Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ luật học với đề tài "Xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bán đấu giá tài sản theo pháp luật Việt Nam", chuyên ngành Luật Hiến pháp và Luật Hành chính (mã số: 9.02), được tác giả Đoàn Văn Hường thực hiện tại Học viện Khoa học xã hội thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam năm 2021, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Lương Thanh Cường.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Bán đấu giá tài sản là phương thức bán hàng hóa, tài sản công khai nhằm tìm kiếm người trả giá cao nhất, giữ vai trò thiết yếu trong việc thực hiện pháp luật và phân bổ nguồn lực kinh tế. Hoạt động này được áp dụng đối với nhiều loại tài sản công và tư theo quy định pháp luật: tài sản công thuộc sở hữu toàn dân, quyền sử dụng đất, tài sản thi hành án dân sự, tài sản bảo đảm tín dụng, tang vật vi phạm hành chính bị tịch thu, tài sản doanh nghiệp phá sản, quyền khai thác khoáng sản, tài sản nợ xấu ngân hàng.

Sự gia tăng quy mô và xu hướng xã hội hóa hoạt động đấu giá tài sản làm phát sinh nhiều hiện tượng tiêu cực như thông đồng, dìm giá, gây rối, làm sai lệch hồ sơ, gây thất thoát tài sản nhà nước và xâm phạm quyền lợi hợp pháp của các bên liên quan. Trong khi đó, hệ thống pháp luật xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực này bộc lộ nhiều điểm bất cập: các quy định còn mang tính nguyên tắc chung, chế tài xử phạt tiền theo Nghị định số 82/2020/NĐ-CP tuy có tăng nhưng chưa đủ sức răn đe; cơ chế xử lý hành vi thông đồng, dìm giá gặp nhiều khó khăn; hoạt động áp dụng pháp luật của người có thẩm quyền còn sai sót về thời hạn, thời hiệu, xác định sai hành vi hoặc tùy tiện áp dụng hình thức phạt bổ sung, biện pháp khắc phục hậu quả; đội ngũ thanh tra chuyên ngành tư pháp còn mỏng và thiếu thốn phương tiện làm việc. Luận án được triển khai nhằm giải quyết khoảng trống nghiên cứu về một công trình khoa học pháp lý có tính hệ thống, chuyên sâu về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bán đấu giá tài sản tại Việt Nam.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục tiêu tổng quát của luận án là phân tích làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bán đấu giá tài sản; đánh giá thực trạng, hạn chế, bất cập của hệ thống pháp luật và hoạt động áp dụng pháp luật xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bán đấu giá tài sản ở Việt Nam; từ đó xác định các quan điểm, định hướng và đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực này.

Để đạt được mục tiêu nêu trên, luận án giải quyết bốn nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

  1. Tổng quan tình hình nghiên cứu trong nước và quốc tế liên quan đến đề tài luận án, đánh giá giá trị khoa học của các công trình đã công bố và xác định những vấn đề luận án tiếp tục làm rõ.
  2. Phân tích, làm sáng tỏ các vấn đề lý luận về vi phạm hành chính và xử phạt vi phạm hành chính; xây dựng khái niệm, đặc điểm, vai trò của xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bán đấu giá tài sản; xác định các yếu tố cấu thành gồm cơ sở pháp lý, thẩm quyền, hình thức xử phạt, biện pháp khắc phục hậu quả, thủ tục thi hành và cưỡng chế thi hành quyết định xử phạt.
  3. Phân tích và đánh giá thực trạng quy định pháp luật cũng như thực tiễn thi hành pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bán đấu giá tài sản ở Việt Nam; chỉ rõ các hạn chế, vướng mắc và nguyên nhân của những hạn chế đó.
  4. Xác lập các quan điểm chỉ đạo và đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ nhằm hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả hoạt động xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bán đấu giá tài sản ở Việt Nam hiện nay.

Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu

Luận án xác lập 03 câu hỏi nghiên cứu cùng các giả thuyết nghiên cứu tương ứng:

  • Câu hỏi nghiên cứu 1: Xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bán đấu giá tài sản và các bộ phận hợp thành của nó là gì?
    Giả thuyết nghiên cứu 1: Xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bán đấu giá tài sản là một bộ phận của hệ thống pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính, bản chất là quá trình áp dụng các hậu quả pháp lý bất lợi đối với chủ thể có hành vi vi phạm hành chính trong hoạt động bán đấu giá tài sản, bắt đầu từ khi phát hiện hành vi vi phạm cho đến khi hoàn thành việc khắc phục hậu quả.
  • Câu hỏi nghiên cứu 2: Nguyên nhân, vướng mắc nào làm cho hoạt động xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bán đấu giá tài sản ở nước ta hiện nay còn gặp nhiều khó khăn, hiệu quả chưa cao?
    Giả thuyết nghiên cứu 2: Hệ thống lý luận về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bán đấu giá tài sản còn điểm chưa thống nhất; quy định pháp luật thực định chưa đồng bộ, chưa phù hợp thực tế; nguồn nhân lực thực thi nhiệm vụ xử phạt thiếu về số lượng, hạn chế về chuyên môn và cơ chế phối hợp liên ngành chưa đạt hiệu quả cao.
  • Câu hỏi nghiên cứu 3: Nhà nước cần thực hiện những giải pháp gì để hoàn thiện pháp luật cũng như nâng cao hiệu quả xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bán đấu giá tài sản ở Việt Nam?
    Giả thuyết nghiên cứu 3: Việc ban hành chính sách và pháp luật xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bán đấu giá tài sản phải căn cứ vào đòi hỏi khách quan của thực tiễn và nguyên lý kinh tế thị trường; đòi hỏi Nhà nước phải hoàn thiện đồng bộ hệ thống quy phạm pháp luật, sửa đổi các quy định bất cập và triển khai các giải pháp tổ chức thi hành thực tế.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

  • Đối tượng nghiên cứu: Những vấn đề lý luận về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bán đấu giá tài sản; hệ thống pháp luật thực định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bán đấu giá tài sản; thực tiễn áp dụng pháp luật và chấp hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực này tại Việt Nam.
  • Phạm vi nghiên cứu:
    • Về nội dung: Luận án tập trung nghiên cứu xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bán đấu giá tài sản đối với các loại tài sản bắt buộc phải bán thông qua đấu giá và tài sản do tổ chức, cá nhân tự nguyện lựa chọn bán đấu giá theo quy định tại Điều 4 Luật Đấu giá tài sản năm 2016 (tài sản nhà nước, quyền sử dụng đất, tài sản thi hành án dân sự, tài sản bảo đảm, tang vật phương tiện vi phạm hành chính bị tịch thu, tài sản nợ xấu...).
    • Về không gian: Nghiên cứu thực tiễn tại Việt Nam, đồng thời đối chiếu, khảo cứu có chọn lọc quy định pháp luật của một số quốc gia như Pháp, Hoa Kỳ, Úc, Trung Quốc, Đức, Canada, Thái Lan.
    • Về thời gian: Giới hạn tư liệu và thực tiễn từ khi ban hành Nghị định số 05/2005/NĐ-CP về bán đấu giá tài sản năm 2005 đến thời điểm năm 2021; số liệu thực tiễn xử phạt được phân tích tập trung vào hai giai đoạn: giai đoạn 2013 - 2017 (ngành Tư pháp) và giai đoạn từ ngày 01/01/2018 đến ngày 30/9/2021 (Thanh tra Bộ Tư pháp).

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án tiến hành tổng quan các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước theo bốn nhóm vấn đề chính:

1. Các công trình nghiên cứu lý luận về bán đấu giá tài sản

  • Công trình trong nước: Đề tài khoa học cấp Bộ "Hoàn thiện pháp luật về bán đấu giá tài sản nhằm thúc đẩy thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam" của Viện Khoa học pháp lý - Bộ Tư pháp (nghiệm thu năm 2011); luận án tiến sĩ của Đặng Thị Bích Liễu (2012) về "Pháp luật về đấu giá quyền sử dụng đất ở Việt Nam"; luận án tiến sĩ của Đặng Thị Thanh Tâm (2019) về "Bán đấu giá tài sản thi hành án dân sự ở Việt Nam"; luận văn thạc sĩ của Hồ Thị Kim Ngân (2019) về "Pháp luật về bán đấu giá quyền sử dụng đất, thực tiễn thi hành trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn". Các nghiên cứu này làm sáng tỏ bản chất của bán đấu giá là quan hệ mua bán tài sản công khai theo phương thức trả giá lên hoặc đặt giá xuống, song chưa đi sâu vào cơ chế chế tài hành chính.
  • Công trình quốc tế và tài liệu dịch thuật: Bài viết "The three types of auction sales" của Nikolas Unkovic (2012) phân tích các hình thức đấu giá công khai, đấu giá kín, đấu giá kiểu Anh và kiểu Hà Lan; công trình "Introduction to Combinatorial Auctions" của P. Steinberg (MIT Press, 2015) nghiên cứu bản chất đấu giá bắt buộc và tự nguyện; Báo cáo khảo cứu pháp luật quốc tế phục vụ dự án Luật Đấu giá tài sản của Bộ Tư pháp (2015) về pháp luật Trung Quốc, Hoa Kỳ (bang Alabama, Florida), Canada, Pháp, Thái Lan, Đức, Nhật Bản.

2. Các công trình nghiên cứu về xử phạt vi phạm hành chính nói chung và trong các lĩnh vực chuyên ngành

  • Luận án, luận văn chuyên ngành: Luận án tiến sĩ của Trần Thị Lâm Thi (2015) về "Cưỡng chế hành chính: lý luận và thực tiễn"; Đinh Phan Quỳnh (2018) về "Xử lý vi phạm hành chính trong lĩnh vực giao thông đường bộ theo Pháp luật Việt Nam hiện nay"; Lê Thị Hằng (2019) về "Xử lý vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường ở Việt Nam hiện nay"; luận văn thạc sĩ của Vũ Thị Hải (2020) về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực đất đai; Nguyễn Thị Thu Hương (2019) về xử phạt vi phạm hành chính trong phòng, chống tác hại của thuốc lá.
  • Tài liệu quốc tế: Sách chuyên khảo "Luật hành chính một số nước trên thế giới" của Viện Khoa học pháp lý - Bộ Tư pháp (Phạm Văn Lợi và Hoàng Thị Ngân dịch, 2004); công trình của Mahendra P. Singh (2001) về luật hành chính Đức; tham luận hội thảo "Poland’s experience on administrative sanction" của Giáo sư Grzegorz Lewocki (2011) về kinh nghiệm xử phạt hành chính của Ba Lan và tiêu chuẩn của Hội đồng Châu Âu; luận án tiến sĩ của John K. Ohnesorge (Đại học Harvard, 2002) và báo cáo nghiên cứu của John KM Ohnesorge (Đại học Wisconsin, 2006) về luật hành chính Đông Bắc Á và Trung Quốc.

3. Các công trình nghiên cứu về thực trạng pháp luật xử phạt vi phạm hành chính trong bán đấu giá tài sản

  • Đề tài cấp cơ sở của Khoa Đào tạo Chấp hành viên - Học viện Tư pháp (2013) về áp dụng pháp luật bán đấu giá tài sản phục vụ đào tạo nghề; luận văn thạc sĩ của Đoàn Văn Hường (2014) tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh về "Áp dụng pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bán đấu giá tài sản của Thanh tra Bộ Tư pháp Việt Nam"; các bài báo khoa học của Nguyễn Đại Dân (2016) trên Tạp chí Dân chủ và Pháp luật về trình tự thủ tục và xử phạt trong bán đấu giá; bài báo của Đoàn Văn Hường (2014) về các vấn đề xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bán đấu giá tài sản.

4. Các nghiên cứu về thực tiễn thi hành và giải pháp nâng cao hiệu quả

  • Báo cáo nghiên cứu của Dự án Tăng cường tiếp cận quyền và bảo vệ công lý tại Việt Nam (2011) về các biện pháp xử lý hành chính; đề tài nghiên cứu cấp Bộ của Bộ Công an (2011) về hiệu quả xử lý vi phạm hành chính trong an ninh trật tự; sách chuyên khảo "Thực hiện và áp dụng pháp luật ở Việt Nam" của Nguyễn Minh Đoan (2018); bài báo của Lê Thị Hương Giang (2016) trên Tạp chí Nghề Luật; bài báo của Lê Thị Kim Dung và Văn Thị Tâm Hồng (2017) trên Tạp chí Dân chủ và Pháp luật.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Các công trình đã công bố chủ yếu tiếp cận hoạt động bán đấu giá dưới góc độ dân sự, thương mại hoặc nghiên cứu xử phạt vi phạm hành chính trong các lĩnh vực quản lý khác (giao thông, môi trường, đất đai). Một số công trình bàn về xử phạt hành chính trong bán đấu giá tài sản mới chỉ dừng lại ở phạm vi một cơ quan thanh tra (Thanh tra Bộ Tư pháp) hoặc xem xét dưới dạng bài báo khoa học riêng lẻ. Luận án của Đoàn Văn Hường lựa chọn giải quyết khoảng trống này bằng cách xây dựng hệ thống lý luận hoàn chỉnh, khảo sát thực tiễn lập pháp và áp dụng pháp luật trên phạm vi toàn quốc từ năm 2005 đến năm 2021, đối chiếu các chuẩn mực và kinh nghiệm quốc tế để đưa ra giải pháp toàn diện cho Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

  • Khung lý thuyết: Luận án dựa trên lý luận khoa học pháp lý về nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, lý thuyết quản lý hành chính nhà nước và lý luận về chế định trách nhiệm hành chính.
  • Khái niệm công cụ: Sử dụng các khái niệm nền tảng được quy định trong Luật Đấu giá tài sản năm 2016, Luật Xử lý vi phạm hành chính năm 2012, Luật Thương mại năm 2005, Bộ luật Dân sự năm 2005 và năm 2015; định nghĩa đấu giá của các từ điển chuyên ngành (Đại từ điển Bách khoa Việt Nam, Từ điển Kinh tế học hiện đại, Từ điển Luật học của Viện Khoa học pháp lý); đối chiếu định nghĩa đấu giá tại Điều 3 Luật Bán đấu giá tài sản Trung Quốc năm 1996, Đạo luật Florida năm 2003 và Quy chế Ủy ban đấu giá bang Alabama (Hoa Kỳ).
  • Khung phân tích cấu thành: Xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bán đấu giá tài sản được luận án mổ xẻ dựa trên 04 thành tố: (1) Hành vi vi phạm hành chính; (2) Chế tài xử phạt và biện pháp khắc phục hậu quả; (3) Chủ thể có thẩm quyền xử phạt; (4) Trình tự, thủ tục xử phạt và cưỡng chế thi hành quyết định xử phạt.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án áp dụng phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam về xây dựng nhà nước pháp quyền và cải cách tư pháp. Các phương pháp nghiên cứu cụ thể bao gồm:

  • Phương pháp lịch sử và logic: Vận dụng tại Chương 2 và Chương 3 để rà soát tiến trình ban hành các văn bản quy phạm pháp luật từ năm 2005 đến năm 2020, làm rõ quy luật phát triển của pháp luật bán đấu giá tài sản và xác định nguyên nhân phát sinh vi phạm.
  • Phương pháp phân tích và tổng hợp: Sử dụng xuyên suốt các chương nhằm phân tích các khái niệm, đặc điểm, yếu tố cấu thành trách nhiệm hành chính và tổng hợp các nguồn số liệu báo cáo thực tiễn.
  • Phương pháp diễn dịch và quy nạp: Sử dụng để xây dựng các luận điểm lý thuyết từ các quy phạm pháp luật cụ thể, đồng thời kiểm định các giả thuyết nghiên cứu đã đề ra.
  • Phương pháp tổng kết thực tiễn: Áp dụng tại Chương 3 để đánh giá thực trạng áp dụng pháp luật xử phạt của các cơ quan thanh tra tư pháp và UBND cấp tỉnh, làm rõ các bất cập trong hồ sơ xử phạt thực tế.
  • Phương pháp so sánh luật học: Thực hiện tại Chương 1 và Chương 2 nhằm đối chiếu các mô hình quản lý bán đấu giá, thẩm quyền và hình thức xử phạt hành chính của các nước (Pháp, Đức, Ba Lan, Trung Quốc, Hoa Kỳ) với Việt Nam.
  • Phương pháp hệ thống và dự báo khoa học: Vận dụng tại Chương 4 để xây dựng định hướng và hệ thống giải pháp sửa đổi pháp luật, bảo đảm tính khả thi và phù hợp với thực tiễn kinh tế - xã hội.

Cách tiếp cận nghiên cứu

Luận án kết hợp ba cách tiếp cận: tiếp cận hệ thống (tổng hợp đầy đủ các công trình và văn bản liên quan để kế thừa có chọn lọc); tiếp cận đa ngành, liên ngành (kết hợp luật học, lịch sử, chính trị học, xã hội học và kinh tế học); tiếp cận lịch sử cụ thể (xem xét hiện tượng vi phạm và quy định pháp luật trong bối cảnh lịch sử, điều kiện kinh tế - xã hội cụ thể của từng giai đoạn).

Nguồn tư liệu và dữ liệu

Nguồn tư liệu của luận án gồm các văn bản quy phạm pháp luật của Việt Nam qua các thời kỳ; các văn bản pháp luật nước ngoài; số liệu thống kê thanh tra của Bộ Tư pháp và các Sở Tư pháp địa phương; dữ liệu theo dõi xử phạt vi phạm hành chính từ năm 2013 đến tháng 9/2021; các bản án, quyết định xử phạt hành chính và tài liệu lưu trữ của các cơ quan quản lý chuyên ngành.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và những vấn đề đặt ra cần nghiên cứu

Chương 1 hệ thống hóa các nghiên cứu trong nước và quốc tế về bán đấu giá tài sản, xử lý vi phạm hành chính nói chung và xử phạt vi phạm hành chính trong bán đấu giá tài sản nói riêng. Tác giả chỉ ra rằng đa số công trình nghiên cứu trước đây chỉ giải quyết các khía cạnh dân sự, thương mại của đấu giá hoặc nghiên cứu chung về cưỡng chế hành chính trong các lĩnh vực khác.

Chương 1 xác định rõ khoảng trống: chưa có công trình nào nghiên cứu toàn diện, có hệ thống về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bán đấu giá tài sản tại Việt Nam trong giai đoạn phát triển kinh tế thị trường và xã hội hóa dịch vụ đấu giá. Trên cơ sở đó, chương này xác lập hệ thống 03 câu hỏi nghiên cứu, 03 giả thuyết nghiên cứu tương ứng và khung 04 nhiệm vụ trọng tâm được triển khai ở các chương tiếp theo.

Chương 2: Những vấn đề lý luận về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bán đấu giá tài sản

Chương 2 làm rõ lịch sử phát triển của hoạt động bán đấu giá tài sản từ thời Babylon cổ đại, La Mã đến các tổ chức đấu giá chuyên nghiệp hiện đại (như Sotheby’s hình thành năm 1744, Christie’s năm 1766 tại Anh; China Guardian Auction năm 1993 tại Trung Quốc). Tác giả phân tích 04 đặc điểm bản chất của hoạt động bán đấu giá tài sản:

  1. Bán tài sản công khai theo nguyên tắc, thủ tục luật định;
  2. Bán thông qua chủ thể trung gian chuyên nghiệp (Trung tâm dịch vụ đấu giá tài sản, Doanh nghiệp đấu giá tài sản, Hội đồng bán đấu giá tài sản trong trường hợp đặc biệt);
  3. Giá bán thành công chính thức do bên mua xác định;
  4. Trình tự, thủ tục thực hiện chặt chẽ theo quy định pháp luật.

Từ việc phân tích các định nghĩa vi phạm hành chính qua các giai đoạn (Pháp lệnh năm 1989, 1995, 2002 và Điều 2 Luật Xử lý vi phạm hành chính năm 2012), tác giả chỉ ra hạn chế của khái niệm tại Luật Xử lý vi phạm hành chính năm 2012 khi xác định khách thể là "vi phạm quy định của pháp luật về quản lý nhà nước" và sử dụng kỹ thuật lập pháp loại trừ "không phải là tội phạm". Tác giả đưa ra định nghĩa khoa học riêng: "Vi phạm hành chính là hành vi có lỗi do cá nhân có năng lực hành vi hành chính, tổ chức thực hiện, vi phạm quy định của pháp luật và bị xử phạt theo quy định của pháp luật xử phạt vi phạm hành chính". Từ đó, luận án xác định vi phạm hành chính trong lĩnh vực bán đấu giá tài sản là hành vi trái pháp luật về bán đấu giá tài sản, do cá nhân có năng lực trách nhiệm hành chính hoặc tổ chức thực hiện một cách có lỗi, xâm phạm trật tự quản lý hành chính nhà nước về bán đấu giá tài sản và phải chịu hình thức xử phạt tương ứng.

Chương 2 luận giải 05 đặc điểm đặc thù của xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bán đấu giá tài sản:

  • Cơ sở pháp lý: Mang tính quyền lực nhà nước, quy định tản mạn trong các nghị định về xử phạt trong lĩnh vực tư pháp thay vì tập trung trong một đạo luật riêng;
  • Chủ thể thực hiện: Đa dạng, gồm người có thẩm quyền lập biên bản và người có thẩm quyền ra quyết định xử phạt (Chủ tịch UBND cấp tỉnh, Thanh tra viên và Chánh Thanh tra Sở Tư pháp, Thanh tra viên và Chánh Thanh tra Bộ Tư pháp, Cục trưởng Cục Bổ trợ tư pháp, Trưởng đoàn thanh tra chuyên ngành);
  • Chủ thể bị xử phạt: Gồm tổ chức đấu giá tài sản, đấu giá viên, người có tài sản đấu giá, người tham gia đấu giá. Phân tích thực tế cho thấy tổ chức đấu giá tài sản là đối tượng vi phạm nhiều nhất và chịu mức phạt cao hơn;
  • Hành vi vi phạm: Có cơ cấu tương đối ổn định qua thời gian, phổ biến ở các khâu thông báo, niêm yết (không niêm yết tại UBND cấp xã nơi có bất động sản), sổ sách biểu mẫu, lập biên bản phiên đấu giá thiếu nội dung bắt buộc hoặc chữ ký đấu giá viên;
  • Không gian và thời gian vi phạm: Diễn ra trên phạm vi toàn quốc nhưng tập trung chủ yếu ở các đô thị lớn và tại trụ sở tổ chức đấu giá; hành vi thường kéo dài, có thủ đoạn che giấu tinh vi, phần lớn chỉ bị phát hiện qua thanh tra, kiểm tra chuyên ngành.

Luận án khẳng định vai trò của hoạt động xử phạt: giữ vững trật tự quản lý nhà nước phục vụ phát triển kinh tế - xã hội bền vững; nâng cao ý thức chấp hành pháp luật của người dân và doanh nghiệp; phát hiện các lỗ hổng chính sách để kiến nghị hoàn thiện thể chế quản lý.

Bảng: Tiến trình văn bản quy phạm pháp luật quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bán đấu giá tài sản ở Việt Nam

Giai đoạn ban hành Văn bản nền tảng về xử lý VPHC Văn bản chuyên ngành về bán đấu giá Nghị định quy định chi tiết về xử phạt
2005 - 2008 Pháp lệnh Xử lý VPHC năm 2002 Nghị định số 05/2005/NĐ-CP Nghị định số 76/2006/NĐ-CP (ngày 02/8/2006)
2009 - 2012 Pháp lệnh sửa đổi Pháp lệnh XLVPHC 2008 Nghị định số 17/2010/NĐ-CP Nghị định số 60/2009/NĐ-CP (ngày 23/7/2009)
2013 - 2019 Luật Xử lý VPHC năm 2012 Nghị định số 17/2010/NĐ-CP; Luật Đấu giá tài sản 2016 Nghị định số 110/2013/NĐ-CP (ngày 24/9/2013)
2020 - 2021 Luật Xử lý VPHC 2012 (sửa đổi 2020) Luật Đấu giá tài sản năm 2016 Nghị định số 82/2020/NĐ-CP (ngày 15/7/2020)

Chương 3: Thực trạng pháp luật và thực trạng xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bán đấu giá tài sản ở Việt Nam hiện nay

Chương 3 phân tích thực trạng pháp luật thực định và đánh giá hoạt động thi hành pháp luật trên thực tế dựa trên các báo cáo thống kê:

  • Về mặt lập pháp: Khảo sát các quy định tại Nghị định số 82/2020/NĐ-CP thay thế Nghị định số 110/2013/NĐ-CP. Pháp luật đã mở rộng danh mục hành vi vi phạm, tăng mức tiền phạt. Tuy nhiên, mức phạt tiền tối đa hiện tại vẫn thấp so với giá trị các tài sản đấu giá lớn (đặc biệt là quyền sử dụng đất, dự án khoáng sản), chưa bảo đảm tính răn đe tương xứng với lợi ích bất chính mà hành vi vi phạm có thể thu lại. Các hành vi thông đồng, dìm giá, cản trở người khác tham gia trả giá được quy định nhưng thiếu các dấu hiệu định lượng cụ thể để người có thẩm quyền dễ dàng áp dụng.
  • Về thực tiễn xử phạt: Luận án dẫn chứng dữ liệu xử phạt vi phạm hành chính của Bộ, ngành Tư pháp qua hai giai đoạn:
    • Giai đoạn 2013 - 2017: Số liệu từ Biểu đồ 1 của luận án cho thấy các vụ việc xử phạt của Bộ và ngành Tư pháp tập trung vào các vi phạm về quy trình, thủ tục niêm yết, thông báo và lưu trữ hồ sơ;
    • Giai đoạn 01/01/2018 đến 30/9/2021: Biểu đồ 2 thể hiện kết quả xử phạt của Thanh tra Bộ Tư pháp sau khi Luật Đấu giá tài sản năm 2016 có hiệu lực; phần lớn các quyết định xử phạt áp dụng đối với tổ chức đấu giá tài sản vi phạm về điều hành cuộc đấu giá, tiền đặt trước và quy chế đấu giá.
  • Hạn chế và nguyên nhân:
    • Hoạt động áp dụng pháp luật còn sai sót: tình trạng ra quyết định xử phạt vi phạm hành chính quá thời hạn, thời hiệu; việc áp dụng hình thức xử phạt bổ sung (tước quyền sử dụng chứng chỉ hành nghề đấu giá, đình chỉ hoạt động) và biện pháp khắc phục hậu quả chưa thống nhất giữa các địa phương; việc xử lý tang vật, phương tiện còn lúng túng.
    • Nguyên nhân: Hệ thống quy định thiếu tính đồng bộ giữa Luật Đấu giá tài sản, Luật Xử lý vi phạm hành chính và Luật Thương mại; lực lượng thanh tra chuyên ngành tư pháp mỏng, kiêm nhiệm nhiều lĩnh vực bổ trợ tư pháp; phương tiện kỹ thuật phục vụ thanh tra kiểm tra còn thiếu; cơ chế phối hợp giữa cơ quan tư pháp với công an và tài nguyên môi trường còn mang tính hình thức.

Chương 4: Quan điểm và giải pháp hoàn thiện, nâng cao hiệu quả xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bán đấu giá tài sản ở Việt Nam hiện nay

Chương 4 xác định các định hướng và đề xuất giải pháp xử lý các vướng mắc đã nêu ở Chương 3:

  • Quan điểm nâng cao hiệu quả: Phù hợp với đường lối của Đảng về xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa; bảo đảm nguyên tắc của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa; thúc đẩy xã hội hóa dịch vụ đấu giá tài sản đi đôi với siết chặt kỷ luật kỷ cương; bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ, khả thi của hệ thống văn bản pháp luật; bảo vệ quyền con người, quyền công dân và tài sản nhà nước.
  • Nhóm giải pháp hoàn thiện pháp luật:
    1. Sửa đổi, bổ sung Nghị định số 82/2020/NĐ-CP theo hướng tăng mức phạt tiền đối với các nhóm hành vi gây hậu quả nghiêm trọng; cụ thể hóa cấu thành của hành vi thông đồng, dìm giá trong phiên đấu giá.
    2. Bổ sung các hình thức xử phạt bổ sung và biện pháp khắc phục hậu quả mang tính đặc thù (buộc hủy bỏ kết quả đấu giá khi phát hiện có vi phạm làm sai lệch kết quả, cấm tham gia đấu giá có thời hạn đối với chủ thể vi phạm nhiều lần).
    3. Hoàn thiện quy định về thẩm quyền lập biên bản và ra quyết định xử phạt nhằm mở rộng quyền hạn hợp lý cho thanh tra viên chuyên ngành và cơ quan quản lý trực tiếp.
    4. Sửa đổi các quy định còn chồng chéo giữa Luật Đấu giá tài sản và các luật chuyên ngành liên quan đến thủ tục đấu giá tài sản công, đất đai, tài sản thi hành án.
  • Nhóm giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động thi hành pháp luật:
    1. Kiện toàn tổ chức bộ máy, bổ sung biên chế, trang bị phương tiện kỹ thuật và đào tạo bồi dưỡng chuyên môn sâu cho lực lượng thanh tra chuyên ngành tư pháp từ trung ương đến địa phương.
    2. Đổi mới phương thức thanh tra, kiểm tra; tăng cường kiểm tra đột xuất các cuộc bán đấu giá tài sản có giá trị lớn hoặc có dấu hiệu phức tạp.
    3. Xây dựng quy chế phối hợp liên ngành chặt chẽ giữa Bộ Tư pháp, Bộ Công an, cơ quan Tài chính, Tài nguyên và Môi trường, Tòa án và Cơ quan thi hành án dân sự trong trao đổi thông tin và xử lý vi phạm.
    4. Đẩy mạnh chuyển đổi số, áp dụng hình thức đấu giá trực tuyến nhằm hạn chế sự tiếp xúc trực tiếp giữa các bên, phòng ngừa tiêu cực thông đồng, dìm giá; công khai cơ sở dữ liệu quốc gia về các tổ chức, cá nhân bị xử phạt vi phạm hành chính trong hoạt động bán đấu giá.
    5. Đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật cho người dân và doanh nghiệp tham gia đấu giá tài sản.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án xác định 04 điểm đóng góp mới về phương diện học thuật và thực tiễn:

  1. Luận án là công trình nghiên cứu chuyên sâu, có tính hệ thống và toàn diện đầu tiên ở cấp độ luận án tiến sĩ về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bán đấu giá tài sản tại Việt Nam, làm rõ những điểm đặc thù của xử phạt hành chính trong lĩnh vực bổ trợ tư pháp này.
  2. Góp phần hệ thống hóa và phát triển lý luận về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bán đấu giá tài sản; xây dựng định nghĩa khoa học về vi phạm hành chính và vi phạm hành chính trong bán đấu giá tài sản; xác định rõ các đặc điểm, thành tố cấu thành, các yếu tố tác động và hệ tiêu chí đánh giá hiệu quả xử phạt.
  3. Cung cấp bức tranh thực trạng toàn diện về hoạt động xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bán đấu giá tài sản giai đoạn 2013 - 2021; chỉ rõ những bất cập trong quy định thực định và các sai phạm phổ biến trong khâu áp dụng pháp luật của cơ quan có thẩm quyền; phân tích rõ các nguyên nhân khách quan và chủ quan.
  4. Xây dựng hệ thống quan điểm chỉ đạo và đề xuất các giải pháp đồng bộ, có tính khả thi nhằm hoàn thiện hệ thống quy phạm pháp luật và nâng cao năng lực thực thi của các cơ quan quản lý nhà nước đối với hoạt động đấu giá tài sản trong điều kiện hiện nay tại Việt Nam.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế: Luận án giới hạn phạm vi khảo sát số liệu thực tế đến ngày 30/9/2021. Mặc dù luận án đã phân tích các quy định của Nghị định số 82/2020/NĐ-CP (ban hành ngày 15/7/2020), song thời gian văn bản này có hiệu lực thực tế chưa dài nên việc đánh giá hiệu quả áp dụng các chế tài mới được bổ sung còn mang tính chất bước đầu. Bên cạnh đó, các mô hình bán đấu giá tài sản ở nước ngoài chủ yếu được tác giả nghiên cứu qua tài liệu dịch thuật và khảo cứu văn bản mà chưa có điều kiện khảo sát thực địa.
  • Hướng nghiên cứu tiếp: Tiếp tục theo dõi, đánh giá thực tiễn thi hành Nghị định số 82/2020/NĐ-CP và Luật Xử lý vi phạm hành chính sửa đổi năm 2020 trong giai đoạn tiếp theo; mở rộng nghiên cứu chế tài xử phạt hành chính đối với hình thức đấu giá trực tuyến qua các nền tảng công nghệ số và ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong giám sát hoạt động đấu giá tài sản công.

Giá trị tham khảo

Luận án có giá trị tham khảo cụ thể cho các nhóm đối tượng:

  • Cơ quan quản lý nhà nước và lập pháp: Cung cấp luận cứ khoa học và cơ sở thực tiễn cho Bộ Tư pháp, Chính phủ và Quốc hội trong quá trình rà soát, sửa đổi, bổ sung Luật Đấu giá tài sản năm 2016, Luật Xử lý vi phạm hành chính và các nghị định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực tư pháp.
  • Lực lượng thanh tra, công chức thừa hành công vụ: Là tài liệu hướng dẫn nghiệp vụ hữu ích cho Thanh tra Bộ Tư pháp, Thanh tra các Sở Tư pháp và Chủ tịch UBND các cấp trong việc nhận diện hành vi vi phạm, thiết lập biên bản vi phạm hành chính và ban hành quyết định xử phạt đúng trình tự, thẩm quyền, hạn chế khiếu nại, khởi kiện hành chính.
  • Cơ sở nghiên cứu và đào tạo luật học: Tài liệu phục vụ giảng dạy, học tập chuyên đề Luật Hành chính, Luật Tố tụng Hành chính, kỹ năng thanh tra tư pháp và kỹ năng đấu giá tài sản tại Học viện Tư pháp, các trường đại học đào tạo ngành luật.
  • Tổ chức hành nghề đấu giá tài sản và đấu giá viên: Hỗ trợ các tổ chức đấu giá tài sản, đấu giá viên nắm vững ranh giới pháp lý, phòng ngừa các hành vi vi phạm quy trình niêm yết, thông báo và điều hành phiên đấu giá.

Câu hỏi thường gặp

1. Khái niệm vi phạm hành chính do luận án đề xuất có điểm gì khác so với quy định tại Luật Xử lý vi phạm hành chính năm 2012?
Luận án chỉ ra hai điểm bất cập của khoản 1 Điều 2 Luật Xử lý vi phạm hành chính năm 2012: việc xác định khách thể là "vi phạm quy định của pháp luật về quản lý nhà nước" thực chất chỉ nói lên tính trái pháp luật mà chưa khẳng định đúng khách thể (vốn rất rộng trên mọi lĩnh vực); việc sử dụng kỹ thuật loại trừ "không phải là tội phạm" làm mất đi tính độc lập của vi phạm hành chính. Tác giả đề xuất định nghĩa: "Vi phạm hành chính là hành vi có lỗi do cá nhân có năng lực hành vi hành chính, tổ chức thực hiện, vi phạm quy định của pháp luật và bị xử phạt theo quy định của pháp luật xử phạt vi phạm hành chính".

2. Nhóm chủ thể nào vi phạm hành chính nhiều nhất trong lĩnh vực bán đấu giá tài sản theo kết quả khảo sát của luận án?
Dữ liệu thống kê của Bộ Tư pháp và các Sở Tư pháp địa phương trong luận án chỉ ra rằng các tổ chức đấu giá tài sản là nhóm chủ thể thực hiện hành vi vi phạm hành chính nhiều hơn so với đối tượng vi phạm là cá nhân. Các hành vi của tổ chức đấu giá thường vi phạm nhiều lần, có mức độ nghiêm trọng và bị áp dụng khung phạt tiền cao hơn so với cá nhân tham gia đấu giá.

3. Những sai phạm phổ biến nhất trong trình tự, thủ tục bán đấu giá tài sản được luận án chỉ ra là gì?
Các hành vi vi phạm phổ biến bao gồm: không thực hiện đúng chế độ báo cáo, không lập hoặc sử dụng không đúng sổ sách biểu mẫu; vi phạm quy định về thông báo công khai việc đấu giá tài sản trên phương tiện thông tin đại chúng; không niêm yết thông báo đấu giá tại nơi trưng bày tài sản hoặc niêm yết thông báo đấu giá bất động sản nhưng không có xác nhận của UBND cấp xã nơi có bất động sản; biên bản cuộc đấu giá lập không đầy đủ nội dung (thiếu số thẻ đấu giá viên, thiếu chữ ký đấu giá viên hoặc tổ kiểm phiếu).

4. Ai là người có thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bán đấu giá tài sản theo Nghị định số 82/2020/NĐ-CP?
Theo quy định tại các Điều 83, 84, 88 Nghị định số 82/2020/NĐ-CP được luận án viện dẫn, người có thẩm quyền xử phạt bao gồm: Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh; Thanh tra viên, Trưởng đoàn thanh tra chuyên ngành, Chánh Thanh tra Sở Tư pháp; Thanh tra viên, người được giao thực hiện nhiệm vụ thanh tra chuyên ngành, Trưởng đoàn thanh tra chuyên ngành Cục Bổ trợ tư pháp, Trưởng đoàn thanh tra chuyên ngành Bộ Tư pháp, Cục trưởng Cục Bổ trợ tư pháp, Chánh Thanh tra Bộ Tư pháp; cùng những người có thẩm quyền xử phạt của các cơ quan khác theo quy định pháp luật.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Đoàn Văn Hường là công trình nghiên cứu chuyên sâu về chế định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bán đấu giá tài sản theo pháp luật Việt Nam. Luận án đã hệ thống hóa các vấn đề lý luận, xác định rõ bản chất, đặc điểm, thành tố cấu thành và vai trò của xử phạt hành chính đối với việc bảo đảm trật tự quản lý nhà nước và phát triển kinh tế thị trường. Dựa trên việc phân tích thực trạng lập pháp và thực tiễn thi hành từ năm 2005 đến năm 2021, công trình đã chỉ rõ các vướng mắc về thẩm quyền, mức phạt, căn cứ xác định hành vi vi phạm cũng như hạn chế về năng lực của lực lượng thanh tra. Các giải pháp do luận án đề xuất có tính đồng bộ, góp phần hoàn thiện thể chế pháp lý và nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước đối với hoạt động bán đấu giá tài sản tại Việt Nam.