ĐẶT VẤN ĐỀ Xã hội ngày một phát triển nhưng kèm theo công nghiệp hóa, hiện đại hóa làm ô nhiễm môi trường, stress, lạm dụng hóa chất. Những yếu tố đó tác động trực tiếp hoặc gián tiếp lên quá trình sản sinh và trưởng thành của tinh trùng, khiến cơ chế bệnh sinh của suy giảm tinh trùng rất phức tạp. Khả năng sinh sản của nam giới thông qua sự sản sinh tinh dịch bao gồm tinh trùng có chất lượng và bình thường về số lượng, phù hợp với mong muốn và khả năng giao phối [1]. Có rất nhiều lý do dẫn đến xuất hiện vô sinh ở nam giới như rối loạn di truyền, tắc nghẽn hay biến dạng ống sinh tinh, giảm sản xuất tinh trùng, giảm chất lượng các thông số tinh dịch, rối loạn chức năng cương dương và bệnh liệt dương [2].
Nhiều nghiên cứu đã cho thấy các thông số tinh dịch ở 25 - 40% nam thanh niên thấp hơn so với tiêu chuẩn của Tổ chức Y tế Thế giới [3]. Nồng độ tinh trùng thấp là nguyên nhân dẫn đến vô sinh ở nam giới [4]. Trong đó suy giảm tinh trùng là một trong những nguyên nhân trực tiếp gây vô sinh. Tình trạng suy giảm tinh trùng ngày nay có xu hướng gia tăng, tuy không gây nguy hiểm và không phải là bệnh lý cấp tính cần xử trí ngay, nhưng ảnh hưởng nhiều đến tâm lý cũng như giảm chất lượng cuộc sống hàng ngày của bệnh nhân.
Hiện nay, việc điều trị suy giảm tinh trùng còn gặp nhiều khó khăn do cơ chế bệnh phức tạp, nên mặc dù có nhiều phương pháp điều trị được đưa ra nhưng kết quả còn hạn chế theo từng nguyên nhân. Các phương pháp điều trị theo y học hiện đại đã có nhiều thành tựu trong điều trị suy giảm tinh trùng và mang lại một số kết quả nhất định trong cải thiện triệu chứng cũng như chất lượng cuộc sống cho bệnh nhân, nhưng kết quả không ổn định và có nhiều tác dụng không mong muốn. Các phương pháp điều trị khác nhau như phẫu thuật, hóa chất, thuốc y học cổ truyền sẵn 2 có đều có thể giúp tăng cường khả năng sinh sản. Hiện nay, trên thế giới cũng như ở Việt Nam có xu hướng nghiên cứu các thuốc có nguồn gốc từ dược liệu.
Theo nhiều nghiên cứu, thuốc có nguồn gốc từ dược liệu có ảnh hưởng tích cực đến các thông số tinh trùng [5]. Vì vậy, việc sử dụng các phương thuốc y học cổ truyền trong điều trị suy giảm tinh trùng đã và đang được quan tâm. Các bài thuốc Y học cổ truyền là một trong những phương pháp chữa suy giảm tinh trùng có hiệu quả trên thực tế. Cao đặc Testin CT3 (công thức 3) gồm 8 vị dược liệu: bá bệnh, dâm dương hoắc, ba kích, xà sàng tử, bạch tật lê, hoàng kỳ, đương quy, câu kỷ tử.
Testin CT3 được thiết kế dựa trên cơ sở lý luận và biện chứng của Y học cổ truyền, có tác dụng bổ thận, sinh tinh, ích khí huyết, điều trị suy giảm chức năng sinh dục nam. Sản phẩm trong nghiên cứu này được bào chế dưới dạng cao đặc với mục đích kết hợp các dược liệu trên sẽ tạo ra tác dụng mạnh hơn và ít độc tính hơn. Do đó để góp phần tạo tiền đề nghiên cứu phát triển bài thuốc này trên thực tiễn, đề tài: “Nghiên cứu tính an toàn và tác dụng tăng cƣờng khả năng sinh tinh của cao đặc Testin CT3 trên động vật thực nghiệm” được thực hiện nhằm 2 mục tiêu: 1. Xác định được độc tính cấp, độc tính bán trường diễn, độc tính sinh sản và phát triển của cao đặc Testin CT3.
Đánh giá được tác dụng tăng cường khả năng sinh tinh của cao đặc Testin CT3 trên mô hình gây suy giảm sinh sản chuột đực thực nghiệm. 3 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN 1. Quá trình sinh tinh Quá trình sinh tinh xảy ra ở các ống sinh tinh trong suốt cuộc đời hoạt động sinh dục của người đàn ông do sự kích thích của hormon hướng sinh dục của thùy trước tuyến yên. Quá trình này bắt đầu từ lúc dậy thì và kéo dài liên tục trong quãng đời còn lại nhưng giảm đáng kể ở tuổi già [6].
Mặt cắt ngang ống dẫn tinh * Nguồn: theo Guyton A.C và Cs (2011) [6] * Các bước của quá trình sinh tinh: Trong suốt quá trình hình thành phôi, từ các tế bào mầm ban đầu phải trải qua rất nhiều giai đoạn trong quá trình biệt hóa để trở thành tinh trùng. Các tế bào mầm nguyên thủy di cư vào tinh hoàn và trở thành các tế bào chưa trưởng thành, còn được gọi là tinh nguyên bào nằm thành 2-3 lớp của mặt trong ống sinh tinh. Đến tuổi dậy thì, các tinh nguyên bào bắt đầu gián phân, tăng sinh và biệt hóa liên tục để hình thành tinh trùng [6]. Hiện tượng này gọi là quá trình sinh tinh, quá trình sinh tinh trải qua 3 giai đoạn: - Sinh tinh bào: Giai đoạn đầu của quá trình sinh tinh, là quá trình tinh nguyên bào phân chia, sản xuất liên tiếp các thế hệ tế bào và đến cuối cùng tạo thành tinh bào.
Quá trình sinh tinh xảy ra trong ống sinh tinh theo hướng 4 hướng tâm, khởi đầu từ các tế bào mầm sinh dục trong ống sinh tinh sẽ biệt hoá thành các tinh nguyên bào, tinh nguyên bào di chuyển từ màng đáy của ống sinh tinh đi vào trung tâm ống sinh tinh. Tinh nguyên bào là những tế bào nhỏ, nằm ở vùng ngoại vi biểu mô tinh, xen giữa màng đáy với tế bào Sertoli. Tinh nguyên bào phân chia gián phân để tăng nhanh về số lượng. Một số tinh nguyên bào biệt hoá thành tinh bào I [6], [7], [8].
Quá trình sinh tinh * Nguồn: theo Guyton A.C và Cs (2011) [6] - Giảm phân: là quá trình tinh bào chia đôi qua 2 lần liên tục, quá trình này giảm một nửa nhiễm sắc thể (NST) và DNA trong mỗi tế bào. Ở giai đoạn này, tinh bào I tiến hành giảm phân lần 1 tạo nên 2 tinh bào II, mỗi tinh bào II có bộ NST đơn bội n = 23. Các NST giới tính X và Y cũng phân ly cho hai tinh bào. Tinh bào II vừa được sinh ra sẽ tiến hành giảm phân lần 2 ngay, cuối cùng sản xuất ra tinh tử (tiền tinh trùng) [6], [7], [8].
5 - Tạo tinh trùng: Tiền tinh trùng hay tinh tử được sinh ra sau giảm phân có bộ NST đơn bội n = 23. Có hai loại tinh tử: loại mang NST X và loại mang NST Y. Tinh tử không phân chia mà trải qua quá trình biệt hoá để trở thành tinh trùng. Tinh tử trưởng thành (tinh trùng chưa trưởng thành) không còn dính với nhau mà tách ra và đi vào lòng ống sinh tinh.
Các thành phần không cần thiết sẽ bị loại bỏ trong quá trình biệt hoá và bị các tế bào Sertoli thực bào. Dấu hiệu để nhận biết tinh trùng chưa trưởng thành hoàn toàn là còn giọt bào tương bám quanh cổ tinh trùng [6], [7], [8]. Quá trình sinh tinh xảy ra không đồng thời cũng không đồng bộ ở các ống sinh tinh. Quá trình này xảy ra theo cách liên tiếp, giải thích sự xuất hiện không giống nhau của các pha trong quá trình sinh tinh ở những vị trí khác nhau trong ống sinh tinh.
Điều này giải thích tại sao lại có thể gặp tinh trùng ở một số nơi của ống sinh tinh mà chỉ gặp tiền tinh trùng ở các nơi khác [9]. * Tình trùng trƣởng thành Khoảng thời gian để hoàn tất một chu kỳ tạo tinh trùng khoảng 64 - 72 ngày. Bên cạnh việc diễn ra chậm, thì quá trình sinh tinh xảy ra không đồng thời cũng không đồng bộ ở các ống sinh tinh [9]. Các tinh trùng ở tinh hoàn hầu như không di động hoặc di động yếu.
Tinh trùng chưa trưởng thành không có khả năng tự thụ tinh. Do đó, tinh trùng lấy ra từ ống sinh tinh và phần đầu của mào tinh không có khả năng di động và không thể tự thụ tinh được với noãn. Tinh trùng sẽ trưởng thành trong khi di chuyển ở mào tinh (khoảng 20 ngày). Từ đây các tinh trùng được đưa qua lưới tinh hoàn vào mào tinh.
Chúng tiếp tục quá trình trưởng thành tinh trùng trong mào tinh bằng cách thay đổi tính thấm màng bào tương dưới ảnh hưởng của dịch trong mào tinh để cuối cùng tạo ra các tinh trùng có khả năng di động và có thể thụ tinh khi gặp trứng. Tuy vậy, sự trưởng thành này chỉ về mặt hình thái. Để có thể thụ tinh tự nhiên với noãn, tinh trùng trưởng 6 thành còn phải tiếp tục hoàn thiện về mặt chức năng. Các bước hoàn thiện bao gồm sự trưởng thành về sinh lý, sinh hoá cũng như chuyển hoá.
Tinh trùng bình thường có khả năng chuyển động trong môi trường dịch với tốc độ 1 - 4 mm/phút. Hoạt động của tinh trùng tăng lên ở môi trường trung tính hoặc kiềm nhẹ. Môi trường có tính acid mạnh sẽ làm cho tinh trùng chết một cách nhanh chóng. Hoạt động của tinh trùng tăng đáng kể ở nhiệt độ cao nhưng tỷ lệ chuyển hóa cũng tăng ở nhiệt độ cao và điều này làm cho thời gian sống của tinh trùng bị ngắn lại đáng kể.
Mặc dù tinh trùng có thể sống nhiều tuần trong tình trạng bị ức chế ở các ống của tinh hoàn nhưng tinh trùng chỉ sống được 1 - 2 ngày trong đường sinh dục nữ [6]. Những yếu tố ảnh hƣởng tới quá trình sinh tinh trùng Nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình sinh tinh có ý nghĩa rất quan trọng trong điều trị và đặc biệt là dự phòng vô sinh nam. Cho đến nay, đã có nhiều nghiên cứu và đã xác định được nhiều nguyên nhân trong môi trường sống, chế độ làm việc, sinh hoạt, nghề nghiệp, hóa chất…có ảnh hưởng trực tiếp hay gián tiếp đến quá trình hình thành tinh trùng. Tuy vậy đa số các trường hợp có rối loạn quá trình sinh tinh đều khó xác định các nguyên nhân.
Điều này dẫn đến rất nhiều khó khăn trong quá trình điều trị [8]. Điều hòa nội tiết trong quá trình sinh tinh Cũng giống nữ giới, quá trình hình thành tinh trùng ở nam được điều hòa bằng các nội tiết sinh sản trong cơ thể. Quá trình sinh tinh và sản xuất androgen của tinh hoàn được điều hòa bởi trục dưới đồi - tuyến yên - tinh hoàn. Các nội tiết liên quan đến quá trình sinh tinh bao gồm GnRH, FSH, LH, testosteron, prolactin và inhibin [7].
Sự sinh tinh và tổng hợp nội tiết của tinh hoàn chịu sự điều phối của vùng dưới đồi và tuyến yên. Các nội tiết tố của tuyến yên đóng vai trò quan trọng trong việc điều hòa hoạt động của tinh hoàn bao gồm LH, FSH và 7 prolactin.
