hiệu quả dạy học và phát triển năng lực học sinh.

---

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Giáo viên môn Sinh học THPT: Nắm bắt phương pháp dạy học theo chủ đề, áp dụng các biện pháp phát triển năng lực vận dụng kiến thức, kỹ năng cho học sinh, nâng cao hiệu quả giảng dạy.

• Nhà quản lý giáo dục và cán bộ đào tạo giáo viên: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng chương trình bồi dưỡng, chính sách phát triển năng lực cho giáo viên và học sinh trong các trường THPT.

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học ngành Giáo dục Sinh học: Tham khảo mô hình, phương pháp nghiên cứu và kết quả thực nghiệm để phát triển các đề tài nghiên cứu liên quan đến dạy học phát triển năng lực.

• Các trường THPT và trung tâm giáo dục địa phương: Áp dụng quy trình và kế hoạch dạy học chủ đề “Sinh sản ở thực vật” để nâng cao chất lượng dạy học và phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh, phù hợp với điều kiện thực tiễn địa phương.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Năng lực vận dụng kiến thức, kỹ năng là gì?
   Là khả năng sử dụng kiến thức và kỹ năng đã học để giải thích, đánh giá các hiện tượng trong tự nhiên và đời sống, đồng thời có thái độ và hành vi ứng xử phù hợp. Ví dụ, học sinh có thể giải thích tại sao cây trồng được nhân giống vô tính lại giữ nguyên đặc điểm giống mẹ.

2. Tại sao dạy học theo chủ đề lại hiệu quả trong phát triển năng lực?
   Dạy học theo chủ đề tích hợp kiến thức liên môn, gắn kết lý thuyết với thực tiễn, tạo điều kiện cho học sinh chủ động tìm hiểu và vận dụng kiến thức giải quyết các vấn đề thực tế, từ đó phát triển năng lực toàn diện.

3. Các biện pháp nào giúp phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh?
   Sử dụng hệ thống câu hỏi định hướng, bài tập tình huống gắn với thực tiễn, tổ chức hoạt động trải nghiệm thực tiễn và dạy học dự án là những biện pháp hiệu quả được áp dụng trong nghiên cứu.

4. Làm thế nào để đánh giá năng lực vận dụng kiến thức của học sinh?
   Đánh giá dựa trên việc thu thập và phân tích sản phẩm học tập, khả năng giải thích, vận dụng kiến thức vào các tình huống thực tế, kết hợp với các tiêu chí về thái độ và hành vi ứng xử phù hợp.

5. Quy trình thiết kế dạy học chủ đề “Sinh sản ở thực vật” gồm những bước nào?
   Bao gồm xác định nội dung và mục tiêu, lựa chọn và sưu tầm tư liệu, biên soạn nội dung, xin ý kiến chuyên gia, rà soát điều chỉnh, lập kế hoạch dạy học chi tiết và tổ chức thực hiện theo kế hoạch.

---

Kết luận

• Đề tài đã xây dựng thành công nội dung và quy trình dạy học chủ đề “Sinh sản ở thực vật” theo hướng phát triển năng lực vận dụng kiến thức, kỹ năng cho học sinh THPT.

• Kết quả thực nghiệm sư phạm cho thấy phương pháp dạy học theo chủ đề kết hợp bài tập tình huống và hoạt động trải nghiệm thực tiễn nâng cao hiệu quả học tập và năng lực vận dụng kiến thức của học sinh.

• Nghiên cứu góp phần đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục phổ thông theo Thông tư 32/2018/TT-BGDĐT, đồng thời phù hợp với điều kiện thực tiễn phát triển nông nghiệp tại tỉnh Lạng Sơn.

• Đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm nâng cao chất lượng dạy học và phát triển năng lực vận dụng kiến thức, kỹ năng cho học sinh trong các trường THPT.

• Khuyến nghị các nhà quản lý giáo dục, giáo viên và các trường THPT áp dụng quy trình và kế hoạch dạy học này để nâng cao hiệu quả giáo dục và phát triển năng lực học sinh.

Triển khai mở rộng thực nghiệm tại các trường THPT khác, tổ chức bồi dưỡng giáo viên và phát triển hệ thống bài tập tình huống phù hợp với từng địa phương nhằm nâng cao năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh trên phạm vi rộng hơn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Khái niệm về năng lực Hiện nay có rất nhiều tác giả đưa ra định nghĩa về năng lực, cụ thể: Theo Xavier Roegiers (1996): Năng lực là một vấn đề tích hợp ở chỗ nó bao hàm cả những nội dung, những hoạt động cần thực hiện và những tình huống trong đó diễn ra các hoạt động cần thực hiện và những tình huống trong đó diễn ra các hoạt động [29]. Theo Từ điển Tiếng Việt (2010): Năng lực là khả năng huy động tổng hợp các kiến thức, kĩ năng và các thuộc tính tâm lí cá nhân khác như hứng thú, niềm tin, ý chí. để thực hiện thành công một loại công việc trong một bối cảnh nhất định [20].

Theo tác giả Nguyễn Công Khanh: Năng lực của HS là khả năng làm chủ những hệ thống kiến thức, kỹ năng, thái độ. phù hợp với lứa tuổi và vận hành (kết nối) chúng một cách hợp lý vào thực hiện thành công nhiệm vụ học tập, giải quyết hiệu quả những vấn đề đặt ra cho chính các em [15, tr. Theo Phạm Minh Hạc: Năng lực là đặc điểm tâm lí cá nhân đáp ứng được những đòi hỏi của hoạt động nhất định nào đó và là điều kiện để thực hiện có kết quả hoạt động đó [7; tr 48]. Theo Vũ Xuân Hùng: Năng lực là kiến thức, kĩ năng, thái độ cần thiết, được kết hợp nhuần nhuyễn, không tách rời để thực hiện thành công những công việc nào đó [12; tr 17].

Đinh Thị Hồng Minh với quan điểm: năng lực là khả năng thực hiện có hiệu quả và có trách nhiệm các hành động, giải quyết các nhiệm vụ, vấn đề thuộc lĩnh vực 4 nghề nghiệp, xã hội hay cá nhân trong những tình huống khác nhau trên cơ sở kết hợp sự hiểu biết, kĩ năng, kĩ xảo và kinh nghiệm [17; tr 6]. Theo Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể, năng lực là thuộc tính cá nhân được hình thành, phát triển nhờ tố chất sẵn có và quá trình học tập, rèn luyện, cho phép con người huy động tổng hợp các kiến thức, kĩ năng và các thuộc tính cá nhân khác như hứng thú, niềm tin, ý chí,. thực hiện thành công một loại hoạt động nhất định, đạt kết quả mong muốn trong những điều kiện cụ thể [4]. Dựa vào các định nghĩa khái niệm trên, chúng tôi cho rằng: Năng lực là khả năng của mỗi cá nhân được hình thành, phát triển trong quá trình sống và học tập tích lũy vốn kiến thức, kỹ năng.

Từ đó vận dụng một cách linh hoạt những kiến thức kỹ năng để giải quyết một cách hiệu quả những vấn đề thực tiễn của cuộc sống. Cấu trúc của năng lực Theo [6], cấu trúc của năng lực thể hiện ở các cách tiếp cận khác nhau: - Về bản chất, năng lực là khả năng chủ thể kết hợp một cách linh hoạt và có tổ chức hợp lí các kiến thức, kĩ năng, thái độ, giá trị, động cơ… nhằm đáp ứng yêu cầu phức tạp của một hoạt động, đảm bảo hoạt động đó có chất lượng trong một bối cảnh (tình huống nhất định). - Về mặt biểu hiện, năng lực thể hiện bằng sự hiểu biết sử dụng kiến thức, kĩ năng, thái độ và giá trị, động cơ trong một tình huống có thực chứ không phải sự tiếp thu các tri thức rời rạc, tách rời tình huống thực tức là thể hiện trong hành vi, hành động và sản phẩm có thể quan sát được, đo đạc được. - Về thành phần cấu tạo, năng lực được cấu thành bởi các thành tố kiến thức, kĩ năng, thái độ và giá trị, tình cảm và động cơ cá nhân, tư chất… Có nhiều mô hình cấu trúc năng lực khác nhau.

Theo [2], Bernd Meiner – Nguyễn Văn Cường cho rằng: cấu trúc chung của năng lực hành động là sự kết hợp của 4 năng lực thành phần: năng lực chuyên môn, năng lực PP, năng lực xã hội, năng lực cá thể, được mô tả bằng sơ đồ sau: 5 Hình 1. Sơ đồ cấu trúc chung của năng lực - Năng lực chuyên môn (Professional competency): Là khả năng thực hiện các nhiệm vụ chuyên môn cũng như khả năng đánh giá kết quả chuyên môn một cách độc lập, có PP và chính xác về mặt chuyên môn. Nó được tiếp nhận qua việc học nội dung chuyên môn và chủ yếu gắn với khả năng nhận thức và tâm lý vận động. - Năng lực PP (Methodical competency): Là khả năng đối với những hành động có kế hoạch, định hướng mục đích trong việc giải quyết các nhiệm vụ và vấn đề.

Năng lực PP bao gồm năng lực PP chung và PP chuyên môn. Trung tâm của PP nhận thức là những khả năng tiếp nhận, xử lý, đánh giá, truyền thụ và trình bày tri thức. Nó được tiếp nhận qua việc học PP luận - GQVĐ. - Năng lực xã hội (Social competency): Là khả năng đạt được mục đích trong những tình huống giao tiếp ứng xử xã hội cũng như trong những nhiệm vụ khác nhau trong sự phối hợp chặt chẽ với những thành viên khác.

Nó được tiếp nhận qua việc học giao tiếp. - Năng lực cá thể (Induvidual competency): Là khả năng xác định, đánh giá được những cơ hội phát triển cũng như những giới hạn của cá nhân, phát triển năng khiếu, xây dựng và thực hiện kế hoạch phát triển cá nhân, những quan điểm, chuẩn giá trị đạo đức và động cơ chi phối các thái độ và hành vi ứng xử. Nó được tiếp nhận qua việc học cảm xúc - đạo đức và liên quan đến tư duy và hành động tự chịu trách nhiệm. Mô hình cấu trúc năng lực trên đây có thể cụ thể hoá trong từng lĩnh vực chuyên môn, nghề nghiệp khác nhau.

Mặt khác, trong mỗi lĩnh vực nghề nghiệp người ta cũng mô tả các loại năng lực khác nhau. Theo [2], mô hình 4 thành phần năng lực trên (Hình 1.) phù hợp với 4 6 trụ cột giáo dục theo UNESCO: Các trụ cột giáo dục của UNESCO Hình 1. Mô hình 4 thành phần năng lực phù hợp với 4 trụ cột giáo dục theo UNESCO Bốn năng lực trên cũng có thể được chia nhỏ hơn thành các năng lực cụ thể như năng lực tự học, năng lực và sáng tạo, năng lực giao tiếp… Trong đó năng lực vận dụng kiến thức là một trong những năng lực quan trọng giúp HS thích ứng được với cuộc sống. Từ cấu trúc năng lực cho ta thấy những năng lực này không tách rời nhau mà có mối quan hệ chặt chẽ.

Mô hình cấu trúc năng lực trên đây có thể cụ thể hóa trong từng lĩnh vực chuyên môn, nghề nghiệp khác nhau. Các loại năng lực cần hình thành cho HS trong dạy học - Theo chương trình giáo dục phổ tổng thể năm 2018, (Ban hành kèm theo Thông tư số 32/2018/Thông Tư- Bộ Giáo dục và Đào tạo ngày 26 tháng 12 năm 2018 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo) đã đưa ra một số năng lực chung giúp HS tiếp tục phát triển những phẩm chất, năng lực cần thiết đối với người lao động, ý thức và nhân cách công dân, khả năng tự học và ý thức học tập suốt đời, khả năng lựa chọn nghề nghiệp phù hợp với năng lực và sở thích, điều kiện và hoàn cảnh của bản thân để tiếp tục học 7 lên, học nghề hoặc tham gia vào cuộc sống lao động, khả năng thích ứng với những đổi thay trong bối cảnh toàn cầu hoá và cách mạng công nghiệp mới [4]. - Chương trình giáo dục phổ thông hình thành và phát triển cho HS những phẩm chất chủ yếu sau: yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực, trách nhiệm. - Chương trình giáo dục phổ thông hình thành và phát triển cho HS những năng lực cốt lõi sau: + Những năng lực chung được hình thành, phát triển thông qua tất cả các môn học và hoạt động giáo dục: năng lực tự chủ và tự học, năng lực giao tiếp và hợp tác, năng lực GQVĐ và sáng tạo; + Những năng lực đặc thù được hình thành, phát triển chủ yếu thông qua một số môn học và hoạt động giáo dục nhất định: năng lực ngôn ngữ, năng lực tính toán, năng lực khoa học, năng lực công nghệ, năng lực tin học, năng lực thẩm mĩ, năng lực thể chất.

Bên cạnh việc hình thành, phát triển các năng lực cốt lõi, chương trình giáo dục phổ thông còn góp phần phát hiện, bồi dưỡng năng khiếu của HS. Các năng lực chuyên biệt cần hình thành cho HS trong dạy học sinh học ở THPT Theo chương trình giáo dục phổ thông môn Sinh học (Ban hành kèm theo thông tư 32/2018/Thông Tư - Bộ Giáo dục và Đào tạo ngày 26/12/2018 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo), môn Sinh học hình thành, phát triển ở HS năng lực sinh học; đồng thời cùng các môn học, hoạt động giáo dục khác hình thành và phát triển năng lực chung (năng lực tự chủ và tự học, giao tiếp và hợp tác, GQVĐ và sáng tạo), các phẩm chất như tự tin, trung thực, khách quan, tình yêu thiên nhiên, tôn trọng và biết vận dụng các quy luật của tự nhiên, để từ đó biết ứng xử với thế giới tự nhiên phù hợp với yêu cầu phát triển bền vững. Chương trình giáo dục phổ thông môn Sinh học đã đưa ra những yêu cầu cần đạt về năng lực đặc thù đó là năng lực sinh học, biểu hiện của năng lực khoa học tự nhiên, bao gồm ba năng lực thành phần sau: - Năng lực nhận thức sinh học Trình bày, phân tích và giải thích được các kiến thức sinh học cốt lõi về các sự vật hiện tượng, khái niệm, quy luật và các quá trình sinh học; những thuộc tính cơ bản về các cấp độ tổ chức sống phân tử, tế bào, cơ thể quần thể, quần xã - hệ sinh thái, sinh 8 quyển. Từ nội dung kiến thức sinh học về các cấp độ tổ chức sống, HS khái quát được các đặc tính chung của thế giới sống là trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng; sinh trưởng và phát triển; cảm ứng; sinh sản; di truyền, biến dị và tiến hoá.

Thông qua các chủ đề nội dung sinh học, HS trình bày và giải thích được các thành tựu công nghệ sinh học trong chăn nuôi, trồng trọt, xử lí ô nhiễm môi trường, sản xuất thực phẩm sạch; trong y - dược học. - Năng lực tìm hiểu thế giới sống Thực hiện được hoạt động tìm hiểu thế giới sống, bao gồm: đề xuất vấn đề; đặt câu hỏi cho vấn đề; đưa ra phán đoán, xây dựng giả thuyết; lập kế hoạch ; thực hiện kế hoạch; viết, trình bày báo cáo và thảo luận; đề xuất các biện pháp GQVĐ trong các tình huống học tập, đưa ra quyết định.