Tín Ngưỡng Thờ Cúng Tổ Tiên Của Người Khmer Ở Trà Vinh

Luận án tiến sĩ nghiên cứu tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người khmer ở trà vinh, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề xuất giải pháp khoa học cho vấn đề thực

• Tác giả: Nguyễn Văn Lượm
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thị Yên
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Văn hóa học
• Đề tài: Tín Ngưỡng Thờ Cúng Tổ Tiên Của Người Khmer Ở Trà Vinh
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.2. Nghiên cứu tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên từ các góc nhìn
• 1.3. Các nghiên cứu về giao lưu và tiếp biến văn hóa trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên
• 1.4. Nghiên cứu tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Khmer
• 1.5. Nhận xét chung
• 1.6. Giới thuyết một số khái niệm
• 1.7. Vấn đề hỗn dung văn hoá và sự vận dụng vào luận án
• 1.8. Bối cảnh địa bàn nghiên cứu
• 1.9. Khái quát về tỉnh Trà Vinh
• 1.10. Người Khmer ở Trà Vinh
• 1.11. Những nét văn hóa tiêu biểu của người Khmer ở Trà Vinh
• 1.12. Tín ngưỡng, tôn giáo và thực hành nghi lễ của người Khmer ở Trà Vinh
• 1.13. Thế giới quan của người Khmer thông qua tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên
• 1.14. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC TRƯNG TÍN NGƯỠNG THỜ CÚNG TỔ TIÊN CỦA NGƯỜI KHMER Ở TRÀ VINH
• 2.1. Đối tượng thờ cúng và sự phối thờ
• 2.2. Đối tượng thờ cúng
• 2.3. Sự phối thờ
• 2.4. Bàn thờ tổ tiên và vật thờ
• 2.5. Người chịu trách nhiệm thờ cúng và thực hành nghi lễ
• 2.6. Người chịu trách nhiệm thờ cúng
• 2.7. Người thực hành nghi lễ cúng tổ tiên
• 2.8. Nghi lễ tang ma – dấu mốc chuyển đổi linh hồn người chết về với Phật và tổ tiên
• 2.9. Tang ma - một thực hành nghi lễ đời người quan trọng của người Khmer
• 2.10. Những thủ tục và lễ thức cơ bản trong tang ma
• 2.11. Thực hành nghi lễ thờ cúng tổ tiên
• 2.12. Thực hành nghi lễ thờ cúng hằng ngày
• 2.13. Lễ Chôl Chnăm Thmây (lễ vào năm mới hay lễ chịu tuổi)
• 2.14. Lễ cúng tổ tiên thường niên (Sel Đôlta)
• 2.15. Lễ cầu siêu và đại cầu siêu
• 2.16. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: BIẾN ĐỔI TRONG TÍN NGƯỠNG THỜ CÚNG TỔ TIÊN CỦA NGƯỜI KHMER Ở TRÀ VINH HIỆN NAY
• 3.1. Biến đổi về hình thức và nội dung
• 3.2. Sự tác động của thay đổi kinh tế đối với việc thờ cúng tổ tiên
• 3.3. Sự biến đổi của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên do tác động của hôn nhân đa tộc người
• 3.4. Biến đổi qua giao lưu văn hóa với các tộc người cộng cư
• 3.5. Biến đổi trong nhận thức của thế hệ trẻ về tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên
• 3.6. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: TÍN NGƯỠNG THỜ CÚNG TỔ TIÊN CỦA NGƯỜI KHMER Ở TRÀ VINH: MỐI LIÊN HỆ VỚI PHẬT GIÁO NAM TÔNG, CỘNG ĐỒNG VÀ CÁC TỘC NGƯỜI CỘNG CƯ
• 4.1. Ảnh hưởng của tư tưởng Phật giáo đến nhân sinh quan của người Khmer
• 4.2. Mối quan hệ tương hỗ giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân gian trong thực hành tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Khmer
• 4.3. Thờ cúng tổ tiên trong mối liên hệ với cộng đồng
• 4.4. Thờ cúng tổ tiên với vấn đề cộng cư và nhu cầu thể hiện văn hóa tộc người
• 4.5. Tiểu kết chương 4
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Khmer ở Trà Vinh

Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Khmer ở Trà Vinh là một phần quan trọng trong văn hóa dân gian. Nó không chỉ thể hiện lòng hiếu thảo mà còn phản ánh những giá trị văn hóa đặc sắc của cộng đồng. Qua các nghi lễ và phong tục, người Khmer thể hiện sự kết nối với tổ tiên và các thế hệ trước. Nghiên cứu này nhằm làm rõ những đặc điểm riêng của tín ngưỡng này trong bối cảnh văn hóa đa dạng của Việt Nam.

1.1. Đặc điểm văn hóa Khmer và tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên

Người Khmer ở Trà Vinh có những nét văn hóa đặc trưng, trong đó tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên đóng vai trò quan trọng. Họ tin rằng tổ tiên luôn hiện diện và bảo vệ con cháu. Các nghi lễ thờ cúng không chỉ là hình thức mà còn mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc.

1.2. Vai trò của tín ngưỡng trong đời sống người Khmer

Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên không chỉ là một phong tục mà còn là một phần không thể thiếu trong đời sống hàng ngày của người Khmer. Nó giúp họ duy trì bản sắc văn hóa và kết nối với cộng đồng.

II. Những thách thức trong việc duy trì tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên

Trong bối cảnh hiện đại, tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Khmer ở Trà Vinh đang đối mặt với nhiều thách thức. Sự phát triển kinh tế, đô thị hóa và giao lưu văn hóa đã ảnh hưởng đến các nghi lễ truyền thống. Việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa này trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.

2.1. Tác động của đô thị hóa đến tín ngưỡng

Đô thị hóa đã làm thay đổi cách thức thực hành tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên. Nhiều nghi lễ truyền thống bị lãng quên hoặc thay đổi để phù hợp với nhịp sống hiện đại.

2.2. Sự giao thoa văn hóa và ảnh hưởng đến tín ngưỡng

Giao thoa văn hóa với các tộc người khác đã tạo ra sự đa dạng trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên. Tuy nhiên, điều này cũng dẫn đến sự pha trộn và có thể làm mất đi bản sắc văn hóa riêng của người Khmer.

III. Phương pháp nghiên cứu tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Khmer

Nghiên cứu tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Khmer ở Trà Vinh được thực hiện thông qua nhiều phương pháp khác nhau. Phương pháp điền dã dân tộc học, phỏng vấn sâu và phân tích tài liệu là những công cụ chính để thu thập dữ liệu và hiểu rõ hơn về tín ngưỡng này.

3.1. Phương pháp điền dã dân tộc học

Phương pháp này cho phép nghiên cứu thực tế các nghi lễ thờ cúng tổ tiên trong cộng đồng. Qua đó, có thể quan sát và ghi nhận những đặc điểm riêng của tín ngưỡng.

3.2. Phỏng vấn sâu với các nhân chứng

Phỏng vấn sâu với các vị sư sãi, Achar và các hộ gia đình giúp thu thập thông tin phong phú về quan niệm và thực hành tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên.

IV. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên

Kết quả nghiên cứu tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Khmer ở Trà Vinh có thể được ứng dụng trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa. Các nhà quản lý văn hóa có thể sử dụng thông tin này để xây dựng các chính sách phù hợp nhằm bảo vệ di sản văn hóa của cộng đồng.

4.1. Đề xuất chính sách bảo tồn văn hóa

Cần có các chính sách cụ thể để bảo tồn tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, bao gồm việc tổ chức các lễ hội và sự kiện văn hóa nhằm nâng cao nhận thức cộng đồng.

4.2. Tăng cường giáo dục về văn hóa Khmer

Giáo dục về tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên trong trường học và cộng đồng sẽ giúp thế hệ trẻ hiểu rõ hơn về giá trị văn hóa của dân tộc mình.

V. Kết luận và tương lai của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên

Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Khmer ở Trà Vinh là một phần quan trọng trong văn hóa dân gian. Việc bảo tồn và phát huy giá trị này không chỉ giúp duy trì bản sắc văn hóa mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của cộng đồng. Tương lai của tín ngưỡng này phụ thuộc vào sự nỗ lực của cả cộng đồng trong việc gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống.

5.1. Tầm quan trọng của việc bảo tồn tín ngưỡng

Bảo tồn tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên không chỉ là trách nhiệm của cộng đồng mà còn là nhiệm vụ của các cơ quan chức năng trong việc xây dựng chính sách văn hóa.

5.2. Triển vọng phát triển tín ngưỡng trong tương lai

Với sự quan tâm và nỗ lực từ cộng đồng, tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Khmer có thể tiếp tục phát triển và thích ứng với những thay đổi của xã hội hiện đại.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Khmer tại tỉnh Trà Vinh do nghiên cứu sinh Nguyễn Văn Lượm thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Thị Yên (Học viện Khoa học Xã hội, 2023, chuyên ngành Văn hóa học, Mã số: 9 22 90 40) là một công trình nhân học - văn hóa học tiên phong, tiếp cận toàn diện hiện tượng tôn giáo - tín ngưỡng tộc người dưới lăng kính lý thuyết hỗn dung văn hóa (cultural syncretism) và tiếp biến văn hóa (acculturation). Trong bối cảnh Trà Vinh là địa bàn tụ cư cổ xưa và đông đúc thứ hai của cộng đồng Khmer Nam Bộ (chiếm gần 1/3 dân số toàn tỉnh), việc thực hành tín ngưỡng này không đơn thuần là nghi thức gia tộc khép kín mà là một không gian văn hóa sống động, nơi đan xen mật thiết giữa tín ngưỡng dân gian bản địa, tàn tích Bàlamôn giáo, giáo lý Phật giáo Nam tông (Theravada) và sự giao lưu sâu sắc với các tộc người cộng cư (Kinh, Hoa, Chăm).

Khoảng trống học thuật (research gap) then chốt mà công trình giải quyết là sự thiếu vắng các nghiên cứu hệ thống hóa cấu trúc nghi lễ thờ cúng tổ tiên người Khmer như một chỉnh thể hỗn dung. Trước đây, các công trình của Trường Lưu (1993), Thạch Voi (1993), Trần Văn Bổn (2002) hay Phạm Thị Phương Hạnh (2011) chủ yếu khảo tả đơn lẻ lễ Đôlta (Sel Đôlta) hoặc tang ma dưới góc độ lễ hội dân gian và phong tục vòng đời, chưa giải mã tường tận cơ chế tích hợp lý thuyết về sự dung hợp giữa thiết chế chùa tháp Phật giáo với bàn thờ gia tiên trong đời sống đương đại.

Luận án xác lập 3 câu hỏi nghiên cứu (RQ) và 2 giả thuyết khoa học (H) cốt lõi:

• RQ1: Cấu trúc biểu tượng, đối tượng thờ cúng, điện thờ và quy trình thực hành nghi lễ thờ cúng tổ tiên của người Khmer ở Trà Vinh mang những đặc trưng hình thái học nào?
• RQ2: Cơ chế hỗn dung văn hóa giữa tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên với Phật giáo Nam tông và văn hóa của các tộc người cộng cư diễn ra theo phương thức nào?
• RQ3: Những biến đổi kinh tế - xã hội, hôn nhân đa tộc người và quá trình hiện đại hóa đang tái cấu trúc không gian và nhận thức tâm linh của cộng đồng ra sao?
• H1: Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Khmer Trà Vinh không tồn tại độc lập mà vận hành như một thực thể hỗn dung tam nguyên (Tín ngưỡng vạn vật hữu linh bản địa - Triết lý nghiệp/luân hồi Phật giáo Nam tông - Giao lưu văn hóa Kinh/Hoa).
• H2: Quá trình hiện đại hóa và cộng cư không làm triệt tiêu bản sắc tộc người mà thúc đẩy quá trình tái cấu trúc nghi lễ theo hướng thích ứng linh hoạt, củng cố tính cố kết cộng đồng phum, sróc.

Khung lý thuyết vận dụng tập trung vào hệ khái niệm tiếp biến và hỗn dung văn hóa của Ngô Đức Thịnh, Chu Xuân Diên, Trần Quốc Vượng và Huỳnh Ngọc Trảng. Phạm vi khảo sát trải rộng qua 3 địa bàn đại diện: Thành phố Trà Vinh (đô thị đa tộc người), huyện Châu Thành (vùng đệm tiếp biến) và huyện Trà Cú/Tiểu Cần (cội nguồn văn hóa truyền thống), với dữ liệu điền dã liên tục qua các chu kỳ lễ hội từ năm 2017 đến năm 2019.

---

Literature Review và Positioning

Tổng quan lịch sử nghiên cứu cho thấy 4 dòng học thuật chính định hình cơ sở lý thuyết cho đề tài:

1. Dòng nghiên cứu phong tục và bản chất tín ngưỡng tổ tiên người Việt: Khởi đầu từ các khảo cứu phong tục học cổ điển của Toan Ánh (1968), Phan Côn Sơn (1996), Mai Thanh Hải (2004), mở rộng sang phân tích lịch sử của Võ Phương Lan (2007) và bản chất tâm linh của Huỳnh Ngọc Trảng - Nguyễn Đại Phúc (2013). Huỳnh Ngọc Trảng khẳng định: "Ngoài khía cạnh văn hóa mang ý nghĩa đạo lý, đây còn là một dạng thức tín ngưỡng liên quan đến tín ngưỡng thờ hồn người chết" [75, tr. 12]. Tác giả Phạm Quỳnh Phương trong công trình do Ngô Đức Thịnh chủ biên (2001) đã phân tích xu hướng phục hồi tín ngưỡng trong xã hội hiện đại, cảnh báo nguy cơ phô trương hóa nghi lễ.
2. Dòng nghiên cứu động thái biến đổi kinh tế - xã hội đương đại: Tiêu biểu là công trình của Lương Văn Hy (2012) khi so sánh kinh tế giỗ chạp giữa Bắc Bộ và Nam Bộ; nghiên cứu định lượng quy mô 1.500 phiếu của Trần Đức Ngôn (2012) về biến đổi không gian thờ cúng ngoại thành Hà Nội; phân tích thiết chế dòng họ của Phan Phương Anh (2012) và khảo sát chuyển dịch vai trò giới trong tâm linh của Nguyễn Thị Minh Ngọc (2012).
3. Dòng nghiên cứu nhân học tộc người thiểu số: Các khảo tả của Trần Văn Bính (2004), Nguyễn Ngọc Thanh (2004) về người Mường; Ngô Hữu Thảo (2004) về người Mông; Nguyễn Thị Yên (2009, 2014) về then và tang ma người Tày, Nùng, Thái; Trần Đình Thêm (2004) về lễ bỏ mả Tây Nguyên.
4. Dòng nghiên cứu chuyên sâu về văn hóa Khmer Nam Bộ: Đặng Nghiêm Vạn (2003), Trần Văn Bổn (2002), Võ Thanh Bằng (2014), Phạm Trường Giang (2015). Các công trình này đặt nền móng miêu tả nghi lễ vòng đời, lễ Đôlta và so sánh đối chiếu văn hóa Việt - Khmer, nhưng phần lớn dừng lại ở cấp độ mô tả hiện tượng thuần túy.

Trong học giới tồn tại cuộc tranh luận lý thuyết sâu sắc về ranh giới giữa "tín ngưỡng dân gian" và "tôn giáo". Trường phái thực chứng chức năng (Đặng Nghiêm Vạn) phân định rạch ròi tín ngưỡng là dạng thức sơ khai, trong khi trường phái nhân học tôn giáo của Nguyễn Hữu Thông (2001) và Vũ Ngọc Khánh (2006) giữ quan điểm trung dung, xem cả hai đều là hình thái ý thức xã hội đáp ứng nhu cầu tâm lý - đạo đức của quần chúng.

Khi định vị trên bình diện quốc tế, luận án mở rộng so sánh với:

• Nghiên cứu của Trịnh Hiểu Vân (2012) về người Dai Lue tại miền Bắc Thái Lan và Xishuangbanna (Trung Quốc), chỉ ra ký ức tổ tiên gắn liền với nguồn cội di cư và thần bảo hộ bản làng.
• Nghiên cứu của Roger L. Janelli (2012) tại Hàn Quốc về tác động hai mặt của nghi lễ tổ tiên đối với sự cố kết hoặc rạn nứt dòng tộc.
• Khảo cứu của Nguyên Duy Thiệu (2012) về người Lào và Gaura Mancacaritadipura (2012) tại Indonesia, xác nhận sự dung hợp giữa Phật giáo Theravada/tôn giáo lớn với phong tục bản địa là quy luật phổ quát ở Đông Nam Á.

Luận án định vị bước tiến đột phá bằng cách tiếp cận tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Khmer Trà Vinh như một "hệ sinh thái văn hóa mở", nơi diễn ra quá trình tái cấu trúc ý niệm luân hồi và chữ hiếu thông qua sự tương tác đa chiều giữa Phật giáo Nam tông, văn hóa Khmer bản địa và các cộng đồng lân cận.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

+-------------------------------------------------------------------------------+
|                       KHUNG PHÂN TÍCH HỖN DUNG TAM NGUYÊN                     |
+-------------------------------------------------------------------------------+
                                        |
        +-------------------------------+-------------------------------+
        |                               |                               |
        v                               v                               v
+-------------------------------+ +---------------------------+ +-------------------------------+
| 1. TÍN NGƯỠNG BẢN ĐỊA KHMER   | | 2. PHẬT GIÁO NAM TÔNG     | | 3. GIAO LƯU ĐA TỘC NGƯỜI      |
| - Vạn vật hữu linh, Neak Ta   | |    (THERAVADA)            | |    (KINH - HOA)               |
| - Hồn người chết (Prôn)       | | - Thuyết Luân hồi, Nghiệp | | - Bàn thờ gia tiên tại gia    |
| - Trách nhiệm gia tộc, phum   | | - Ngôi chùa là trung tâm  | | - Cúng giỗ theo ngày mất      |
| - Tang ma cổ truyền           | | - Tháp cốt, kinh cầu siêu | | - Phối thờ đa thần, gia thần  |
+-------------------------------+ +---------------------------+ +-------------------------------+
        |                               |                               |
        +-------------------------------+-------------------------------+
                                        |
                                        v
+-------------------------------------------------------------------------------+
|                     THỰC HÀNH TÍN NGƯỠNG TỔ TIÊN HỖN DUNG                     |
|  - Không gian thiêng kép: Bàn thờ gia đình + Tháp cốt chùa (Pru muk buôl)      |
|  - Đại lễ Sel Đôlta, Chôl Chnăm Thmây, Lễ Cầu siêu (Hồi hướng công đức)       |
|  - Chuyển giao ký ức tộc người, củng cố cố kết cộng đồng phum, sróc           |
+-------------------------------------------------------------------------------+

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng lý thuyết tiếp biến văn hóa của Ngô Đức Thịnh và Chu Xuân Diên sang địa bàn nhân học tôn giáo Nam Bộ. Ngô Đức Thịnh nhận định: "Một trong những thuộc tính của văn hóa là có thể chia sẻ, tức là văn hóa có thể giao lưu, ảnh hưởng, vay mượn qua lại từ cộng đồng người (dân tộc, quốc gia, khu vực…) này sang cộng đồng khác..." [65, tr. 123]. Đồng thời, Trần Quốc Vượng khẳng định: "Giao lưu và tiếp biến văn hoá là sự vận động thường xuyên của xã hội, gắn bó với tiến hoá xã hội nhưng cũng gắn bó với sự phát triển của văn hoá, là sự vận động thường xuyên của văn hoá" [89, tr. 21].

Công trình cụ thể hóa các luận điểm này thành mô hình lý thuyết với 3 mệnh đề khoa học (Propositions):

• Mệnh đề 1 (P1 - Tương hỗ bản địa hóa tôn giáo): Phật giáo Nam tông khi du nhập vào cộng đồng Khmer không triệt tiêu tín ngưỡng thờ hồn người chết sơ khai mà "bao bọc" lấy nó, biến ngôi chùa thành trung tâm chuyển hóa linh hồn và biến kinh kệ Pali thành phương tiện hồi hướng phước đức (Boon).
• Mệnh đề 2 (P2 - Hỗn dung tích hợp): Sự hiện diện của các yếu tố thờ cúng kiểu Kinh/Hoa (bàn thờ gia tiên độc lập, cúng giỗ ngày qua đời) trong gia đình Khmer không phải là sự đồng hóa mất gốc, mà là quá trình hỗn dung tích hợp (additive syncretism) nhằm gia tăng sự thích ứng xã hội.
• Mệnh đề 3 (P3 - Tái định hình căn tính): Nghi lễ thờ cúng tổ tiên vận hành như một cơ chế biểu đạt căn tính tộc người (ethnic identity), giúp người Khmer phân định ranh giới văn hóa dù sống xen cư mật thiết.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích tích hợp ba trụ cột:

1. Lý thuyết Tiếp biến văn hóa (Acculturation Theory - Redfield, Linton, Herskovits / Ngô Đức Thịnh).
2. Mô hình Hỗn dung văn hóa (Cultural Syncretism - Huỳnh Thăng, Huỳnh Ngọc Trảng).
3. Nhân học Cấu trúc - Chức năng về Nghi lễ (Structural-Functional Anthropology - Radcliffe-Brown, Turner).

Khái niệm cốt lõi "Hỗn dung văn hóa" được luận án định nghĩa tường minh: Là trạng thái trong một hiện tượng văn hóa đồng thời xuất hiện các yếu tố của tộc người chủ thể kết hợp hài hòa với các yếu tố tôn giáo du nhập và văn hóa của các tộc người cộng cư mà không làm triệt tiêu bản sắc cội nguồn. Khung phân tích thiết lập điều kiện biên (boundary conditions): áp dụng tối ưu cho các cộng đồng đa tộc người cộng cư lâu đời tại vùng đồng bằng sông Cửu Long, nơi Phật giáo Theravada giữ vai trò trụ cột tinh thần.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu vận dụng hệ hình diễn giải (Interpretivism paradigm) kết hợp phương pháp nghiên cứu liên ngành (Dân tộc học, Xã hội học tôn giáo, Văn hóa dân gian). Thiết kế nghiên cứu đa tầng (multi-level design) bao gồm 4 cấp độ:

• Cấp độ 1: Cá nhân và gia đình (quan niệm tâm linh, cấu trúc bàn thờ gia tiên).
• Cấp độ 2: Không gian liên gia đình và dòng tộc (phum, sróc, dòng họ ngoại/nội).
• Cấp độ 3: Thiết chế tôn giáo cộng đồng (ngôi chùa Phật giáo Nam tông, vai trò sư sãi và Ban Quản trị Achar).
• Cấp độ 4: Tương tác liên tộc người (sự giao thoa nghi lễ giữa người Khmer với người Kinh, Hoa, Chăm).

Địa bàn chọn mẫu chuẩn xác đại diện cho 3 lát cắt không gian xã hội của tỉnh Trà Vinh:

1. Thành phố Trà Vinh: Diện tích 68,03 km², dân số 112.584 người, mật độ 1.655 người/km² – trung tâm đô thị hóa, nơi giao lưu tiếp biến diễn ra mạnh nhất.
2. Huyện Châu Thành: Diện tích 348 km², dân số 144.040 người, mật độ 414 người/km², người Khmer có 46.942 người (chiếm 33,6% dân số huyện) – vùng đệm nông thôn - đô thị.
3. Huyện Tiểu Cần / Trà Cú: Diện tích Tiểu Cần 227,22 km², dân số 107.846 người, mật độ 475 người/km², người Khmer chiếm 33.191 hộ (30,24% dân số) và Trà Cú là nơi tập trung đồng bào Khmer đông nhất tỉnh – khu vực lưu giữ đậm nét các giá trị truyền thống nguyên sơ.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập dữ liệu điền dã dân tộc học thực hiện nghiêm ngặt qua 3 đợt khảo sát thực địa trong các năm 2017, 2018 và 2019:

• Quan sát tham dự và ghi chép mô tả dày (Thick Description): Tác giả trực tiếp tham gia, ghi âm, chụp ảnh và quay phim toàn bộ tiến trình thực hành nghi lễ trong các dịp đại lễ Sel Đôlta, Tết Chôl Chnăm Thmây, các nghi lễ tang ma, lễ cầu siêu (Bangskol), lễ dâng y Kathina và sinh hoạt gia đình từ năm 2017 đến 2019.
• Phỏng vấn sâu (In-depth interview) và hồi cố: Phân tầng 4 nhóm khách thể chuyên biệt:
  • Nhóm 1: Các vị Hòa thượng, Thượng tọa, Đại đức sư sãi tại các chùa Khmer (thu thập giáo lý, quan niệm chính thống về linh hồn, nghiệp báo, kinh tụng Pali).
  • Nhóm 2: Các vị Achar (những người có uy tín, am hiểu luật tục, trực tiếp điều hành nghi lễ dân gian).
  • Nhóm 3: Các hộ gia đình truyền thống (3–4 thế hệ) đối sánh với các hộ gia đình trẻ (1–2 thế hệ) và gia đình hỗn huyết Khmer - Kinh - Hoa.
  • Nhóm 4: Cán bộ quản lý văn hóa - dân tộc cấp tỉnh, huyện, xã (chính sách bảo tồn văn hóa, chương trình 135, 30a).
• Tam giác đạc dữ liệu (Data Triangulation): Đối chiếu chéo giữa tư liệu thư tịch cổ (chữ Satra viết trên lá Buông), giáo lý kinh điển Pali, quan sát thực địa và lời kể nhân chứng lịch sử nhằm triệt tiêu thiên kiến chủ quan (subjective bias).

          [Tư liệu Thư tịch / Satra lá Buông / Kinh Pali]
                                /\
                               /  \
                              /    \
                             /      \
                            /        \
 [Quan sát tham dự Nghi lễ] ---------- [Phỏng vấn sâu 4 Nhóm Khách thể]
        (Sel Đôlta, Tang ma 2017-2019)       (Sư sãi, Achar, Gia đình, Cán bộ)

Data và phân tích

Dữ liệu định tính được mã hóa theo chủ đề (thematic analysis), phân tích diễn ngôn và đối sánh cấu trúc nghi lễ qua các trục không gian và thời gian. Nguồn số liệu nhân khẩu học được trích xuất chính xác từ Cục Thống kê tỉnh Trà Vinh (2019, 2020) và Báo cáo tổng kết chính sách dân tộc giai đoạn 2016–2020 của UBND tỉnh Trà Vinh (theo Quyết định số 1722/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ). Quá trình xử lý văn bản tuân thủ quy chuẩn dịch thuật và chuyển tự thuật ngữ ngữ hệ Môn - Khmer / Pali sang tiếng Việt chuẩn xác.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Phát hiện 1 - Mô hình không gian thiêng kép (Dual Sacred Space): Khác biệt căn bản với người Kinh (lấy bàn thờ tại tư gia làm trung tâm tuyệt đối), người Khmer Trà Vinh phân lập không gian thờ cúng tổ tiên thành cấu trúc lưỡng nguyên tương hỗ: Bàn thờ gia tiên tại nhà phục vụ việc tưởng nhớ thường nhật, nhưng ngôi chùa và tháp cốt (Stupa) mới là không gian linh thiêng tối hậu. Tháp cốt được thiết kế 3 phần tinh xảo, đỉnh tháp mang tượng đầu thần bốn mặt (Pru muk buôl - Brahma), là nơi cất giữ tro cốt sau hỏa táng để linh hồn nương tựa bóng Phật Thích Ca Mâu Ni.
2. Phát hiện 2 - Sự dung hợp cấu trúc nghi lễ trong tang ma và lễ Sel Đôlta: Luận án chứng minh tang ma của người Khmer không phải là sự kết thúc mà là dấu mốc chuyển giao linh hồn người chết về với Phật và tổ tiên. Nghi lễ Sel Đôlta (tháng 8–9 âm lịch) là sự tích hợp độc đáo giữa tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên gia tộc với lễ hội tôn giáo cộng đồng, nơi hành vi "hồi hướng công đức" (Pattidana) qua các vị sư tụng kinh trở thành phương thức chủ đạo để con cháu báo hiếu ông bà 7 đời.
3. Phát hiện 3 - Hiện tượng hỗn dung tiếp biến do hôn nhân đa tộc người và kinh tế thị trường: Điền dã chỉ ra sự biến đổi rõ rệt tại khu vực Thành phố Trà Vinh và Huyện Châu Thành: nhiều gia đình Khmer đã lập thêm bàn thờ tổ tiên theo kiểu người Kinh (thờ di ảnh, bát hương riêng biệt), tổ chức ngày giỗ chính xác theo ngày mất (kỵ nhật) song song với việc duy trì đi chùa trong lễ Sel Đôlta. Sự tiếp biến này mang tính chủ động, cởi mở, không làm suy giảm niềm tin Phật giáo Nam tông mà trái lại tạo nên hiện tượng "đa dạng hóa phương thức phụng thờ".
4. Phát hiện 4 - Sự biến đổi nhận thức thế hệ trẻ và vai trò trụ cột của thiết chế Achar: Dưới tác động của hiện đại hóa và di lưu lao động, một bộ phận thanh niên Khmer có xu hướng giản lược hóa các quy chuẩn lễ nghi rườm rà. Tuy nhiên, vai trò định hướng của các vị Achar và các lớp học bổ túc chữ Khmer/Pali tại chùa trong dịp hè đã tạo thành màng lọc văn hóa vững chắc, ngăn chặn hiện tượng giải cấu trúc văn hóa truyền thống.

Tiêu chí phân tích	Người Khmer (Trà Vinh)	Người Kinh (Nam Bộ)	Người Dai Lue (Bắc Thái Lan)
Không gian thiêng tối hậu	Ngôi chùa & Tháp cốt (Stupa)	Bàn thờ gia tiên tại gia	Rừng thiêng & Bản làng (Mường)
Hình thức xử lý thi thể	Hỏa táng -> Gửi tro cốt vào tháp chùa	Địa táng / Cải táng / Hỏa táng	Hỏa táng / Địa táng theo tập tục bản
Hạt nhân triết lý	Luân hồi & Hồi hướng phước đức Phật giáo Nam tông	Đạo hiếu Nho giáo & Gia đình phụ hệ	Tín ngưỡng thần linh bản mường (Phi Ban)
Đại lễ cúng tổ tiên	Lễ Sel Đôlta (Toàn cộng đồng)	Lễ Vu Lan & Ngày giỗ cá nhân (Kỵ nhật)	Cúng thần bản & Tri ân đất tổ Xishuangbanna

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Làm sáng tỏ mô hình hỗn dung văn hóa vùng Tây Nam Bộ, cung cấp luận cứ khẳng định tính dung hợp, cởi mở nhưng kiên định bản sắc của văn hóa Khmer trong dòng chảy văn hóa Việt Nam.
• Về mặt phương pháp luận: Thiết lập quy trình mẫu mực về nghiên cứu văn hóa tộc người thiểu số thông qua việc kết hợp chặt chẽ giữa quan sát tham dự nhân học với phân tích cấu trúc tôn giáo học.
• Về thực tiễn và chính sách:
  • Đề xuất chính quyền tỉnh Trà Vinh và Ban Dân tộc tiếp tục hỗ trợ nguồn vốn từ Chương trình mục tiêu quốc gia (30a, 135) để đầu tư xây dựng các Nhà hỏa táng hợp vệ sinh môi trường cho đồng bào Khmer.
  • Tăng cường bảo tồn di sản chữ viết cổ Satra trên lá Buông tại các chùa tháp; nâng cao chế độ đãi ngộ đối với các nghệ nhân dàn nhạc ngũ âm (Pinpeat) và các vị Achar – những "bảo tàng sống" nắm giữ nghi lễ tộc người.
  • Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào việc xây dựng sản phẩm du lịch văn hóa tâm linh bền vững tại các điểm chùa tiêu biểu (Ao Bà Om, Chùa Âng, Chùa Hang).

---

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn nhìn nhận 3 giới hạn nghiên cứu:

1. Giới hạn không gian: Đề tài tập trung chuyên sâu tại 3 địa bàn trọng điểm của tỉnh Trà Vinh (TP. Trà Vinh, Châu Thành, Tiểu Cần/Trà Cú), chưa thể bao quát toàn bộ các biến thể nghi lễ của đồng bào Khmer tại các tiểu vùng văn hóa khác như An Giang (vùng Bảy Núi), Sóc Trăng hay Kiên Giang.
2. Giới hạn dữ liệu định lượng: Nghiên cứu chủ yếu dựa trên tiếp cận định tính điền dã dân tộc học; việc thiếu các khảo sát xã hội học định lượng quy mô lớn (hàng nghìn mẫu điều tra) khiến một số đánh giá về tỷ lệ biến đổi nhận thức của giới trẻ mang tính chất định tính suy luận.
3. Giới hạn so sánh xuyên biên giới: Chưa có điều kiện tiến hành điền dã đối sánh trực tiếp với các cộng đồng người Khmer bản xứ tại Campuchia để phân tích mức độ phân kỳ văn hóa (cultural divergence) sau hàng trăm năm cộng cư tại Nam Bộ.

Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo (Future Research Agenda):

• Hướng 1: Triển khai khảo sát định lượng đa biến về sự chuyển đổi giá trị văn hóa của giới trẻ Khmer dưới tác động của làn sóng di cư lao động đến các khu công nghiệp Đông Nam Bộ.
• Hướng 2: Số hóa 3D và bảo tồn kỹ thuật số các thư tịch cổ Satra lá Buông và hệ thống tháp cốt chùa Khmer vùng ĐBSCL.
• Hướng 3: Nghiên cứu so sánh xuyên quốc gia (cross-national comparative study) về tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên giữa người Khmer Nam Bộ, người Khmer Campuchia và người Môn ở Myanmar/Thái Lan.

---

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Công trình là tài liệu tham khảo nền tảng cho các viện nghiên cứu, trường đại học trong giảng dạy chuyên ngành Văn hóa học, Dân tộc học, Tôn giáo học. Ước tính công trình mở ra hướng trích dẫn quan trọng cho các nghiên cứu sinh, học viên cao học về văn hóa Tây Nam Bộ.
• Tác động chính sách: Cung cấp cứ liệu khoa học tin cậy giúp Ban Tôn giáo Chính phủ, Ủy ban Dân tộc và Tỉnh ủy - UBND tỉnh Trà Vinh xây dựng các nghị quyết chuyên đề về công tác dân tộc, tôn giáo, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc theo chủ trương "tốt đời đẹp đạo".
• Lợi ích xã hội: Tôn vinh các giá trị nhân văn của lễ Sel Đôlta, nâng cao lòng tự hào dân tộc của đồng bào Khmer, đồng thời tăng cường sự thấu hiểu văn hóa, hạn chế các định kiến và xung đột tộc người trong xã hội đa văn hóa.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên Văn hóa học / Nhân học: Khai thác khung lý thuyết hỗn dung và hệ thống tư liệu điền dã nguyên gốc tại Trà Vinh để phát triển các đề tài nghiên cứu liên quan.
• Các nhà hoạch định chính sách và Quản lý văn hóa: Tiếp nhận hệ thống khuyến nghị thực chứng để triển khai hiệu quả chính sách dân tộc thiểu số và bảo tồn di sản phi vật thể.
• Cộng đồng người Khmer và Ban Quản trị các Chùa tháp: Tự ý thức sâu sắc hơn về giá trị di sản của ông cha, từ đó chủ động phối hợp với chính quyền bảo tồn không gian thiêng và chữ viết Satra.
• Các tổ chức phát triển du lịch di sản: Xây dựng các tour du lịch trải nghiệm văn hóa lễ hội (Chôl Chnăm Thmây, Sel Đôlta, Ok Om Bok) đúng chuẩn mực nhân văn, tránh thương mại hóa lệch lạc.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất là việc xây dựng Mô hình Hỗn dung Tam nguyên trong Tín ngưỡng Thờ cúng Tổ tiên tộc người. Luận án mở rộng trực tiếp Lý thuyết Tiếp biến văn hóa (Acculturation Theory) của Ngô Đức Thịnh và Chu Xuân Diên, chứng minh rằng sự hỗn dung giữa Phật giáo Nam tông Theravada và tín ngưỡng dân gian Khmer không tạo ra sự triệt tiêu hay tha hóa bản sắc, mà tạo nên một cấu trúc cân bằng động (dynamic equilibrium), nơi giáo lý tôn giáo ngoại nhập cung cấp hệ thống giải thích luận hồi/cứu rỗi cho niềm tin thờ hồn người chết bản địa.

2. Điểm đổi mới phương pháp luận khi so sánh với các nghiên cứu trước đây là gì?

So với các nghiên cứu trước đây vốn chỉ tập trung miêu tả dân tộc học đơn tuyến (như Trường Lưu, 1993; Trần Văn Bổn, 2002), luận án đổi mới bằng phương pháp điền dã đa tầng kết hợp kỹ thuật tam giác đạc (Triangulation): kết nối tư liệu văn bản cổ Satra lá Buông với quan sát tham dự 3 chu kỳ lễ hội liên tiếp (2017–2019) và phỏng vấn phân tầng 4 nhóm khách thể từ chức sắc tôn giáo (sư sãi), người thực hành luật tục (Achar) đến các gia đình đa thế hệ và nhà quản lý văn hóa.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực địa là gì?

Phát hiện mang tính phản trực giác (counter-intuitive) là: Sự gia tăng của các cuộc hôn nhân đa tộc người (Khmer - Kinh - Hoa) và sự phát triển kinh tế thị trường tại TP. Trà Vinh không làm suy yếu tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên Khmer truyền thống, mà trái lại thúc đẩy một hình thức thực hành tâm linh dung hợp mới. Các gia đình Khmer đô thị đã tích hợp bàn thờ gia tiên kiểu Kinh/Hoa vào tư gia nhưng vẫn duy trì nghiêm cẩn việc gửi tro cốt vào tháp chùa (Stupa) và cử hành lễ Sel Đôlta, tạo ra cấu trúc bàn thờ đa tích hợp độc đáo.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lặp nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Có. Luận án thiết lập hệ thống ma trận chọn mẫu rõ ràng trên 3 lát cắt địa bàn tiêu biểu (TP. Trà Vinh, Châu Thành, Tiểu Cần/Trà Cú), công khai bảng câu hỏi phỏng vấn sâu cho 4 nhóm khách thể và mô tả chi tiết quy trình quan sát tham dự các lễ thức tang ma, Sel Đôlta. Quy trình này hoàn toàn có thể tái lặp để nghiên cứu các cộng đồng Khmer tại Sóc Trăng, An Giang, Bạc Liêu, Kiên Giang hoặc người Môn tại Thái Lan.

5. Kế hoạch nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo như thế nào?

Kế hoạch nghiên cứu tập trung vào 3 mũi nhọn:

• Thiết lập cơ sở dữ liệu định lượng quy mô lớn về biến đổi nhân khẩu học và sự dịch chuyển không gian tâm linh của lao động Khmer di cư.
• Triển khai dự án bảo tồn kỹ thuật số di sản văn tự lá Buông và kiến trúc tháp cốt Pru muk buôl.
• Mở rộng nghiên cứu nhân học so sánh xuyên quốc gia giữa người Khmer Nam Bộ và người Khmer tại đồng bằng sông Tonle Sap (Campuchia).

---

Kết luận

Luận án "Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Khmer ở tỉnh Trà Vinh" của tác giả Nguyễn Văn Lượm là một công trình khoa học công phu, chuẩn mực và giàu sức thuyết phục. Tác phẩm đã đúc kết 5 đóng góp học thuật cốt lõi:

1. Hệ thống hóa toàn diện cơ sở dữ liệu thực chứng về diện mạo, cấu trúc biểu tượng, vật thờ, điện thờ và nghi lễ thờ cúng tổ tiên của người Khmer Trà Vinh.
2. Giải mã tường tận cơ chế tương tác hỗ sinh giữa triết lý Phật giáo Nam tông (Theravada) với tín ngưỡng thờ hồn người chết bản địa.
3. Xác lập khung lý thuyết hỗn dung văn hóa để lý giải các biến đổi đương đại dưới tác động của kinh tế thị trường và hôn nhân đa tộc người.
4. Chỉ ra mô hình "Không gian thiêng kép" đặc thù, phân định rõ chức năng giữa bàn thờ gia đình và tháp cốt chùa tháp.
5. Cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn phục vụ hoạch định chính sách dân tộc, tôn giáo và bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể tại Nam Bộ.

Công trình đã nâng tầm nhận thức lý luận từ cách tiếp cận mô tả lễ tục dân gian đơn thuần sang hệ hình phân tích hỗn dung văn hóa hiện đại. Những phát hiện của luận án không chỉ làm phong phú kho tàng nhân học - văn hóa học Việt Nam mà còn tạo cầu nối học thuật quan trọng với các nghiên cứu nhân học tôn giáo trong khu vực Đông Nam Á, xác lập một dấu ấn khoa học bền vững cho ngành Văn hóa học nước nhà.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề nghiên cứu trong hai mặt của xã hội. Một là, sự tác động của các vấn đề xã hội đến tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên. Hai là, tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên cũng có những tác động ngược lại với các vấn đề của xã hội thông qua nhu cầu nội sinh. Tác giả Lương Văn Hy quan tâm đến các vấn đề kinh tế xã hội trong việc cúng giỗ ông bà, tổ tiên.

Trong bài viết “Giỗ tổ tiên và động thái kinh tế xã hội: Phân tích so sánh hai cộng đồng nông thôn Bắc bộ và Nam bộ” [84, tr. Tác giả đã dùng phương pháp so sánh và phỏng vấn thực hành giỗ tổ tiên tại hai địa bàn Hoài Thị (Bắc Bộ) và Khánh Hậu (Nam Bộ) để phân tích các yếu tố kinh tế - xã hội ảnh hưởng đến giỗ tổ tiên như: Chia tài sản cho người chịu trách nhiệm tổ chức cúng giỗ, việc tổ chức qui mô cúng giỗ phụ thuộc vào yếu tố kinh tế - các mối quan hệ xã hội, việc tăng cường củng cố các mối quan hệ xã hội giữa các gia đình trong ngày giỗ. Đáng chú ý là việc anh em chia giỗ và nguyên nhân dẫn đến vấn đề này. Theo tác giả việc nghiên cứu văn hóa không thể tách ra khỏi các động thái kinh tế xã hội.

Vấn đề biến đổi của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên trong xã đương đại cũng được nhiều tác giả quan tâm qua những bài viết sau: Bằng phương pháp phân tích các giá trị truyền thống trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt kết hợp với điền dã phỏng vấn các hộ gia đình ở Hà Nội, tác giả Nguyễn Thị Minh Ngọc đã minh chứng những biến đổi của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên trong bài viết “Biến đổi của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên trong xã hội Việt Nam đương đại” [84, tr. Qua bài viết cho thấy sự chuyển hóa vai trò của người thờ cúng từ nam giới sang nữ giới ngày càng phổ biến, vai trò của người phụ nữ trong công việc tâm linh ngày càng được đề cao. Sự tác động của các yếu tố trong xã hội đương đại đã dẫn đến những biến đổi về hình thức và nội dung thờ cúng từ nhận thức đến thời gian và thức thực hành nghi lễ. Đây có thể xem là một cách nhìn nhận mới trong nghiên cứu tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên.

Cùng xu hướng nghiên cứu biến đổi, trong bài viết “Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên – truyền thống và biến đổi (Qua khảo sát một số xã ngoại thành Hà Nội)” [84, tr. Tác giả Trần Đức Ngôn đã dùng phương pháp nghiên cứu định lượng với 1500 phiếu phỏng vấn để tổng hợp nghiên cứu. Thông qua bài viết cho thấy: Đời sống kinh tế của các hộ dân ngoại thành Hà Nội đã được cải thiện tốt hơn, đồng thời nhu cầu đời sống tâm linh của họ cũng tăng lên và được biểu hiện qua việc trang hoàng bàn thờ tổ tiên, nâng cao giá trị lễ vật, qui mô tổ chức ngày giỗ lớn hơn. Tuy nhiên không gian thờ cúng đã bị thay đổi hoàn toàn so với không gian truyền thống, thời gian tổ chức cúng giỗ cũng bị 13 thay đổi do vấn đề việc làm và kinh tế.

Sự thay đổi này đã làm giảm đi vai trò giáo dục truyền thống gia đình đến thế hệ con cháu, đồng thời có nguy cơ thế hệ trẻ ngày càng xa rời ý nghĩa của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên truyền thống. Qua bài viết “Việc họ: tín ngưỡng thờ tổ tộc, tổ chức xã hội và biến đổi văn hóa” [84, tr. 42-54], tác giả Phan Phương Anh đã chỉ ra những biến đổi văn hóa – xã hội của làng xã đương đại. Ở cấp độ làng, thiết chế dòng tộc đã có nhiều hình thái và hoạt động mới nhằm thể hiện tầm quan trọng của tín ngưỡng thờ tổ tộc, xu hướng khoa trương danh thế bằng cách nâng cao giá trị vật chất trong việc thờ cúng, sưu tầm và bổ sung những giá trị cao quí cho gia phả, xu hướng ganh đua về mặt thanh thế của các cộng đồng nhỏ theo dòng họ trong cùng làng hay các cá nhân trong cùng một họ.

Giáo dục truyền thống văn hóa trong xã hội đương đại thông qua tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên cũng được nhiều tác giả quan tâm phân tích qua một số bài viết sau: Tác giả Nguyễn Văn Cương đã đề cập đến vấn đề giáo dục thờ cúng tổ tiên trong bài viết “Việc thờ cúng tổ tiên và vấn đề giáo dục gia đình” [84, tr. Qua những phân tích về hành vi thực hành thờ cúng tổ tiên, tác giả đã đi vào phân tích vai trò giáo dục cụ thể như: giáo dục chữ nhân, chữ hiếu, chữ lễ, chữ tâm. Từ đó khẳng định vai trò quan trọng của việc giáo dục truyền thống gia đình thông qua việc tổ chức thờ cúng tổ tiên. Nhóm tác giả Lê Hồng Lý – Đào Thế Đức, đã chỉ ra việc phát huy vai trò giáo dục trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt để xây dựng thành công hình tượng vua Hùng và giáo dục truyền thống thờ Vua tổ.

Trong bài viết “Từ tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên đến giỗ tổ Hùng Vương – sự củng cố cộng đồng trước nhu cầu tồn tại và phát triển quốc gia” [84, tr. 1048-1060], các tác giả đã so sánh giữa tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên trong gia đình người Việt với giỗ tổ Hùng Vương sau đó chỉ ra sự giống nhau về nội dung tổ chức và khác nhau về cấp độ tổ chức của hai hình thức thờ cúng tổ tiên. Thông qua bài viết, các tác giả chỉ ra sự thành công lớn nhất của các thế hệ đi trước là việc khéo léo vận dụng 14 giá trị truyền thống về nguồn cội trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên để xây dựng thành công biểu tượng chung cho dân tộc là vị Vua Tổ. Bàn về sự biến đổi của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên trong thời đại công nghiệp hóa hiện đại hóa, trong luận văn cao học Bàn thờ tổ tiên của người Việt ở ngoại thành Thành phố Hồ Chí Minh (Trường hợp huyện Bình Chánh) [22] tác giả Trần Thị Thanh Đào sau khi khái quát các đặc điểm chung và riêng của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên trên địa bàn nghiên cứu so với tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt nói chung đã chỉ ra vấn đề của xã hội đương đại đã tác động trực tiếp đến tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt trên địa bàn nghiên cứu.

Chẳng hạn như việc thay đổi kết cấu nhà ở làm thay đổi vị trí bàn thờ tổ tiên và làm giảm giá trị giáo dục cội nguồn trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, vấn đề việc làm của gia chủ làm thay đổi ngày giỗ của tổ tiên, vấn đề thời gian học tập của các thế hệ con cháu đã làm giảm đi đối tượng tham gia các nghi lễ,… Nhìn chung, tác giả công trình nhận định rằng sự biến đổi của các vấn đề xã hội đã có những tác động trực tiếp đến tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên. Kết quả nghiên cứu những vấn đề đương đại của tục thờ cúng tổ tiên ở người Việt tại các địa bàn nghiên cứu cụ thể sẽ làm cơ sở để luận án xem xét đến vấn đề đương đại của thờ cúng tổ tiên ở người Khmer ở tỉnh Trà Vinh. Các nghiên cứu về tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên theo quốc gia, vùng miền, tộc người Từ góc độ các quốc gia trong khu vực châu Á, nghiên cứu về ảnh hưởng của các nghi lễ thờ tổ tiên đến xã hội ở Hàn Quốc, tác giả Roger L.Janeli có bài viết “Những ảnh hưởng xã hội của các nghi lễ thờ tổ tiên ở Hàn Quốc”[84, tr. Bài viết của tác giả chỉ ra rằng, các nghi lễ khác nhau về tổ tiên xuất phát từ những động cơ khác nhau và tạo thành những kết quả khác nhau.

Có những nghi lễ vừa tăng cường lại vừa chia rẽ tính đoàn kết trong dòng họ, những nghi lễ lại biểu hiện sự nuôi dưỡng tình cảm dân tộc một cách rất mạnh mẽ và sâu sắc. Bên cạnh đó, việc được quốc tế công nhận là “di sản” cũng là yếu tố tác động trực tiếp đến vấn đề nuôi dưỡng lòng tự hào dân tộc. Trong bài viết này, tác giả quan niệm tổ tiên không chỉ là những người có quan hệ huyết 15 thống mà còn là những vị thần của dân tộc như Dangun (Dangun là vị thần trong truyền thuyết hình thành người Hàn Quốc). Đồng thời nghi lễ cho các vị vua của triều đại Joeson cũng được xem là nghi lễ tổ tiên.

Nghiên cứu về tục thờ cúng tổ tiên ở Thái Lan, tác giả Trịnh Hiểu Vân có bài viết “Sự biến chuyển của xã hội, tục thờ cúng tổ tiên và công tác tái dựng bản sắc dân tộc của người Dai Lue – Qua nghiên cứu trường hợp tại một bản người Dai Lue ở miền bắc Thái Lan” [84, tr. Trong bài viết này, tác giả đã mô tả một cách chi tiết về tục thờ cúng tổ tiên truyền thống của người Dai Lue. Nét độc đáo nhất trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên họ là xem linh hồn của con người xuất hiện ngay từ lúc mới sinh ra và nó được quản lí bởi một thần linh của bản. Cho đến khi con người chết đi linh hồn được tổ chức cúng tế một vài lần và được khai báo với thần linh rằng linh hồn đó không còn là linh hồn của bản nên không được tồn tại trong bản.

Họ quan niệm linh hồn sẽ quay trở về với vùng đất tổ nơi mà họ đã từng sinh sống trước khi đến sinh sống tại vùng đất hiện tại (vùng đất tổ theo quan niệm của người Dai Lue là vùng Xishuangbana của Trung Quốc). Thông qua bài viết này tác giả cũng nhận định rằng; tập tục thờ cúng tổ tiên cũng như việc giáo dục các thế hệ thanh niên đã góp phần bảo tồn nhận thức của người Dai Lue về nguồn gốc cộng đồng của tổ tiên cũng như những giá trị văn hoá truyền thống đặc sắc của họ. Truyền thống tôn sùng và thờ cúng tổ tiên thể hiện sự tôn sùng người thủ lĩnh của thời khai sơn lập địa của tộc người. Vì vậy cho dù ngày nay đa số người Dai Lue tại địa bàn nghiên cứu đều chưa từng đến Xishuangbanna nhưng họ đều tin rằng tộc người và tổ tiên của hộ đều đến từ vùng đất Xishangbanna.

Kết quả của các bài viết đã cho thấy sự đa dạng trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên ở mỗi quốc gia không chỉ là số lượng mà còn là đối tượng thờ cúng cũng như các nghi thức và sự ảnh hưởng của các tôn giáo.