Luận án tiến sĩ về tổ chức lãnh thổ nông nghiệp tỉnh Phú Thọ hướng tới hiệu quả cao

Luận án tiến sĩ nông nghiệp phân tích địa lý tổ chức lãnh thổ nông nghiệp tỉnh phú thọ theo hướng cải thiện kết quả, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng góp tri

• Tác giả: Nguyễn Minh Lan
• Người hướng dẫn: Ngô Thúy Quỳnh
• Trường học: Viện Chiến lược Phát triển, Bộ Kế hoạch và Đầu tư
• Chuyên ngành: Địa lý học
• Đề tài: Tổ chức lãnh thổ nông nghiệp tỉnh Phú Thọ theo hướng nâng cao hiệu quả
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Lời cam đoan
• Danh mục các từ viết tắt trong luận án
• Danh mục các bảng
• Danh mục các hình
• Danh mục bản đồ
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CÓ LIÊN QUAN ĐẾN TỔ CHỨC LÃNH THỔ NÔNG NGHIỆP
• 1.1. Tổng quan về tổ chức lãnh thổ kinh tế
• 1.1.1. Về tổ chức lãnh thổ
• 1.1.2. Về tổ chức lãnh thổ kinh tế
• 1.2. Tổng quan về nông nghiệp và tổ chức lãnh thổ nông nghiệp
• 1.2.1. Về nông nghiệp trong bối cảnh kinh tế thị trường và toàn cầu hóa
• 1.2.2. Tổng quan về tổ chức lãnh thổ nông nghiệp
• 1.2.3. Tổng quan về hiệu quả tổ chức lãnh thổ nông nghiệp
• 1.3. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TỔ CHỨC LÃNH THỔ NÔNG NGHIỆP VÀ KINH NGHIỆM THỰC TIỄN
• 2.1. Một số vấn đề lý luận chủ yếu về tổ chức lãnh thổ nông nghiệp
• 2.1.1. Nhận thức và quan niệm về tổ chức lãnh thổ nông nghiệp
• 2.1.2. Nâng cao hiệu quả tổ chức lãnh thổ nông nghiệp
• 2.1.3. Các yếu tố ảnh hưởng tới tổ chức lãnh thổ nông nghiệp theo hướng nâng cao hiệu quả
• 2.1.4. Đánh giá hiệu quả tổ chức lãnh thổ nông nghiệp trong điều kiện Việt Nam
• 2.2. Kinh nghiệm thực tiễn về tổ chức lãnh thổ nông nghiệp ở Việt Nam
• 2.2.1. Khảo cứu thực tiễn nghiên cứu và phát triển tổ chức lãnh thổ nông nghiệp của một số địa phương ở Việt Nam
• 2.2.2. Bài học rút ra đối với tỉnh Phú Thọ
• 2.3. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG TỔ CHỨC LÃNH THỔ NÔNG NGHIỆP Ở TỈNH PHÚ THỌ THEO HƯỚNG NÂNG CAO HIỆU QUẢ
• 3.1. Các yếu tố ảnh hưởng đến tổ chức lãnh thổ nông nghiệp ở tỉnh Phú Thọ
• 3.1.1. Cơ sở pháp lý để phát triển nông nghiệp và tổ chức lãnh thổ nông nghiệp
• 3.1.2. Ảnh hưởng của thị trường và toàn cầu hóa
• 3.1.3. Dân số, lao động và các chủ thể tham gia tổ chức lãnh thổ nông nghiệp
• 3.1.4. Khoa học - công nghệ trong nông nghiệp
• 3.1.5. Vị trí địa lý, quỹ đất nông nghiệp và kết cấu hạ tầng kỹ thuật
• 3.1.6. Những thuận lợi và khó khăn chủ yếu
• 3.2. Tình hình phát triển nông nghiệp và tổ chức lãnh thổ nông nghiệp tỉnh Phú Thọ
• 3.2.1. Tình hình phát triển nông nghiệp tỉnh Phú Thọ
• 3.2.2. Thực trạng tổ chức lãnh thổ nông nghiệp ở tỉnh Phú Thọ
• 3.3. Nguyên nhân của thành công và của những hạn chế trong tổ chức lãnh thổ nông nghiệp ở Phú Thọ
• 3.3.1. Nguyên nhân thành công
• 3.3.2. Nguyên nhân của hạn chế
• 3.4. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP TỔ CHỨC LÃNH THỔ NÔNG NGHIỆP THEO HƯỚNG NÂNG CAO HIỆU QUẢ Ở TỈNH PHÚ THỌ
• 4.1. Định hướng phát triển nông nghiệp và tổ chức lãnh thổ nông nghiệp ở Phú Thọ theo hướng nâng cao hiệu quả đến 2030
• 4.1.1. Dự báo các yếu tố ảnh hưởng tới tổ chức lãnh thổ nông nghiệp tỉnh Phú Thọ
• 4.1.2. Định hướng phát triển nông nghiệp tỉnh Phú Thọ đến 2030
• 4.1.3. Định hướng tổ chức lãnh thổ nông nghiệp theo hướng nâng cao hiệu quả ở tỉnh Phú Thọ đến 2030
• 4.1.4. Đánh giá khả năng hiệu quả đối với việc tổ chức lãnh thổ nông nghiệp ở Phú Thọ trong thời gian đến 2030
• 4.2. Giải pháp đảm bảo tổ chức lãnh thổ nông nghiệp theo hướng nâng cao hiệu quả ở tỉnh Phú Thọ đến năm 2030
• 4.2.1. Giải pháp số 1: Đổi mới quản lý nhà nước về tổ chức lãnh thổ nông nghiệp
• 4.2.2. Giải pháp số 2: Phát triển nhân lực phục vụ tổ chức lãnh thổ nông nghiệp đáp ứng yêu cầu hiện đại hóa nông nghiệp trên địa bàn tỉnh
• 4.2.3. Giải pháp số 3: Thu hút doanh nghiệp lớn hỗ trợ hợp tác xã và hộ nông dân trong quá trình tổ chức lãnh thổ nông nghiệp theo hướng phát triển nông sản hàng hóa có nhiều giá trị gia tăng
• 4.2.4. Giải pháp số 4: Đầu tư phát triển tổ chức lãnh thổ nông nghiệp
• 4.2.5. Giải pháp số 5: Quảng bá hình ảnh tổ chức lãnh thổ nông nghiệp tiên tiến, xây dựng chỉ dẫn địa lý và phát triển mạng lưới tiêu thụ và phân phối nông sản trong và ngoài tỉnh
• 4.3. Tiểu kết chương 4
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổ chức lãnh thổ nông nghiệp Phú Thọ

Tổ chức lãnh thổ nông nghiệp là một khái niệm quan trọng trong nghiên cứu địa lý kinh tế, đặc biệt là trong bối cảnh phát triển nông nghiệp bền vững. Luận án tiến sĩ này tập trung vào việc phân tích và đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả tổ chức lãnh thổ nông nghiệp tại tỉnh Phú Thọ. Nghiên cứu này không chỉ xem xét các yếu tố tự nhiên mà còn đánh giá tác động của các yếu tố kinh tế - xã hội đến việc tổ chức lãnh thổ nông nghiệp.

1.1. Khái niệm và vai trò của tổ chức lãnh thổ nông nghiệp

Tổ chức lãnh thổ nông nghiệp được hiểu là sự sắp xếp và phối hợp các hoạt động nông nghiệp trên một không gian cụ thể nhằm tối ưu hóa việc sử dụng các nguồn lực tự nhiên và kinh tế. Tại Phú Thọ, việc tổ chức lãnh thổ nông nghiệp có vai trò quan trọng trong việc phát triển các sản phẩm nông nghiệp đặc thù như chè, bưởi Đoan Hùng, và sơn ta. Nghiên cứu này nhấn mạnh sự cần thiết của việc áp dụng các phương pháp khoa học để nâng cao hiệu quả sản xuất và quản lý nguồn lực.

1.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến tổ chức lãnh thổ nông nghiệp

Các yếu tố ảnh hưởng đến tổ chức lãnh thổ nông nghiệp tại Phú Thọ bao gồm điều kiện tự nhiên, cơ sở hạ tầng, và các chính sách phát triển nông nghiệp. Nghiên cứu chỉ ra rằng, việc thiếu sự liên kết giữa các hộ nông dân và doanh nghiệp là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến hiệu quả sản xuất thấp. Đồng thời, sự phát triển của khoa học công nghệ cũng đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm nông nghiệp.

II. Hiệu quả tổ chức lãnh thổ nông nghiệp

Hiệu quả tổ chức lãnh thổ nông nghiệp là một trong những mục tiêu chính của nghiên cứu này. Luận án đánh giá hiệu quả thông qua các chỉ tiêu kinh tế, xã hội và môi trường. Kết quả cho thấy, mặc dù Phú Thọ có nhiều tiềm năng để phát triển nông nghiệp, nhưng hiệu quả sản xuất vẫn còn thấp so với các tỉnh khác trong khu vực.

2.1. Đánh giá hiệu quả kinh tế

Hiệu quả kinh tế được đo lường thông qua các chỉ tiêu như giá trị sản xuất, tỷ lệ hàng hóa nông sản, và thu nhập của nông dân. Nghiên cứu chỉ ra rằng, mặc dù Phú Thọ có nhiều sản phẩm nông nghiệp đặc thù, nhưng giá trị gia tăng từ các sản phẩm này vẫn còn thấp. Nguyên nhân chính là do thiếu sự đầu tư vào công nghệ chế biến và quảng bá thương hiệu.

2.2. Đánh giá hiệu quả xã hội và môi trường

Hiệu quả xã hội được đánh giá thông qua việc tạo việc làm và cải thiện đời sống của người dân nông thôn. Hiệu quả môi trường được xem xét thông qua việc sử dụng bền vững các nguồn tài nguyên thiên nhiên. Nghiên cứu nhấn mạnh sự cần thiết của việc áp dụng các mô hình sản xuất nông nghiệp bền vững để đảm bảo sự phát triển lâu dài của ngành nông nghiệp tại Phú Thọ.

III. Chiến lược và giải pháp phát triển

Luận án đề xuất các chiến lược nông nghiệp và giải pháp quản lý lãnh thổ nhằm nâng cao hiệu quả tổ chức lãnh thổ nông nghiệp tại Phú Thọ. Các giải pháp này bao gồm việc đổi mới quản lý nhà nước, phát triển nhân lực, và thu hút đầu tư từ các doanh nghiệp lớn.

3.1. Đổi mới quản lý nhà nước

Việc đổi mới quản lý nhà nước trong lĩnh vực nông nghiệp là một trong những giải pháp quan trọng được đề xuất. Nghiên cứu nhấn mạnh sự cần thiết của việc xây dựng các chính sách hỗ trợ nông dân, đặc biệt là trong việc tiếp cận vốn và công nghệ. Đồng thời, cần tăng cường sự liên kết giữa các hộ nông dân và doanh nghiệp để tạo ra chuỗi giá trị bền vững.

3.2. Phát triển nhân lực và thu hút đầu tư

Phát triển nhân lực là yếu tố then chốt để nâng cao hiệu quả sản xuất nông nghiệp. Nghiên cứu đề xuất việc đào tạo nông dân về kỹ thuật canh tác hiện đại và quản lý sản xuất. Bên cạnh đó, việc thu hút đầu tư từ các doanh nghiệp lớn cũng được xem là giải pháp quan trọng để phát triển các mô hình nông nghiệp công nghệ cao tại Phú Thọ.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ Địa lý học với đề tài "Tổ chức lãnh thổ nông nghiệp tỉnh Phú Thọ theo hướng nâng cao hiệu quả" được thực hiện bởi nghiên cứu sinh Nguyễn Minh Lan dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Ngô Thúy Quỳnh và PGS. Nguyễn Minh Tuệ, bảo vệ tại Viện Chiến lược phát triển (Bộ Kế hoạch và Đầu tư) năm 2022. Công trình thuộc chuyên ngành Địa lý học (Địa lý kinh tế - xã hội), mã số 9.01.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Tổ chức lãnh thổ kinh tế - xã hội nói chung và tổ chức lãnh thổ nông nghiệp (TCLTNN) nói riêng là công cụ quy hoạch không gian quan trọng nhằm tối ưu hóa các nguồn lực tự nhiên, kinh tế và con người. Tại Việt Nam, khoảng 10 triệu ha đất nông nghiệp đang tạo sinh kế và nuôi sống khoảng 65% dân số nông thôn. Tuy nhiên, hiệu quả sản xuất nông nghiệp nhìn chung còn thấp so với tiềm năng và so với một số quốc gia trong khu vực.

Tại tỉnh Phú Thọ - địa bàn thuộc vùng Trung du và miền núi phía Bắc (TD&MNPB), nông nghiệp chiếm khoảng 19% GRDP toàn tỉnh nhưng gắn liền với địa bàn sinh sống của khoảng 80% dân số. Thu nhập bình quân đầu người của nhân khẩu nông nghiệp tại tỉnh chỉ đạt 43 - 45% mức trung bình cả nước. Mặc dù địa phương sở hữu nhiều tiềm năng và lợi thế so sánh về các nông sản đặc thù như chè, sơn ta, bưởi Đoan Hùng, quýt, hồng quý, bò thịt, lợn, dê, nhưng sản xuất phần lớn vẫn mang tính tự phát theo quy mô hộ gia đình, chủ yếu phục vụ nhu cầu tại chỗ, hiệu quả sản xuất thấp hơn mức trung bình cả nước và thấp hơn một số tỉnh trong khu vực trung du miền núi phía Bắc như Thái Nguyên, Sơn La, Hòa Bình.

Về mặt học thuật, cơ sở lý luận về hiệu quả TCLTNN, các nhân tố ảnh hưởng, hệ thống chỉ tiêu định lượng đánh giá hiệu quả ở cấp tỉnh và phương án bố trí không gian nông nghiệp có căn cứ khoa học tại Phú Thọ chưa được nghiên cứu một cách hệ thống trong một công trình độc lập.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục tiêu tổng quát của luận án là đề xuất định hướng và giải pháp tổ chức lãnh thổ nông nghiệp theo hướng nâng cao hiệu quả ở tỉnh Phú Thọ, cung cấp cơ sở khoa học cho việc hoạch định chủ trương, chính sách phát triển nông nghiệp của tỉnh đến năm 2030.

Luận án thực hiện 3 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Xây dựng cơ sở lý luận và khảo cứu kinh nghiệm thực tiễn về TCLTNN theo hướng nâng cao hiệu quả để vận dụng vào địa bàn tỉnh Phú Thọ.
2. Đánh giá thực trạng TCLTNN theo hướng nâng cao hiệu quả giai đoạn 2010 - 2019, xác định kết quả đạt được, hạn chế và nguyên nhân trong quá trình phát triển nông nghiệp tại tỉnh Phú Thọ.
3. Đề xuất định hướng không gian và 5 nhóm giải pháp bảo đảm TCLTNN theo hướng nâng cao hiệu quả ở tỉnh Phú Thọ giai đoạn 2020 - 2030.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Tổ chức lãnh thổ nông nghiệp theo hướng nâng cao hiệu quả trong mối quan hệ với phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh Phú Thọ, trọng tâm là các hình thức TCLTNN chủ yếu trên địa bàn.
• Phạm vi nội dung: Tiếp cận ngành nông nghiệp bao gồm trồng trọt, chăn nuôi và dịch vụ nông nghiệp. Nội hàm khái niệm "hiệu quả" được tiếp cận tập trung ở khía cạnh hiệu quả kinh tế thông qua hệ thống các chỉ tiêu định lượng.
• Phạm vi không gian: Toàn bộ lãnh thổ hành chính tỉnh Phú Thọ gồm 13 đơn vị cấp huyện (1 thành phố: Việt Trì; 1 thị xã: Phú Thọ; 11 huyện: Lâm Thao, Thanh Ba, Thanh Sơn, Tân Sơn, Đoan Hùng, Cẩm Khê, Hạ Hòa, Phù Ninh, Tam Nông, Thanh Thủy, Yên Lập).
• Phạm vi thời gian: Đánh giá hiện trạng trong giai đoạn 2010 - 2019; tính toán dự báo giai đoạn 2020 - 2025 và định hướng dài hạn đến năm 2030.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án tổng quan hệ thống công trình nghiên cứu trong và ngoài nước theo ba mạch nội dung chính: tổ chức lãnh thổ kinh tế, nông nghiệp trong bối cảnh kinh tế thị trường, và hiệu quả tổ chức lãnh thổ nông nghiệp.

Nhóm chủ đề	Tác giả và công trình tiêu biểu	Nội dung học thuật kế thừa
Lý thuyết vị trí và tổ chức không gian phương Tây	J.H. von Thünen (1826), Alfred Weber (1909), Walter Christaller (1933), August Lösch, François Perroux (1950), Paul Krugman (1991)	Lý thuyết vành đai nông nghiệp, cực tiểu hóa chi phí vận tải, lý thuyết điểm trung tâm, cực tăng trưởng và quy mô kinh tế địa lý mới.
Trường phái tổ chức lãnh thổ Xô Viết	N.N. Kolosovski (1947), I.U. Saushkin, K. Ivanov, V. Mineev (1972), A. Rakinikov (1974)	Lý thuyết thể tổng hợp sản xuất lãnh thổ (TPC), chu trình sản xuất - năng lượng, thể tổng hợp nông - công nghiệp và vùng chuyên môn hóa.
Nghiên cứu kinh tế nông nghiệp quốc tế	Johnston & Mellor (1961), C. Peter Timmer (1988), M. Todaro (1990), J.W. Mellor (1995, 2017), World Bank (2007, 2009), T. Panayotou (2001)	Vai trò của nông nghiệp trong công nghiệp hóa; các giai đoạn chuyển đổi nông nghiệp; năng suất ruộng đất; chuỗi giá trị toàn cầu.
Tổ chức lãnh thổ kinh tế tại Việt Nam	Lê Bá Thảo (1994 - 1996), Ngô Doãn Vịnh (2007, 2010), Đặng Văn Phan (2004), Nguyễn Kim Hồng, Vũ Như Vân, Đặng Hữu Ngọc	Bản chất tổ chức không gian kinh tế - xã hội, giảm chênh lệch vùng, liên kết 3 khu vực kinh tế thông qua chuỗi giá trị và tổ hợp sản xuất lãnh thổ.
Tổ chức lãnh thổ nông nghiệp tại Việt Nam	Lê Thông (1994, 2005), Nguyễn Viết Thịnh (2003, 2011), Nguyễn Hiền (1995), Đặng Kim Sơn (2012, 2014), Nguyễn Thế Nhã (2004), Vũ Đình Thắng (2006), Nguyễn Thị Trang Thanh (2012, 2015)	Khái niệm TCLTNN, các nhân tố ảnh hưởng nội tại và bên ngoài, chính sách định vị nông nghiệp, tái cơ cấu nông nghiệp theo hướng nâng cao giá trị gia tăng.

Luận án xác định khoảng trống nghiên cứu: các công trình trước đây phần lớn dừng lại ở việc liệt kê dàn trải các nhân tố ảnh hưởng theo hướng tĩnh, hoặc đánh giá hiệu quả sản xuất nông nghiệp nói chung mà chưa phân tích chuyên sâu hiệu quả TCLTNN ở cấp tỉnh gắn với các chỉ tiêu định lượng và chưa đề xuất phương án không gian cụ thể cho tỉnh Phú Thọ.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

Luận án tiếp cận cấu trúc hệ thống kinh tế - lãnh thổ gồm 6 phân hệ tương tác:

1. Phân hệ tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên.
2. Phân hệ dân số và các giá trị truyền thống.
3. Phân hệ kết cấu hạ tầng kỹ thuật.
4. Phân hệ doanh nghiệp (các ngành, lĩnh vực sản xuất kinh doanh).
5. Phân hệ công trình quốc phòng và an ninh quốc phòng.
6. Phân hệ môi trường sinh thái.

Khung đánh giá hiệu quả kinh tế của tổ chức lãnh thổ nông nghiệp được xây dựng dựa trên tương quan tổng quát: $$H = \frac{K}{C}$$ Trong đó:

• $H$: Hiệu quả kinh tế của quá trình/hình thức TCLTNN.
• $K$: Kết quả đầu ra thu được (giá trị sản xuất, giá trị gia tăng, sản lượng nông sản hàng hóa).
• $C$: Toàn bộ chi phí đầu vào đã bỏ ra (vốn đầu tư, chi phí trung gian, đất đai, lao động).

Luận án xác định 4 hình thức TCLTNN chủ yếu áp dụng ở cấp tỉnh:

1. Vùng nông nghiệp chuyên môn hóa.
2. Khu nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao.
3. Tổ hợp nông - công nghiệp (liên kết chuỗi giá trị nông nghiệp - chế biến - tiêu thụ).
4. Trang trại, hợp tác xã nông nghiệp và hộ sản xuất hàng hóa.

Phương pháp nghiên cứu

Tác giả kết hợp các quan điểm tiếp cận: quan điểm hệ thống, tổng hợp - lãnh thổ, lịch sử - viễn cảnh, liên ngành - liên vùng, kinh tế thị trường, nguyên lý nhân - quả, tiếp cận thể chế và tiếp cận từ vĩ mô đến vi mô.

Các phương pháp cụ thể được triển khai:

• Phương pháp thu thập và xử lý tài liệu: Thu thập số liệu thứ cấp từ Tổng cục Thống kê, Cục Thống kê tỉnh Phú Thọ, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Sở Kế hoạch và Đầu tư tỉnh Phú Thọ giai đoạn 2010 - 2019.
• Phương pháp phân tích thống kê: Phân tích biến động diện tích, cơ cấu cây trồng, vật nuôi, giá trị sản xuất (GTSX), giá trị gia tăng (GTGT) và tính toán tỷ lệ nông sản hàng hóa.
• Phương pháp phân tích chính sách: Đánh giá việc thực thi các nghị quyết của Đảng, Quyết định số 899/QĐ-TTg về tái cơ cấu ngành nông nghiệp, và các nghị quyết chuyên đề của HĐND, UBND tỉnh Phú Thọ.
• Phương pháp so sánh: So sánh các chỉ tiêu năng suất, GTSX nông nghiệp/ha, thu nhập đầu người nông nghiệp giữa Phú Thọ với mức trung bình cả nước và các tỉnh lân cận vùng TD&MNPB.
• Phương pháp chuyên gia: Tham vấn ý kiến các nhà khoa học, cán bộ quản lý tại Viện Chiến lược phát triển, Trường Đại học Hùng Vương, Sở NN&PTNT và Cục Thống kê tỉnh Phú Thọ.
• Phương pháp khảo sát thực địa: Thực hiện vào tháng 12/2019 tại các địa bàn TP. Việt Trì, huyện Lâm Thao, Thanh Ba, Thanh Sơn, Tân Sơn đối với các mô hình HTX, trang trại, công ty nông nghiệp công nghệ cao nhằm thu thập dữ liệu sơ cấp về doanh thu, chi phí, lợi nhuận và lao động.
• Phương pháp dự báo: Dự báo xu hướng biến động đất đai, dân số, lao động, giá trị gia tăng và sản phẩm nông nghiệp chủ yếu đến năm 2025 và 2030 dựa trên phương pháp ngoại suy xu thế và tương quan tăng trưởng GRDP.
• Phương pháp bản đồ và GIS: Khai thác dữ liệu không gian, xây dựng hệ thống bản đồ hiện trạng và bản đồ định hướng các hình thức TCLTNN tỉnh Phú Thọ đến năm 2030 trên phần mềm MapInfo.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan các công trình khoa học có liên quan đến tổ chức lãnh thổ nông nghiệp

Chương này tổng thuật toàn diện các nghiên cứu về tổ chức lãnh thổ kinh tế, kinh tế nông nghiệp và hiệu quả TCLTNN. Tác giả phân tích các luận điểm từ trường phái địa lý phương Tây (vành đai nông nghiệp Thünen, địa lý kinh tế mới Krugman) đến trường phái Xô Viết (Kolosovski, Saushkin), đồng thời hệ thống hóa các quan điểm của các học giả Việt Nam như Lê Bá Thảo, Ngô Doãn Vịnh, Lê Thông, Nguyễn Viết Thịnh, Đặng Kim Sơn.

Chương 1 khẳng định tính cần thiết của việc tiếp cận TCLTNN như một phân hệ trong tổ chức lãnh thổ kinh tế, gắn kết với chuỗi giá trị và thị trường tiêu thụ. Tác giả chỉ ra hạn chế của các công trình trước là thiếu các bộ chỉ tiêu định lượng đánh giá hiệu quả TCLTNN áp dụng cụ thể cho phạm vi cấp tỉnh, làm căn cứ để triển khai nghiên cứu thực tế ở các chương tiếp theo.

Chương 2: Cơ sở lý luận về tổ chức lãnh thổ nông nghiệp và kinh nghiệm thực tiễn

Chương 2 luận giải nhận thức, khái niệm và nội dung của TCLTNN theo hướng nâng cao hiệu quả. Luận án làm rõ:

• 5 yếu tố ảnh hưởng chủ yếu: Vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên (đặc biệt là quỹ đất); Dân số, lao động và tập quán sản xuất; Khoa học - công nghệ (giống, công nghệ sinh học, chế biến); Thị trường tiêu thụ và toàn cầu hóa; Thể chế, chính sách và quản lý nhà nước.
• 4 nguyên tắc tổ chức: Sử dụng hợp lý tài nguyên; bảo đảm hiệu quả kinh tế gắn với xã hội và môi trường; gắn kết liên ngành - liên vùng; thích ứng với cơ chế thị trường.
• Quy trình 5 bước tiến hành TCLTNN: (1) Xác định mục tiêu và nhiệm vụ; (2) Đánh giá các điều kiện và nguồn lực lãnh thổ; (3) Xác định các ngành, sản phẩm chuyên môn hóa và hình thức TCLTNN; (4) Xây dựng phương án bố trí không gian và luận chứng kinh tế - kỹ thuật; (5) Đề xuất cơ chế, giải pháp thực hiện.
• 5 chỉ tiêu định lượng đánh giá hiệu quả TCLTNN cấp tỉnh:
  1. Tốc độ tăng trưởng giá trị gia tăng nông nghiệp (GTGTNN) và tỷ trọng đóng góp vào GRDP.
  2. Năng suất lao động nông nghiệp và thu nhập bình quân của nhân khẩu nông nghiệp.
  3. Hiệu quả sử dụng đất (giá trị sản xuất/ha đất nông nghiệp).
  4. Tỷ lệ nông sản hàng hóa và tỷ suất lợi nhuận trên chi phí sản xuất.
  5. Đóng góp vào giải quyết việc làm, giảm nghèo và bảo vệ môi trường sinh thái.

Chương này cũng tổng kết kinh nghiệm phát triển nông nghiệp công nghệ cao tại Lâm Đồng, cánh đồng mẫu lớn tại An Giang, phát triển chè tại Thái Nguyên và chăn nuôi tập trung tại Hà Nam, từ đó rút ra 4 bài học kinh nghiệm cho tỉnh Phú Thọ: xác định đúng sản phẩm mũi nhọn, phát triển doanh nghiệp đầu tàu, liên kết chuỗi giá trị và hoàn thiện hạ tầng kỹ thuật phục vụ nông nghiệp.

Chương 3: Thực trạng tổ chức lãnh thổ nông nghiệp ở tỉnh Phú Thọ theo hướng nâng cao hiệu quả

Tác giả phân tích các yếu tố điều kiện và thực trạng phát triển nông nghiệp tỉnh Phú Thọ giai đoạn 2010 - 2019:

• Về đất đai và lao động: Năm 2019, tổng diện tích đất nông nghiệp của tỉnh phân bố chủ yếu ở khu vực đồi núi và trung du; lực lượng lao động nông nghiệp chiếm tỷ lệ lớn trong cơ cấu lao động toàn tỉnh nhưng trình độ chuyên môn kỹ thuật còn hạn chế.
• Về tăng trưởng và cơ cấu: GRDP nông nghiệp duy trì mức tăng trưởng nhưng tỷ trọng đóng góp vào tổng GRDP của tỉnh có xu hướng giảm dần (chiếm khoảng 19% năm 2019). Trồng trọt và chăn nuôi vẫn chiếm tỷ trọng chi phối trong cơ cấu GTGT ngành nông nghiệp, dịch vụ nông nghiệp chiếm tỷ trọng rất nhỏ.

                    CƠ CẤU SẢN XUẤT NÔNG NGHIỆP PHÚ THỌ

• Thực trạng các hình thức TCLTNN:
  • Vùng chuyên môn hóa: Đã hình thành một số vùng cây công nghiệp và cây ăn quả tập trung như vùng chè (Thanh Ba, Đoan Hùng, Tân Sơn, Thanh Sơn), vùng bưởi đặc sản Đoan Hùng, vùng trồng cây sơn ta (Tam Nông). Tuy nhiên, mức độ liên kết giữa vùng sản xuất nguyên liệu với cơ sở chế biến còn lỏng lẻo.
  • Khu, vùng nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao: Bước đầu hình thành một số mô hình tại Lâm Thao, TP. Việt Trì nhưng quy mô còn nhỏ lẻ, vốn đầu tư hạn chế.
  • Trang trại và Hợp tác xã: Số lượng trang trại tăng trong giai đoạn 2010 - 2019, chủ yếu là trang trại chăn nuôi lợn, gia cầm và trang trại tổng hợp. Hiệu quả kinh tế của các HTX nông nghiệp còn thấp, quy mô vốn và doanh thu bình quân chưa cao.

Bảng tổng hợp một số chỉ tiêu thực trạng nông nghiệp tỉnh Phú Thọ giai đoạn 2010 - 2019:

Chỉ tiêu phân tích	Giai đoạn 2010 - 2015	Giai đoạn 2016 - 2019
Tỷ trọng nông - lâm - thủy sản trong GRDP	~22 - 24%	Giảm dần xuống ~19% (2019)
Tỷ lệ nông sản hàng hóa (chè, bưởi)	Trung bình khá (40 - 55%)	Tăng lên (60 - 75% đối với sản phẩm chuyên canh)
Hình thức trang trại	Phát triển tự phát, quy mô nhỏ	Gia tăng số lượng trang trại chăn nuôi tập trung
Thu nhập bình quân lao động nông nghiệp	Thấp hơn nhiều bình quân cả nước	Đạt khoảng 43 - 45% bình quân chung cả nước

• Đánh giá chung:
  • Thành công: Khai thác được một phần lợi thế đất đai đồi rừng; hình thành một số sản phẩm có thương hiệu (chè Phú Thọ, bưởi Đoan Hùng); cơ sở hạ tầng giao thông kết nối vùng được cải thiện.
  • Hạn chế: Hiệu quả kinh tế trên một đơn vị diện tích chưa cao; tỷ suất lợi nhuận thấp; tỷ lệ sản phẩm qua chế biến sâu còn ít; liên kết sản xuất - chế biến - tiêu thụ lỏng lẻo; đa số hộ nông dân sản xuất quy mô nhỏ phân tán.
  • Nguyên nhân: Đầu tư công cho nông nghiệp chưa tương xứng; ứng dụng KHCN chậm; thiếu doanh nghiệp đầu tàu liên kết bao tiêu sản phẩm; chính sách tích tụ ruộng đất còn gặp vướng mắc.

Chương 4: Định hướng và giải pháp tổ chức lãnh thổ nông nghiệp theo hướng nâng cao hiệu quả ở tỉnh Phú Thọ

• Dự báo các yếu tố đến năm 2030: Dự báo quỹ đất nông nghiệp có xu hướng thu hẹp do chuyển đổi mục đích sang công nghiệp và đô thị; lao động nông nghiệp giảm dần về số lượng nhưng yêu cầu nâng cao tỷ lệ qua đào tạo; nhu cầu thị trường đối với nông sản sạch, nông sản chế biến tăng mạnh.

• Phương án định hướng không gian TCLTNN đến năm 2030:

  • Phân vùng cây trồng chủ lực: Phát triển vùng chuyên canh chè chất lượng cao tại các huyện Tân Sơn, Thanh Sơn, Thanh Ba, Đoan Hùng; mở rộng vùng bưởi đặc sản tại Đoan Hùng và các xã ven sông Lô, sông Thao; duy trì vùng cây sơn ta tại Tam Nông; quy hoạch vùng lúa chất lượng cao tại Lâm Thao, Cẩm Khê.
  • Phân vùng chăn nuôi: Di dời chăn nuôi gia súc, gia cầm ra khỏi khu dân cư, tập trung phát triển chăn nuôi bò thịt, lợn, gia cầm an toàn sinh học tại các huyện miền núi có quỹ đất đồi bãi rộng (Yên Lập, Thanh Sơn, Cẩm Khê).
  • Phát triển nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao: Bố trí các khu nông nghiệp công nghệ cao tại TP. Việt Trì, thị xã Phú Thọ và huyện Lâm Thao nhằm cung cấp giống, kỹ thuật và dịch vụ logistics nông nghiệp.

• 5 nhóm giải pháp tổ chức thực hiện:

  1. Đổi mới quản lý nhà nước về tổ chức lãnh thổ nông nghiệp: Hoàn thiện quy hoạch sử dụng đất, công khai quy hoạch vùng sản xuất tập trung, đẩy mạnh cải cách hành chính trong lĩnh vực giao đất, cho thuê đất nông nghiệp.
  2. Phát triển nhân lực phục vụ hiện đại hóa nông nghiệp: Đào tạo nghề nông nghiệp cho nông dân, nâng cao năng lực quản trị cho giám đốc HTX nông nghiệp và chủ trang trại.
  3. Thu hút doanh nghiệp lớn liên kết với HTX và hộ nông dân: Ban hành cơ chế ưu đãi về thuế, mặt bằng để thu hút doanh nghiệp chế biến nông sản đóng vai trò hạt nhân trong chuỗi giá trị.
  4. Đầu tư phát triển kết cấu hạ tầng phục vụ TCLTNN: Tập trung vốn hoàn thiện hệ thống thủy lợi nội đồng, giao thông kết nối vùng nguyên liệu với các tuyến quốc lộ, tỉnh lộ và cơ sở chế biến.
  5. Quảng bá thương hiệu, xây dựng chỉ dẫn địa lý và phát triển mạng lưới tiêu thụ: Xây dựng nhãn hiệu chứng nhận, chỉ dẫn địa lý cho bưởi Đoan Hùng, chè Phú Thọ, thịt chua Thanh Sơn; kết nối tiêu thụ nông sản vào hệ thống siêu thị Hà Nội và các tỉnh lân cận.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

• Luận án hệ thống hóa và làm sáng tỏ nội hàm lý luận của tổ chức lãnh thổ nông nghiệp theo hướng nâng cao hiệu quả, xác lập quan điểm lấy việc gia tăng giá trị kinh tế trên một đơn vị diện tích và nâng cao thu nhập cho người sản xuất làm mục tiêu trọng tâm.
• Lựa chọn và chuẩn hóa hệ thống 4 hình thức TCLTNN chủ yếu áp dụng phù hợp cho cấp tỉnh trong điều kiện kinh tế thị trường tại Việt Nam.
• Xác lập khung lý thuyết gồm 5 yếu tố ảnh hưởng, 4 nguyên tắc tổ chức, 5 bước quy trình tiến hành TCLTNN và bộ 5 chỉ tiêu định lượng đánh giá hiệu quả kinh tế TCLTNN cấp tỉnh.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Đánh giá toàn diện hiện trạng phát triển nông nghiệp và các hình thức TCLTNN tại tỉnh Phú Thọ giai đoạn 2010 - 2019 bằng số liệu thống kê cụ thể, chỉ rõ các điểm nghẽn về năng suất, tỷ lệ hàng hóa và liên kết chuỗi giá trị.
• Cung cấp luận cứ khoa học và luận chứng không gian thực tế phục vụ công tác quy hoạch ngành nông nghiệp và quy hoạch tỉnh Phú Thọ thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050.
• Đề xuất hệ thống bản đồ định hướng phân bố các hình thức TCLTNN đến năm 2030 và 5 nhóm giải pháp đồng bộ có tính khả thi đối với chính quyền địa phương.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế:
  • Về nội dung: Luận án tập trung chủ yếu vào khía cạnh hiệu quả kinh tế với các chỉ tiêu định lượng; khía cạnh hiệu quả xã hội và môi trường chưa được lượng hóa bằng các mô hình toán kinh tế chuyên sâu do hạn chế về nguồn số liệu thứ cấp.
  • Về chuỗi số liệu: Chuỗi số liệu phân tích hiện trạng dừng lại ở năm 2019 do ảnh hưởng của đại dịch COVID-19 trong năm 2020 làm gián đoạn tính quy luật của chuỗi dữ liệu kinh tế - xã hội.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Cập nhật số liệu giai đoạn 2020 - 2025 để đánh giá tác động sau đại dịch và biến động thị trường nông sản.
  • Đi sâu lượng hóa các chỉ tiêu về phát thải carbon, cân bằng sinh thái trong các vùng nông nghiệp chuyên canh.
  • Ứng dụng mô hình không gian GIS ở cấp độ xã/tiểu vùng để tối ưu hóa vị trí các cơ sở sơ chế, bảo quản nông sản.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn đối với:

• Cơ quan quản lý nhà nước: UBND tỉnh Phú Thọ, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Sở Kế hoạch và Đầu tư tỉnh Phú Thọ và các tỉnh vùng Trung du miền núi phía Bắc trong việc xây dựng quy hoạch nông nghiệp, chính sách khuyến nông và tích tụ đất đai.
• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên: Chuyên ngành Địa lý kinh tế - xã hội, Kinh tế nông nghiệp, Quy hoạch phát triển vùng khi nghiên cứu về phương pháp luận TCLTNN và hệ thống chỉ tiêu đánh giá hiệu quả kinh tế lãnh thổ.
• Doanh nghiệp và tổ chức kinh tế nông nghiệp: Tham khảo định hướng không gian vùng nguyên liệu tập trung và các cơ hội liên kết chuỗi giá trị nông sản tại địa bàn tỉnh Phú Thọ.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án xác định các hình thức tổ chức lãnh thổ nông nghiệp chủ yếu nào phù hợp áp dụng cho cấp tỉnh?

Luận án xác định 4 hình thức TCLTNN cơ bản áp dụng ở cấp tỉnh tại Việt Nam gồm: (1) Vùng nông nghiệp chuyên môn hóa; (2) Khu nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao; (3) Tổ hợp nông - công nghiệp (liên kết chuỗi sản xuất - chế biến - phân phối); (4) Trang trại, hợp tác xã nông nghiệp và hộ nông dân sản xuất hàng hóa.

2. Vì sao tác giả chỉ sử dụng chuỗi số liệu hiện trạng đến năm 2019 mà không đưa số liệu năm 2020 vào phân tích?

Do đại dịch COVID-19 bùng phát trong năm 2020 làm suy giảm bất thường nhiều chỉ tiêu sản xuất, lưu thông và tiêu thụ nông sản của tỉnh Phú Thọ. Nếu đưa số liệu năm 2020 vào phân tích sẽ làm sai lệch tính quy luật liên tục theo chuỗi thời gian của giai đoạn 2010 - 2019, do đó tác giả quyết định lấy mốc năm 2019 làm điểm kết thúc phân tích hiện trạng.

3. Những nông sản nào của Phú Thọ được xác định có thế mạnh chuyên môn hóa hàng hóa?

Luận án chỉ ra các nông sản có tiềm năng và lợi thế so sánh gồm: cây chè (tại Tân Sơn, Thanh Sơn, Thanh Ba, Đoan Hùng), bưởi đặc sản Đoan Hùng (tại Đoan Hùng và ven sông Lô), cây sơn ta (tại Tam Nông), cùng các sản phẩm chăn nuôi quy mô tập trung như đàn bò thịt, lợn và gia cầm.

4. Hiệu quả kinh tế của tổ chức lãnh thổ nông nghiệp được đánh giá qua công thức và các chỉ tiêu nào?

Luận án tiếp cận hiệu quả kinh tế qua công thức tổng quát $H = K/C$ (Kết quả/Chi phí) và đánh giá qua 5 chỉ tiêu: (1) Tăng trưởng GTGTNN và tỷ trọng trong GRDP; (2) Năng suất lao động và thu nhập bình quân đầu người nông nghiệp; (3) Giá trị sản xuất trên một hecta đất nông nghiệp; (4) Tỷ lệ nông sản hàng hóa và tỷ suất lợi nhuận; (5) Đóng góp tạo việc làm và giảm nghèo nông thôn.

5. Luận án đề xuất những nhóm giải pháp nào để nâng cao hiệu quả TCLTNN tại Phú Thọ đến năm 2030?

Luận án đề xuất 5 nhóm giải pháp: (1) Đổi mới quản lý nhà nước về TCLTNN; (2) Phát triển nhân lực đáp ứng hiện đại hóa nông nghiệp; (3) Thu hút doanh nghiệp lớn hỗ trợ HTX và hộ nông dân phát triển chuỗi giá trị nông sản; (4) Đầu tư phát triển kết cấu hạ tầng phục vụ TCLTNN; (5) Quảng bá hình ảnh, xây dựng chỉ dẫn địa lý và phát triển mạng lưới phân phối nông sản.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Minh Lan đã giải quyết một cách có hệ thống cơ sở lý luận và thực tiễn về tổ chức lãnh thổ nông nghiệp theo hướng nâng cao hiệu quả tại một tỉnh trung du miền núi cụ thể là Phú Thọ. Thông qua việc phân tích chuỗi dữ liệu 2010 - 2019, luận án đã làm rõ những bất cập trong mô hình sản xuất nông nghiệp tự phát, phân tán và đề xuất phương án tổ chức lại không gian nông nghiệp dựa trên 4 hình thức tổ chức lãnh thổ chủ yếu. Các định hướng không gian và 5 nhóm giải pháp đề xuất đến năm 2030 cung cấp căn cứ khoa học trực tiếp cho công tác hoạch định chính sách phát triển kinh tế nông nghiệp của địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu và ết luận, phụ lục, danh mục tài liệu tham khảo, luận án chia thành 4 chương: + Chư ng 1: Tổng quan các công trình hoa học có li n quan đến tổ chức lãnh thổ nông nghiệp. + Chư ng 2: Cơ sở lý luận về tổ chức lãnh thổ nông nghiệp và inh nghiệm thực ti n. + Chư ng 3: Thực trạng tổ chức lãnh thổ nông nghiệp ở tỉnh Phú Thọ theo hướng nâng cao hiệu quả + Chư ng 4: Định hướng và giải pháp tổ chức lãnh thổ nông nghiệp theo hướng nâng cao hiệu quả ở tỉnh Phú Thọ. 12 Chƣơng 1 TỔN QUAN C C C N TR NH HOA HỌC C LIÊN QUAN ĐẾN TỔ CHỨC LÃNH THỔ NÔNG NGHIỆP Với mục đ ch em ét các vấn đề lý thuyết mà luận án phải làm r , các học giả trong và ngoài nước đã nghi n cứu đến đâu, những nội dung có thể ế thừa và mức độ ế thừa cho việc nghi n cứu của luận án, những điểm nào luận án cần đi sâu nghi n cứu; tác giả tập trung tổng quan những vấn đề ch nh sau đây: 1.

Tổng quan về tổ chức lãnh thổ kinh tế 1. V tổ ch c lãnh thổ a) Tài liệu trong nư c Tổ chức lãnh thổ (TCLT) là một vấn đề thu hút sự quan tâm nghiên cứu của nhiều tác giả trong nước. Trong số rất nhiều học giả nghiên cứu về TCLT dưới góc độ Địa lí học ở Việt Nam, Lê Bá Thảo là một nhà nghiên cứu có nhiều công trình được đánh giá cao. Theo tác giả Lê Bá Thảo, thực chất của TCLT là “một phương hướng nhằm cải thiện và sửa chữa bằng những hành động “duy ý muốn” mang t nh tự nguyện chứ không phải “duy ý ch ” có phối hợp với nhau nhằm sử dụng một cách có hiệu quả nhất các tài nguyên có trong một lãnh thổ nhất định - có thể trong cả nước hoặc trong từng vùng hoặc ở cấp thấp hơn - nhằm phục vụ cho sự phát triển.

Đồng thời, nó còn có nhiệm vụ xoá bỏ dần sự mất cân bằng về mặt KT - XH giữa các vùng, các địa phương. Mặt hác, nó cũng đ i hỏi phải có sự dự báo cho tương lai với các kịch bản nhất định, tất nhiên phải chú ý đến tính hợp lí của sự phân bố hông gian” [49]. Năm 1995, Hội Địa lí Việt Nam tổ chức hội thảo T chức lãnh th , quy tụ nhiều công trình nghiên cứu và những nhận định của các nhà Địa lí học về vấn đề tổ chức lãnh thổ ở Việt Nam và trên thế giới. Dưới góc nhìn của các nhà Địa lí học, TCLT có liên quan mật thiết đến việc sử dụng một cách hiệu quả nhất các tài nguyên trên lãnh thổ, thiết lập sự phân bố hợp lý về mặt không gian của các đối tượng kinh tế, xã hội trên lãnh thổ đó, giảm thiểu sự chênh lệch về trình độ phát triển giữa các vùng [19].

Ngô Doãn Vịnh là một học giả nghiên cứu chuyên sâu về kinh tế phát triển 13 và Địa lí học với nhiều công trình nghiên cứu về kinh tế Việt Nam nói chung và vấn đề TCLT nói riêng. Theo ông: “Tổ chức không gian kinh tế - xã hội được coi như là một trong những biện pháp quan trọng nhất để phát triển. Muốn phát triển một cách có hiệu quả không thể không tiến hành tổ chức không gian kinh tế - xã hội một cách hợp lí. Tổ chức không gian kinh tế - xã hội là một trong những giải pháp có tính nghệ thuật hàng đầu để phát huy tốt nhất các nguồn lực.

Nhờ có TCLT hợp lí mà có thể khắc phục được tình trạng chồng chéo, quá tải về sức chứa lãnh thổ cũng như khắc phục được tình trạng phát triển rời rạc giữa các lãnh thổ với nhau và giữa các ngành trong một lãnh thổ” [77]. Cũng nghi n cứu về tổ chức lãnh thổ, các tác giả Đặng Văn Phan, Nguy n Kim Hồng, Vũ Như Vân cho rằng: “Tr n quan điểm địa lý đổi mới và phát triển, có thể coi tổ chức lãnh thổ là một hành động địa lý học có chủ ý nhằm hướng tới sự công bằng về mặt hông gian” [31], [33]. Hành động hay quá trình đó bao gồm việc phân bố các cơ sở sản xuất và dịch vụ, phân bố dân cư, sử dụng tự nhiên, có tính đến các mối quan hệ, liên hệ của chúng, các sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các thành phần tự nhiên và kinh tế, xã hội. Nguyên tắc tổ chức lãnh thổ, cũng là đ ch đến cuối cùng và cần được ưu ti n nhất là phải sử dụng một cách hợp lý điều kiện tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên và kinh tế - xã hội nhằm tạo ra hiệu quả tối ưu trong sản xuất, bảo vệ môi trường sinh thái để phát triển bền vững.

Một góc nhìn mới được đưa ra, đó là nhìn nhận rộng hơn về tổ chức lãnh thổ ở Việt Nam theo hướng tổ chức không gian phát triển. Khái niệm hông gian được sử dụng rộng rãi từ đầu những năm 60 của thế kỉ XX ở M và một số nước phương Tây, dựa trên sự phát triển của cách mạng về công nghệ thông tin, trong đó có lĩnh vực bản đồ tr n máy t nh, phương pháp GIS hệ thống thông tin địa lí) và R - S (vi n thám). Không gian bao gồm cả phần đất liền, vùng trời và l ng đất, được huy động vào sản xuất và dịch vụ vì mục đ ch phát triển. Do đó, các nhà nghi n cứu cần hướng tới một khoa học địa lý về tổ chức lại hoặc tổ chức mới không gian (lãnh thổ), góp phần quản lý nó, bảo vệ môi trường sinh thái và phát triển bền vững [33].

b) Tài liệu ngoài nư c Nghiên cứu về tổ chức lãnh thổ (TCLT), các nhà khoa học nước ngoài sử dụng thuật ngữ territorial organization, bao hàm ý nghĩa tổ chức lãnh thổ hay tổ 14 chức không gian các hoạt động phát triển của con người. TCLT là kết quả nghiên cứu của các nhà khoa học trên thế giới trong quá trình nghiên cứu lãnh thổ, phát hiện ra những vấn đề mang tính quy luật, kiểm chứng và phát triển thành các lý thuyết kinh tế và tổ chức không gian lãnh thổ. Việc tìm ra tính quy luật về không gian lãnh thổ của các hoạt động kinh tế ra đời từ giữa thế kỉ XIX và đã trở thành một khoa học quản lý lãnh thổ. Các nhà khoa học đã tìm ra các quy luật TCLT ở một địa phương cụ thể, từ đó tiến hành xem xét việc bố trí một cách hợp lí các hoạt động kinh tế và các điểm dân cư.

Có thể tiếp cận vấn đề này theo hai trường phái: i): Trường phái của các nhà Kinh tế học, Địa lí học phương Tây, và ii): Trường phái của các nhà Địa lí Xô Viết. Trong các công trình nghiên cứu về tổ chức lãnh thổ theo trường phái phương Tây, ti u biểu nhất là các lý thuyết phát triển kinh tế của V.Thunen, Alfred Weber, W.Christaller, Francoi Perroux. Nhà khoa học người Đức V. Thunen, qua quá trình quan sát sự trao đổi hàng hóa giữa người sản xuất và tiêu dùng tại các “đầu ra”, “đầu vào”, các “nút” trung tâm và ngoại vi đã nảy sinh ý tưởng về phát triển chuyên môn hóa nông nghiệp.

Tr n cơ sở phân tích những yếu tố định vị về địa tô chênh lệch, về mối quan hệ trong trao đổi hàng hóa, ông đề xuất “Lý thuyết vành đai giữa trung tâm và ngoại vi”, hay c n gọi là Lý thuyết vành đai nông nghiệp [77]. Theo đó, “thành phố là trung tâm của thị trường”, có sức hấp dẫn đối với các hoạt động nông nghiệp xung quanh. Ý nghĩa quan trọng của lí thuyết này là việc xác định vai trò của một trung tâm và thiết lập các vành đai nông nghiệp tối ưu, bước đầu thể hiện ý thức tổ chức lãnh thổ để nâng cao hiệu quả kinh tế, phát huy địa tô chênh lệch giữa các lãnh thổ. Học giả Alfred Weber (1909) nổi tiếng với lý thuyết Khu luận vị công nghiệp [77].

Lý thuyết này đề cập tới nguyên nhân của sự tập trung công nghiệp ở một lãnh thổ, trong đó hai yếu tố đầu tiên: chi phí vận tải rẻ nhất và chi phí nhân công thấp nhất là những yếu tố lãnh thổ chung nhất để ác định mô hình định vị và cơ cấu địa lí; thứ 3 là các lực tích tụ và không tích tụ - là những yếu tố địa phương ác định mức độ phát tán trong hung chung. Nhưng quan trọng hàng đầu trong định vị vẫn là yếu tố chi phí vận tải. Mục đ ch của sự định vị công nghiệp tập trung là để “cực tiểu hóa chi phí và cực đại hóa lợi nhuận” [89], [18]. Weber là 15 người đầu tiên nghiên cứu lý thuyết tổng hợp về định vị công nghiệp, đưa ra mô hình không gian về phân bố công nghiệp.

Tr n cơ sở nghiên cứu việc hình thành nhiều không gian công nghiệp thường éo theo là các hông gian đô thị, nhà khoa học người Đức, W.Christaller 1903) đã đề xuất “Lý thuyết về điểm trung tâm” [77]. Theo đó, một vùng không thể phát triển nếu không có trung tâm hạt nhân, giữ vai tr đầu tàu lôi kéo sự phát triển của cả lãnh thổ. Thành phố được em như là những cực hút, hạt nhân của sự phát triển, là các đối tượng đầu tư có trọng điểm tr n cơ sở nghiên cứu mức độ thu hút và mức độ ảnh hưởng của chúng đến các vùng xung quanh thông qua bán kính vùng tiêu thụ sản phẩm. Ý nghĩa của lí thuyết này là cơ sở để bố tr các điểm đô thị, các điểm “trồi” được đồng đều trên lãnh thổ thông qua lực hút từ trung tâm.

Lý thuyết trung tâm của Christaller sau này đã được nhà bác học người Đức A.Losh bổ sung và phát triển: giữa các trung tâm có mức độ phụ thuộc khác nhau. Thành phố quan trọng nhất trong hệ thống là đầu mối của toàn bộ hệ thống các điểm dân cư, vai tr thương mại dịch vụ của nó khống chế các vùng phụ cận [18], [85]. Nhà kinh tế học người Pháp, Francoi Perrou 1950) đưa ra Lý thuyết cực tăng trưởng, chú trọng vào những lãnh thổ làm phát sinh sự tăng trưởng kinh tế của lãnh thổ [77]. Ông cho rằng công nghiệp và dịch vụ có vai trò to lớn đối với sự phát triển của một v ng, đi èm với điểm tăng trưởng là một “nhân” công nghiệp then chốt, hình thành vùng ảnh hưởng của nó đến lãnh thổ xung quanh.