Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển du lịch trong xu thế hội nhập. Chương 2: Tiềm năng phát triển du lịch tỉnh Lạng Sơn. Chương 3: Thựctrạng phát triển du lịch tỉnh Lạng Sơn giai đoạn 2005-2014 Chương 4: Định hƣớng và giải pháp phát triển du lịch tỉnh Lạng Sơn trong xu thế hội nhập Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.vn/ 7 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN PHÁT TRIỂN DU LỊCH TRONG XU THẾ HỘI NHẬP 1. Một số khái niệm cơ bản a.
Khái niệm du lịch Hoạt động du lịch xuất hiện từ rất lâu trong lịch sử phát triển của loài ngƣời. Ngày nay trên phạm vi toàn thế giới, du lịch đã trở thành nhu cầu không thể thiếuđƣợc trong đời sống văn hóa xã hội. Thuật ngữ “du lịch” ngày nay đƣợc sử dụng phổ biến trên thế giới. Tuy nhiên, có nhiều ý kiến khác nhau về nguồn gốc thuật ngữ này.
Theo một số học giả, du lịch đƣợc bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp “tonos” với ý nghĩa là “đi một vòng”. Thuật ngữ này đƣợc La Tinh hóa thành “turnur” và sau đó thành “tour” (tiếng Pháp), nghĩa là đi vòng quanh, cuộc dạo chơi, còn “touriste” là ngƣời đi dạo chơi. Theo Robert Langquar (năm 1980), từ “tourism” (du lịch) lần đầu tiên xuất hiện trong tiếng Anh khoảng năm 1800 và đƣợc quốc tế hóa nên nhiều nƣớc đã sử dụng trực tiếp mà không dịch nghĩa. Một số học giả khác lại cho rằng du lịch không phải bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp mà từ tiếng Pháp “le tour”,có nghĩa là một cuộc hành trình đến nơi nào đó và quay trở lại, sau đó từ gốc này ảnh hƣởng ra phạm vi toàn thế giới.[41] Cũng tƣơng tự nhƣ vậy, có nhiều quan niệm khác nhau về khái niệm du lịch.
Năm 1811, định nghĩa về du lịch lần đầu tiên xuất hiện tại nƣớc Anh: “Du lịch là sự phối hợp nhịp nhàng giữa lý thuyết và thực hành của các cuộc hành trình với mục đích giải trí”. Khái niệm này tƣơng đối đơn giản và coi giải trí là động cơ chính của hoạt động du lịch.[41] Năm 1930, Glusman (Thụy Sĩ) định nghĩa: “Du lịch là sự chinh phục không gian của những người hướng đến một địa điểm mà ở đó họ không có chỗ cư trú thường”. Cho rằng du lịch không chỉ là hiện tƣợng di chuyển của cƣ dân mà phải là tất cả những gì có liên quan đến sự di chuyển đó.[41] Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.vn/ 8 Năm 1941, Hunziker và Kraff (Thụy Sĩ) cho rằng: “Du lịch là tập hợp các mối quan hệ và hiện tượng bắt nguồn từ cuộc hành trình và lưu trú tạm thời của các cá nhân tại những nơi không phải là nơi ở và nơi làm việc thường xuyên của họ”.I Pirojnik (năm 1985): “Du lịch là một dạng hoạt động của dân cư trong thời gian rỗi liên quan với sự di chuyển và lưu trú tạm thời bên ngoài nơi cư trú thường xuyên nhằm nghỉ ngơi, chữa bệnh, phát triển thể chất và tinh thần nhằm nâng cao trình độ nhận thức - văn hóa hoặc thể thao kèm theo việc tiêu thụ những giá trị về tự nhiên, kinh tế và văn hóa”.[41] Trong quá trình hoạt động du lịch, thực tế chỉ ra rằng, tiếp cận cộng đồng mới đảm bảo cho sự phát triển lâu dài. Dựa trên tiếp cận này Michael M.
Coltman (Mỹ) đã định nghĩa “Du lịch là sự kết hợp và tương tác của bốn nhóm nhân tố trong quá trình phục vụ du khách bao gồm: du khách, nhà cung ứng dịch vụ du lịch, cư dân sở tại và chính quyền nơi đón khách du lịch”.[10] Mối quan hệ đó thể hiện qua sơ đồ: Du khách Nhà cung ứng dịch vụ Chính quyền địa Dân cƣ sở tại phƣơng nơi đón khách du lịch Hình 1. Sơ đồ mối quan hệ giữa 4 nhóm nhân tố của du lịch [10] Tại hội nghị lần thứ 27 (năm 1993) của UNWTO đã đƣa ra khái niệm du lịch thay thế cho khái niệm năm 1963: “Du lịch là hoạt động về chuyến đi đến một nơi khác với môi trường sống thường xuyên (usual environment) của con người và ở lại đó để tham quan, nghỉ ngơi, vui chơi giải trí hay các mục đích khác ngoài các hoạt động để có thù lao ở nơi đến với thời gian liên tục ít hơn 1 năm”.[41] Trong Luật Du lịch Việt Nam (ban hành năm 2005), tại Điều 4,Chƣơng I, định nghĩa: “Du lịch là các hoạt động có liên quan đến chuyến đi của con người ngoài nơi cư trú thường xuyên của mình nhằm đáp ứng nhu cầu tham quan, tìm hiểu, giải trí, nghỉ dưỡng trong một khoảng thời gian nhất định”.[15] Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.vn/ 9 Nhƣ vậy, có thể thấy có sự biến đổi trong nhận thức về nội dung bản chất của thuật ngữ du lịch. Tuy nhiên theo thời gian,các quan niệm này dần hoàn thiện. Trong điều kiện của nƣớc ta hiện nay, quan niệm phổ biến đƣợc công nhận rộng rãi là quan niệm đƣợc trình bày trong Luật Du lịch Việt Nam (năm 2005).
Khách du lịch Khái niệm “Khách du lịch” hay “du khách”, xuất hiện lần đầu tiên tại Pháp vào cuối thế kỉ XVIII. Tới nay đã có hàng trăm định nghĩa khác nhau về khách du lịch. Theo một số nhà nghiên cứu, định nghĩa đầu tiên về khách du lịch xuất hiện vào cuối thế kỷ XVIII tại Pháp: “Khách du lịch là những người thực hiện một cuộc hành trình lớn”(cuộc hành trình dọc theo bờ Địa trung Hải, xuống phía tây nam nƣớc Pháp và vùng Bourgone).[41] Vào đầu thế kỷ XX, nhà kinh tế học ngƣời Áo, Josef Stander định nghĩa: “Khách du lịch là những hành khách đi lại, ở lại theo ý thích ngoài nơi cư trú thường xuyên để thỏa mãn nhu các nhu cầu sinh hoạt cao cấp mà không theo đuổi mục đích kinh tế”.[41] Theo Khadginicolov (Bungari):“Khách du lịch là người hành trình tự nguyện, với mục đích hòa bình. Trong cuộc hành trình của mình, họ đi qua những chặng đường khác nhau và thay đổi một hoặc nhiều lần nơi cư trú của mình”.[41] Nhƣ vậy có rất nhiều quan niệm về khách du lịch.
Điểm chung nhất đối với các nƣớc trong cách hiểu khái niệm về khách du lịch là: Khách du lịch là những ngƣời rời khỏi nơi cƣ trú thƣờng xuyên của mình đến một nơi nào đó, quay trở lại với mục đích khác nhau, loại trừ mục đích làm công và nhận thù lao ở nơi đến; có thời gian lƣu lại ở nơi đến từ 24 giờ trở lên (hoặc có sử dụng dịch vụ lƣu trú qua đêm) nhƣng không quá thời gian một năm. Khách du lịch là những ngƣời tạm thời ở tại nơi họ đến du lịch với các mục tiêu nhƣ nghỉ ngơi, kinh doanh, hội nghị hoặc thăm gia đình. Luật du lịch Việt Nam tại Khoản 2, Điều 4, Chƣơng I quy định: “Khách du lịch là người đi du lịch hoặc kết hợp đi du lịch, trừ trường hợp đi học, làm việc hoặc ngành nghề để nhận thu nhập ở nơi đến”.[15] Khách du lịch đƣợc phân chia làm 2 nhóm cơ bản: khách du lịch quốc tế và khách du lịch nội địa. “Khách du lịch nội địa là công dân Việt Nam, người nước ngoài thường trú tại Việt Nam đi du lịch trong phạm vi lãnh thổ Việt Nam”.[15] “Khách du lịch quốc tế là người nước ngoài, người Việt Nam định cư ở nước ngoài vào Việt Nam du lịch; công dân Việt Nam, người nước ngoài thường trú tại Việt Nam ra nước ngoài du lịch”.[15] Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.
Sản phẩm du lịch Theo Michael M.Coltman: “Sản phẩm du lịch là một tổng thể bao gồm các thành phần không đồng nhất hữu hình và vô hình”.[26] Theo Luật Du lịch Việt Nam: “Sản phẩm du lịch là tập hợp các dịch vụ cần thiết để thỏa mãn như cầu của khách du lịch trong chuyến đi du lịch”.[15] Sản phẩm du lịch bao gồm hai bộ phận: Dịch vụ du lịch và Tài nguyên du lịch.[15] Sản phẩm du lịch = Dịch vụ du lịch + Tài nguyên du lịch - Dịch vụ du lịch gồm có các dịch vụ về: lữ hành; vận chuyển; lƣu trú, ăn uống; vui chơi giải trí; mua sắm; thông tin, hƣớng dẫn; dịch vụ trung gian và dịch vụ bổ sung. - TNDL gồm có: TNDL tự nhiên và TNDL nhân văn. Những nhân tố ảnh hưởng tới sự hình thành và phát triển du lịch a. Vị trí địa lí Trong quá trình phát triển du lịch, vị trí địa lí là một trong những nguồn lực quan trọng để phát triển du lịch.
Vị trí địa lí bao gồm vị trí về mặt tự nhiên (các chỉ tiêu về giới hạn, tọa độ, giới hạn lãnh thổ và các điểm đặc biệt có liên quan) và vị trí địa lí KT - XH, chính trị. Đối với hoạt động du lịch, có hai yếu tố về vị trí cần xét đến là điểm đến nằm trong khu vực phát triển du lịch ở mức độ nào và khoảng cách từ điểm đến tới nơi phát sinh nhu cầu du lịch ngắn hay dài. Tuy nhiên, để xét điểm đến du lịch chịu ảnh hƣởng tích cực hay tiêu cực từ vị trí địa lí thì còn phải xét trong loại hình du lịch nào, ví dụ nhƣ đối với loại hình du lịch sinh thái, mạo hiểm thì vị trí thuận lợi gần đƣờng giao thông chƣa chắc đã có ý nghĩa. Đối với các loại hình du lịch còn lại thì vị trí địa l có ảnh hƣởng lớn đến sự hấp dẫn của điểm đến.
Một điểm đến có nhiều tài nguyên, cảnh quan đẹp và hấp dẫn nhƣng vị trí ở quá xa đƣờng giao thông thì lƣợng khách đến chƣa chắc đã nhiều. Tài nguyên du lịch * Khái niệm tài nguyên du lịch TNDL là loại tài nguyên có những đặc điểm giống những loại tài nguyên nói chung, song có một số đặc điểm riêng gắn với sự phát triển của ngành du lịch. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.vn/ 11 Theo Pirojnik: “Tài nguyên du lịch là những tổng thể tự nhiên, văn hóa lịch sử và những thành phần của chúng, tạo điều kiện cho việc phục hồi và phát triển thể lực tinh thần của con người, khả năng lao động và sức khỏe của họ. Trong cấu trúc nhu cầu du lịch hiện tại và tương lai, trong khả năng kinh tế kỹ thuật cho phép, chúng được dùng để trực tiếp và gián tiếp sản xuất ra những dịch vụ du lịch và nghỉ ngơi”.[22] Theo Nguyễn Minh Tuệ: “Tài nguyên du lịch là tổng thể tự nhiên và văn hóa lịch sử cùng các thành phần của chúng góp phần khôi khục, phát triển thể lực, trí tuệ của con người, khả năng lao động và sức khỏe của họ.
Những tài nguyên này được sử dụng cho nhu cầu trực tiếp và gián tiếp, cho việc sản xuất dịch vụ du lịch”.