mở đầu, trung tâm, kết thúc. Vào năm 1997, trong công trình Lí thuyết và thực hành tiểu thuyết trinh thám cổ điển – Những đóng góp cho việc nghiên cứu văn hóa đại chúng (Theory and Practice of Classic Detective Fiction - Contributions to the Study of Popular Culture), Jerome H. Delamater và Ruth Prigozy đã kết hợp các phương pháp tiếp cận lí thuyết và thực tiễn nhằm khám phá tiểu thuyết trinh thám cổ điển từ nhiều quan điểm đương đại. Với sự đa dạng trong cách tiếp cận, những bài tiểu luận của tuyển tập này hướng đến việc "thẩm vấn cách thể loại phản ánh thái độ văn hóa và xã hội", góp phần giúp người đọc nâng cao khả năng thích ứng với những thách thức của cuộc sống hàng ngày, cung cấp một sự thay thế vai trò của thám tử như một người điều tra và phân xử "sự thật" trong cuộc sống đời thường.
Trong công trình này, các tác giả cũng hướng đến xem xét bản chất khán giả của tiểu thuyết trinh thám cũng như 15 điều tra khảo sát về vai trò của thám tử. Và để tiếp cận các bình diện này một cách thuyết phục, nghiên cứu này cũng sử dụng một ứng dụng của tâm lí học quan hệ để khảo sát đối tượng. Thêm nữa, từ những phân tích phê bình văn học gần đây, các tác giả cho rằng tiểu thuyết trinh thám truyền thống chứa mầm mống của sự lật đổ chính nó. Bước sang thế kỉ XXI, công trình Nghệ thuật của tiểu thuyết trinh thám (The Art of Detective Fiction, 2000) do Warren Chernaik, Martin Swales, Robert Vilain chủ biên đã tập trung vào khai thác những đặc trưng riêng của tiểu thuyết trinh thám.
Ở đó, người ta nhận ra rằng, trong tay của nhiều nhà văn vĩ đại, việc vén màn bí ẩn chỉ là một phần trong một dự án phức tạp. Ở tiểu thuyết trinh thám còn nhiều điều khác cũng được làm sáng tỏ. Đó là niềm tin vào một thế giới có thể giải thích được một cách hợp lí, vào lực lượng có lợi, có trật tự của văn hóa và nền văn minh. Các tác giả của cuốn sách này đã cho thấy rằng, là một thể loại mang những khả năng đặc thù, trinh thám có khả năng kết hợp tối ưu sự hấp dẫn phổ biến của nó với khả năng gây xáo trộn, khiêu khích và thách thức người đọc.
Các bài tiểu luận trong công trình đều tôn vinh và tìm cách giải thích độ bền đáng kinh ngạc của truyện trinh thám với tư cách là một thể loại tự sự. Chúng có phạm vi rộng rãi, có thể áp dụng nhiều cách tiếp cận lí thuyết và độ phổ biến của loại tiểu thuyết này cũng rất lớn, bao gồm tiểu thuyết trinh thám bằng các ngôn ngữ khác ngoài tiếng Anh. Tiếp theo, trong công trình Khám phá xã hội: Trật tự và rối loạn trong tiểu thuyết trinh thám sau năm 1970 (Detecting the Social: Order and Disorder in Post-1970s Detective Fiction, 2019) của Mary Evans, Sarah Moore và Hazel Johnstone, các tác giả của cuốn sách đã phân tích những cách thức mà tiểu thuyết trinh thám đầu thế kỉ XXI cung cấp sự hiểu biết về thế giới đương đại ngày càng phức tạp và cũng thường xuyên gây khó khăn – khi 16 nhìn từ góc độ xã hội học, với tư cách là một ngành học, liệu chúng ta có thể học được gì từ đó. Đối với ngành xã hội học thông thường, khi tiếp cận một tiểu thuyết thường hướng đến việc hiểu được giá trị của nó đối với những cách thức mà nó có thể minh họa, phóng to hoặc giúp làm rõ một lí thuyết xã hội cụ thể, những tác động của nó như thế nào đối với độc giả.
Ở đây, Evans, Moore và Johnstone đề xuất một cách tiếp cận khác và chứng minh rằng bằng cách lấy một cụm tiểu thuyết trinh thám như đối tượng khảo sát chính, chúng ta có thể nhận ra chúng có thể tiết lộ những ý tưởng lí thuyết chưa được xác định, nhưng quan trọng hơn, về ý nghĩa của việc trở thành một cá nhân trong thế kỉ XXI. Cụ thể hơn, các tác giả cho rằng tiểu thuyết trinh thám trong bốn mươi năm qua (được xác định từ năm 1970) đã làm sáng tỏ những tác động của sự cô lập và chia cắt đô thị, sự tàng hình của quyền lực thể chế, sự bất an về tài chính và sự thất bại của các cơ quan công quyền trong việc bảo vệ người dân. Khi làm như vậy, thể loại tiểu thuyết này vạch ra những lỗi, những lỗ hổng trong sự sắp xếp xã hội của chúng ta, khắc phục nỗi sợ hãi tập thể của chúng ta và ghi lại tâm trạng bất an hoảng loạn của con người. Bằng cách lôi cuốn những câu chuyện trinh thám theo cách này, cuốn sách xem xét lại những ý tưởng về lời hứa và mục đích của xã hội học.
Công trình nghiên cứu về tiểu thuyết trinh thám gần đây nhất là cuốn Tiểu thuyết tội phạm xuyên quốc gia: Tính di động, biên giới và điều tra (Transnational Crime Fiction: Mobility, Borders And Detection, 2020) của Maarit Piipponen, Helen Mäntymäki và Marinella Rodi-Risberg. Tập trung vào việc khảo sát các câu chuyện tội phạm đương đại từ các khu vực khác nhau trên thế giới, các bài tiểu luận trong tuyển tập này khám phá sự di chuyển của tội phạm, xem xét tội phạm và điều tra viên qua những biên giới/ ranh giới xã hội, văn hóa và quốc gia. Các tiểu luận chỉ ra rằng những giao cắt biên giới như vậy phản ánh những chuyển đổi văn hóa xã hội gần đây và 17 những lo lắng về địa chính trị nhằm tạo ra hình ảnh về các xã hội tạo thành mạng lưới và liên kết với nhau, nơi tội phạm không dễ bị kiềm chế. Cuốn sách phân tích sâu hơn ý nghĩa văn hóa xã hội và tình cảm rộng lớn hơn của văn bản tội phạm bằng cách kiểm tra tính di chuyển toàn cầu của thể loại này qua các nền văn hóa, ngôn ngữ và phương tiện truyền thông.
Bằng việc nhấn mạnh phạm vi tiếp cận toàn cầu và tính di động của thể loại tội phạm, tuyển tập này đã phân tích các kiểu loại và sự thể hiện tính di động trong các câu chuyện tội phạm bằng văn học và hình ảnh, mời gọi so sánh giữa các văn bản, tội phạm và tính di động trong những bối cảnh địa lí đa dạng. Cuối cùng, tuyển tập hiểu tính di động như một đối tượng nghiên cứu và một lăng kính quan trọng mà qua đó có thể kiểm tra những biến đổi trong thế giới toàn cầu hóa của chúng ta. Như vậy, chúng ta có thể thấy rằng truyện trinh thám ra đời và phát triển khá mạnh ở phương Tây những năm cuối thế kỉ XIX, đầu thế kỉ XX và cho đến nay vẫn đang nhận được sự quan tâm tìm hiểu, nghiên cứu, lí giải của các nhà nghiên cứu, lí luận, phê bình. Ở một số nước phương Đông khác như Nhật Bản, Trung Quốc, hiện tượng tiếp thu văn hóa phương Tây nói chung và tiểu thuyết trinh thám nói riêng cũng ảnh hưởng rõ rệt đến sự phát triển của thể loại văn học trinh thám ở mỗi nước.
Chẳng hạn, trong bài viết có tính chất tổng kết về sự phát triển của truyện trinh thám ở Trung Quốc Xu hướng phát triển của tiểu thuyết trinh thám Trung Quốc (中国侦探小说的发展趋势), tác giả Anna Huang đã cho thấy rằng, Trung Quốc từ khi bước sang thời kì mới, tiểu thuyết trinh thám Trung Quốc cũng mở ra một thời kì thịnh vượng mới. Chỉ trong vòng mười năm, số lượng và chất lượng của tiểu thuyết trinh thám đã phát triển nhảy vọt. Nếu so sánh với hai thời kì cực thịnh từ những năm 1930-1940 và những năm 1950-1960 sau khi thành lập Tân Trung Hoa, các giai đoạn phát triển tiểu 18 thuyết trinh thám của Trung Quốc có cả những điểm tương đồng và khác biệt. Giống nhau ở chỗ "đều lấy một số lượng lớn các bản dịch tiểu thuyết trinh thám nước ngoài làm khúc dạo đầu, đều lấy tiểu thuyết trinh thám nước ngoài làm tài liệu tham khảo nghệ thuật, đều lấy cuộc sống hiện thực của Trung Quốc làm nguồn sáng tác, cùng khám phá các trinh thám trên đất của cuộc sống hiện thực Trung Quốc" [245].
Trên con đường nghệ thuật của tiểu thuyết trinh thám, điểm khác biệt là hệ quy chiếu nghệ thuật mà tác giả tiểu thuyết trinh thám sở hữu trong thời đại mới rộng lớn và phức tạp hơn bao giờ hết. Chính đời sống xã hội phức tạp trong thời đại mới đã cung cấp cho các tác giả tiểu thuyết trinh thám những chất liệu sáng tạo phong phú. Chính vì vậy, theo Anna Huang, "sự tìm tòi nghệ thuật của các nhà văn trinh thám trong thời đại mới mang tính nguyên bản và dân tộc hơn bao giờ hết" [245]. Thậm chí, tác giả này còn khẳng định rằng, các nhà văn thời đại mới của Trung Quốc "đang đối mặt với một thế giới nghệ thuật đa sắc hơn của tiểu thuyết trinh thám nước ngoài" [245].
Ngoài những cuốn tiểu thuyết trinh thám cổ điển phương Tây vẫn có sức hút khó cưỡng khi được dịch sang tiếng Trung bởi "tâm lí hồi hộp, gay cấn, kinh dị" của chúng thì điều đặc biệt đáng chú ý là vào thời điểm này, tiểu thuyết trinh thám Nhật Bản đã xuất hiện trên giá sách của các nhà văn viết tiểu thuyết trinh thám Trung Quốc với tần suất hoạt động chưa từng có. Chính khí chất phương Đông cùng mối quan tâm nghiêm túc đến đời sống xã hội và sự từ bỏ tâm lí game thuần túy của một số tác phẩm phương Tây đã giúp các nhà văn Trung Quốc tìm thấy sự phù hợp của mình trong hệ quy chiếu của tiểu thuyết trinh thám Nhật Bản. Nhiều nhà văn Trung Quốc đã thừa nhận có "học hỏi và vay mượn từ tiểu thuyết kì bí của Nhật Bản". Mặc dù đối với nhiều nhà văn Trung Quốc, các tác phẩm của Conan Doyle rất li kì nhưng chúng thiếu tính xã hội, họ bị thu hút bởi các tiểu thuyết bí ẩn xã hội 19 của Nhật Bản.
Thực ra điều này cũng gây không ít khó khăn cho các nhà văn Trung Quốc khi họ vấp phải thói quen đánh giá cao tinh thần dân tộc. Người đọc Trung Quốc cũng thích truyện trinh thám và đánh giá cao truyện trinh thám nội địa. Trong bài viết Mười tiểu thuyết trinh thám hay nhất của Trung Quốc, mỗi cuốn đều là một tác phẩm kinh điển (中国推理小说排行榜前十名每部都很经典, 发布时间): “Đối với những người hâm mộ truyện trinh thám, tiểu thuyết trinh thám là thứ họ yêu thích nhất. Ở đất nước rộng lớn này không thiếu những cuốn tiểu thuyết trinh thám xuất sắc” [246].