Khám Phá Số Phận Con Người Trong Tiểu Thuyết Việt Nam Sau 1975

Tài liệu nghiên cứu Luận án sự thể hiện số phận con người trong tiểu thuyết việt nam sau 1975, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về .

• Trường học: Trường Đại Học
• Chuyên ngành: Văn Học
• Đề tài: Số Phận Con Người Trong Tiểu Thuyết Việt Nam Sau 1975
• Loại tài liệu: Luận Án

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Việc nghiên cứu sự thể hiện số phận con người trong văn xuôi Việt Nam hiện đại nói chung
• 1.2. Nghiên cứu sự thể hiện số phận con người trong văn học Việt Nam hiện đại trước 1975
• 1.3. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG TIỀN ĐỀ XÃ HỘI, THẨM MỸ CỦA VIỆC QUAN TÂM THỂ HIỆN SỐ PHẬN CON NGƯỜI TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM SAU 1975
• 2.1. Thể loại tiểu thuyết và sự thể hiện số phận con người
• 2.2. Số phận con người - đối tượng thể hiện đặc biệt của văn học
• 2.3. Ưu thế của tiểu thuyết trong việc thể hiện số phận con người
• 2.4. Số phận con người trong tiểu thuyết Việt Nam trước 1975
• 2.5. Tiền đề xã hội - thẩm mỹ của sự đổi mới cách nhìn nhận và thể hiện số phận con người trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975
• 2.5.1. Bối cảnh lịch sử - xã hội
• 2.5.2. Tiền đề văn hóa - thẩm mỹ
• 2.6. Tổng quan về sự thể hiện số phận con người trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975
• 2.7. Chặng đường mới của tiểu thuyết Việt Nam sau 1975. Sự đổi mới trong quan niệm nghệ thuật về con người
• 2.8. Những định hướng lớn trên vấn đề thể hiện số phận con người
• 2.9. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: NHỮNG BÌNH DIỆN CHỦ YẾU CỦA SỐ PHẬN CON NGƯỜI TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM SAU 1975
• 3.1. Số phận con người giữa những lựa chọn khó khăn của đời sống chiến tranh
• 3.2. Quan hệ éo le giữa số phận dân tộc và số phận con người
• 3.3. Cái giá của những lựa chọn vươn theo các chuẩn mực phi thường. Sự tiêu mòn nhân tính trong chiến tranh và vì chiến tranh
• 3.4. Số phận con người giữa muôn mặt phức tạp của đời thường
• 3.4.1. Bi kịch của việc kém thích ứng
• 3.4.2. Bi kịch của việc thích ứng vội vàng mà thiếu hụt căn bản văn hóa
• 3.4.3. Bi kịch của sự nhầm lẫn trong đi tìm và xác lập bảng giá trị mới
• 3.5. Số phận con người trong việc khẳng định những gì thuộc về bản thể
• 3.5.1. Số phận con người qua việc đấu tranh khẳng định cá tính
• 3.5.2. Số phận con người qua việc khẳng định những nhu cầu bản năng
• 3.5.3. Số phận con người qua việc khẳng định những lựa chọn riêng về mặt tư tưởng
• 3.6. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: CÁC PHƯƠNG THỨC, PHƯƠNG TIỆN THỂ HIỆN SỐ PHẬN CON NGƯỜI TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM SAU 1975
• 4.1. Nghệ thuật tổ chức xung đột
• 4.2. Tư duy mới về xung đột trong đời sống xã hội và trong cấu trúc tác phẩm
• 4.3. Tô đậm xung đột giữa con người với hoàn cảnh
• 4.4. Xoáy sâu vào xung đột giữa các bộ phận cấu thành nhân cách
• 4.5. Nghệ thuật xây dựng nhân vật
• 4.5.1. Biệt loại hóa các nhân vật
• 4.5.2. Nhấn mạnh sự chưa hoàn kết của số phận nhân vật
• 4.5.3. Quan tâm tới tính phiêu lưu, trải nghiệm của nhân vật
• 4.6. Nghệ thuật tổ chức hệ thống điểm nhìn, giọng điệu và ngôn ngữ
• 4.6.1. Đa dạng hóa hệ thống điểm nhìn về số phận con người
• 4.6.2. Linh hoạt trong việc phối trí các sắc thái giọng điệu khi miêu tả số phận con người
• 4.6.3. Quan tâm đến tính đa thanh của ngôn ngữ trong việc thể hiện số phận con người
• 4.7. Tiểu kết chương 4
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC TÁC PHẨM NGHIÊN CỨU

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu

Việc nghiên cứu sự thể hiện số phận con người trong tiểu thuyết Việt Nam hiện đại đã trải qua nhiều giai đoạn khác nhau. Từ đầu thế kỷ XX đến 1975, nền văn học Việt Nam đã có những chuyển biến rõ rệt trong cách nhìn nhận về con người. Các tác giả hiện thực phê phán đã thể hiện nỗi đau xót của con người trong xã hội, đặc biệt là trong các tác phẩm của Tự lực văn đoàn. Những nghiên cứu này đã chỉ ra rằng tiểu thuyết không chỉ phản ánh hiện thực mà còn khám phá sâu sắc tâm hồn con người. Sự chuyển mình của văn học từ giai đoạn này đến giai đoạn sau 1975 là một quá trình cần thiết để hiểu rõ hơn về số phận con người trong bối cảnh lịch sử và xã hội.

1.1. Nghiên cứu sự thể hiện số phận con người trong văn học Việt Nam hiện đại trước 1975

Trước 1975, số phận con người trong văn học Việt Nam chủ yếu được thể hiện qua các tác phẩm của các nhà văn hiện thực phê phán. Những tác phẩm này đã phản ánh sâu sắc những khổ đau, mất mát của con người trong bối cảnh xã hội đầy biến động. Các nhà nghiên cứu đã chỉ ra rằng, trong giai đoạn này, con người không chỉ là nạn nhân của hoàn cảnh mà còn là những cá thể có ý thức và khát vọng sống. Sự thể hiện này đã đặt ra những câu hỏi về quyền sống và sự phát triển của con người trong một xã hội ngột ngạt. Những tác phẩm tiêu biểu như của Nam Cao hay các tác giả trong Tự lực văn đoàn đã mở ra những cách nhìn mới về con người, từ đó tạo nền tảng cho sự phát triển của văn học sau 1975.

II. Những tiền đề xã hội thẩm mỹ của việc quan tâm thể hiện số phận con người trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975

Sau 1975, tiểu thuyết Việt Nam đã có những bước chuyển mình mạnh mẽ, đặc biệt là từ năm 1986. Bối cảnh lịch sử và xã hội đã tạo ra những tiền đề quan trọng cho việc thể hiện số phận con người. Các nhà văn đã bắt đầu khai thác những khía cạnh mới của cuộc sống, từ những bi kịch cá nhân đến những mâu thuẫn xã hội. Sự đổi mới trong tư duy nghệ thuật đã dẫn đến việc xây dựng nhân vật không còn theo nguyên tắc điển hình hóa mà chú trọng vào tính cá thể, phức tạp của nhân cách. Điều này đã tạo ra một bức tranh đa dạng về số phận con người, phản ánh những khía cạnh sâu sắc và đa chiều của cuộc sống.

2.1. Bối cảnh lịch sử xã hội

Bối cảnh lịch sử sau 1975 đã tạo ra những thay đổi lớn trong cách nhìn nhận về số phận con người. Chiến tranh đã để lại những vết thương sâu sắc trong tâm hồn con người, và văn học trở thành một phương tiện để thể hiện những nỗi đau này. Các tác phẩm văn học đã không còn chỉ đơn thuần ca ngợi chiến thắng mà còn đi sâu vào những góc khuất của cuộc sống, phản ánh những bi kịch và nghịch lý mà con người phải đối mặt. Điều này đã mở ra một không gian mới cho việc khám phá và thể hiện số phận con người trong văn học.

III. Những bình diện chủ yếu của số phận con người trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975

Trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975, số phận con người được thể hiện qua nhiều bình diện khác nhau. Các tác phẩm đã phản ánh những lựa chọn khó khăn mà con người phải đối mặt trong cuộc sống, từ những mâu thuẫn nội tâm đến những xung đột xã hội. Sự tiêu mòn nhân tính trong chiến tranh và những bi kịch của việc thích ứng vội vàng đã tạo ra những hình ảnh sống động về số phận con người. Các nhà văn đã khéo léo xây dựng những nhân vật với những tâm lý phức tạp, từ đó phản ánh những khía cạnh sâu sắc của cuộc sống và con người.

3.1. Số phận con người giữa những lựa chọn khó khăn của đời sống chiến tranh

Số phận con người trong bối cảnh chiến tranh được thể hiện qua những lựa chọn khó khăn mà các nhân vật phải đối mặt. Những quyết định này không chỉ ảnh hưởng đến cuộc sống cá nhân mà còn phản ánh những mâu thuẫn lớn trong xã hội. Các tác phẩm đã khắc họa rõ nét những bi kịch của con người khi phải đứng giữa những lựa chọn sống còn, từ đó tạo ra những hình ảnh sống động về số phận con người trong thời kỳ đầy biến động này.

IV. Các phương thức phương tiện thể hiện số phận con người trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975

Các phương thức và phương tiện thể hiện số phận con người trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975 rất đa dạng. Nghệ thuật tổ chức xung đột, xây dựng nhân vật và hệ thống điểm nhìn đã được các nhà văn sử dụng một cách linh hoạt để phản ánh những khía cạnh khác nhau của cuộc sống. Sự đa dạng trong ngôn ngữ và giọng điệu cũng góp phần làm nổi bật những bi kịch và nghịch lý trong số phận con người. Các tác phẩm đã thể hiện một cách tinh tế những cảm xúc, suy tư của nhân vật, từ đó tạo ra những tác phẩm văn học sâu sắc và ý nghĩa.

4.1. Nghệ thuật tổ chức xung đột

Nghệ thuật tổ chức xung đột trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975 đã trở thành một phương tiện quan trọng để thể hiện số phận con người. Các nhà văn đã khéo léo xây dựng những xung đột giữa nhân vật với hoàn cảnh, giữa các nhân vật với nhau, từ đó tạo ra những tình huống kịch tính và sâu sắc. Những xung đột này không chỉ phản ánh những mâu thuẫn trong cuộc sống mà còn thể hiện những khía cạnh phức tạp của tâm lý con người.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Sự nghiệp đổi mới đất nước từ sau năm 1975, đặc biệt là dấu mốc lịch sử Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI (1986) và Nghị quyết số 05-NQ/TW của Bộ Chính trị (1987), đã tạo tiền đề giải phóng tư duy nghệ thuật, thúc đẩy quá trình dân chủ hóa sâu rộng đời sống văn học nghệ thuật Việt Nam. Trong tiến trình chuyển đổi mang tính bước ngoặt này, thể loại tiểu thuyết – hình thức tự sự quy mô lớn đa tầng – đã tiên phong từ bỏ mô hình phản ánh hiện thực minh họa đơn tuyến để tái định vị con người cá nhân trong muôn mặt phức tạp của đời sống. Luận án tiến sĩ chuyên ngành Văn học Việt Nam với đề tài "Sự thể hiện số phận con người trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975" là công trình nghiên cứu hệ thống, chuyên sâu về quy luật vận động nội tại của tiểu thuyết hiện đại Việt Nam thông qua trục tọa độ bản thể luận: quan niệm nghệ thuật và phương thức thể hiện số phận con người.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) mà luận án giải quyết xuất phát từ thực trạng học thuật: phần lớn các công trình trước đây của các nhà nghiên cứu như Bùi Việt Thắng (2005), Mai Hải Oanh (2009), hay Nguyễn Thị Bình (1996) thường dừng lại ở việc khảo sát một vài gương mặt tác giả cá biệt (Nguyễn Minh Châu, Bảo Ninh, Chu Lai, Ma Văn Kháng) hoặc phân tích các phương diện thi pháp riêng lẻ. Chưa có một công trình quy mô nào bao quát toàn diện sự biến chuyển của số phận con người trên cả hai bình diện: nội dung tồn sinh và hệ thống thi pháp tự sự trong một tiến trình kéo dài gần bốn thập kỷ (1975–2013).

Luận án xác lập 03 câu hỏi nghiên cứu cốt lõi (Research Questions - RQ):

• RQ1: Những tiền đề lịch sử - xã hội, văn hóa - thẩm mỹ nào đã thúc đẩy sự chuyển dịch căn bản trong nhận thức của nhà văn về số phận con người sau năm 1975?
• RQ2: Những bình diện bản thể và chiều kích nhân sinh chủ yếu nào của số phận con người đã được khắc họa trong tiểu thuyết thời kỳ này?
• RQ3: Hệ thống phương thức, phương tiện nghệ thuật (tổ chức xung đột, nghệ thuật xây dựng nhân vật, điểm nhìn, giọng điệu, ngôn ngữ đa thanh) đã được kiến tạo và đổi mới như thế nào để tương thích với quan niệm nhân bản mới?

Tương ứng với đó là 03 giả thuyết khoa học (Hypotheses - H):

• H1: Sự thay đổi quan niệm về số phận con người là hạt nhân chi phối toàn bộ sự biến đổi cấu trúc thể loại tiểu thuyết từ mô hình sử thi - lãng mạn sang mô hình thế sự - đời tư và hiện sinh - tâm linh.
• H2: Số phận con người trong tiểu thuyết sau 1975 không còn là đại diện nguyên khối cho cộng đồng giai cấp mà phân rã thành những tồn thể mang bi kịch cá nhân, bi kịch thích ứng và hành trình tự khẳng định bản năng, tư tưởng riêng biệt.
• H3: Sự cách tân thi pháp tiểu thuyết (nhân vật chưa hoàn kết, xung đột nội tại, nghệ thuật đa thanh và dòng ý thức) phản ánh trực tiếp bước chuyển từ tư duy nghệ thuật duy lý, đơn giọng sang tư duy đa âm, phức điệu mang tính hiện đại.

Khung lý thuyết của công trình tích hợp Thi pháp học hiện đại (Mikhail Bakhtin, M.B. Khrapchenko, Trần Đình Sử), Lý thuyết tự sự học (Gérard Genette), Thuyết phân tâm học (Sigmund Freud) và Chủ nghĩa hiện sinh (Jean-Paul Sartre, Paul Foulquié). Phạm vi khảo sát của luận án bao quát 32 tác phẩm tiểu thuyết tiêu biểu từ năm 1977 đến 2013, tham chiếu hệ thống 163 tài liệu chuyên khảo khoa học. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của nghiên cứu nằm ở việc xác lập một hệ chuẩn đánh giá văn học trên lập trường nhân bản và dân chủ, cung cấp cơ sở lý luận vững chắc cho nghiên cứu, giảng dạy văn học Việt Nam đương đại ở bậc đại học và sau đại học.

Literature Review và Positioning

Khảo cứu lịch sử nghiên cứu vấn đề cho thấy sự phân hóa rõ nét qua các thời kỳ phát triển của văn xuôi hiện đại Việt Nam. Ở giai đoạn 1930–1945, giáo trình của nhóm tác giả Phan Cự Đệ, Trần Đình Hượu, Nguyễn Trác, Nguyễn Hoành Khung, Lê Chí Dũng, Hà Văn Đức (1988) cùng các chuyên luận của Trần Đăng Suyền, Nguyễn Văn Long (2006) và Lê Thị Dục Tú (1995) đã chỉ ra sự phân tách giữa cái tôi cá nhân lãng mạn và thân phận người nghèo bị bần cùng hóa trong trào lưu hiện thực phê phán của Nam Cao, Vũ Trọng Phụng. Bước sang giai đoạn 1945–1975, nghiên cứu của Nguyễn Văn Long (1990) về Quan niệm nghệ thuật về con người trong văn học Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975 đã phân kỳ ba chặng đường: 1945–1954 (con người tập thể), 1954–1964 (con người mới), và 1964–1975 (con người sử thi). Phùng Ngọc Kiếm (1998) trong công trình Con người trong truyện ngắn Việt Nam 1945 - 1975 cũng khẳng định con người quần chúng giai đoạn này gắn bó chặt chẽ với ý thức giai cấp và vận mệnh dân tộc, trong đó bi kịch cá nhân hầu như bị gác lại.

Sau năm 1975, làn sóng tự phản tư bùng nổ mạnh mẽ khởi đầu từ những trăn trở của nhà văn Nguyễn Minh Châu trong tiểu luận Viết về chiến tranh (1978): "Các nhân vật thường có khuynh hướng được mô tả một chiều thường là quá tốt, chưa thực. Hình như tất cả những mặt tính cách đa dạng phải phơi bày trong đời sống thực thì lại có thể giấu mình trên trang sách" [38]. Tiếp đó, Hoàng Ngọc Hiến (1979) tạo nên bước ngoặt lý luận khi khái quát khái niệm "chủ nghĩa hiện thực phải đạo" [85], và Nguyễn Minh Châu (1987) gióng lên hồi chuông dứt khoát với bài viết Hãy đọc lời ai điếu cho một giai đoạn văn nghệ minh họa [37]. Nhà lý luận Lê Ngọc Trà (1990) cũng khẳng định: "Nhiều năm qua văn học chúng ta còn mắc nợ cuộc đời về sự thật. Sự thật về người nông dân Việt Nam trong cơn bão táp của cuộc cách mạng và chiến tranh, về người lính suốt ba thế hệ cầm súng đánh giặc trên đủ loại chiến trường với bao nhiêu vinh quang, hy sinh và mất mát..." [213, tr. 11].

Hai cuộc tranh luận học thuật then chốt định hình bối cảnh nghiên cứu gồm:

1. Tranh luận về tính hiện thực và tính tư tưởng của văn học thời chiến: Sự đối lập giữa quan điểm duy trì hệ hình văn học phục vụ chính trị, ngợi ca sử thi tuyệt đối với luồng tư tưởng yêu cầu nhìn thẳng vào những mất mát, vết thương tinh thần và những bất cập xã hội do cơ chế quan liêu bao cấp tạo ra.
2. Cuộc tranh luận xoay quanh tiểu thuyết Thân phận của tình yêu (Bảo Ninh, 1991): Cuộc tọa đàm ngày 24/8/1991 do báo Văn nghệ tổ chức với sự tham gia của Trần Đình Sử, Nguyên Ngọc, Chu Lai, Vũ Quần Phương đã bộc lộ xung đột sâu sắc giữa mỹ học sử thi truyền thống và mỹ học bi kịch hiện đại khi tái hiện chiến tranh qua lăng kính tổn thương tâm lý cá nhân. Các tác phẩm như Đất trắng (Nguyễn Trọng Oánh), Vòng tròn bội bạc (Chu Lai), Mùa lá rụng trong vườn (Ma Văn Kháng) cũng trải qua những luồng tiếp nhận đa thanh tương tự.

Positioning của luận án định vị chính xác tại điểm giao thoa giữa thi pháp học cấu trúc và xã hội học văn học: không xem văn học như một bản sao xã hội đơn thuần, mà khảo sát cách thức tiểu thuyết tái cấu trúc hiện thực thành những hình tượng thẩm mỹ độc lập. Để làm nổi bật tính phổ quát toàn cầu, luận án đặt đối sánh tiểu thuyết Việt Nam sau 1975 với hai trường hợp quốc tế điển hình:

• Dòng "Văn xuôi chiến hào" (Lieutenants' Prose / Băng tuyết nóng) thời kỳ Băng tan (Thaw) của văn học Xô Viết: Các tác giả như Yuri Bondarev, Vasil Bykov, Boris Vasilyev đã giải ảo chiến tranh, tập trung vào những tình thế lựa chọn đạo đức khắc nghiệt ở cấp độ phân đội nhỏ, tương đồng với cách tiếp cận của Khuất Quang Thụy, Chu Lai, Nguyễn Trọng Oánh.
• Tiểu thuyết hậu chiến tranh Việt Nam của văn học Mỹ: Các tác phẩm như The Things They Carried của Tim O'Brien hay Slaughterhouse-Five của Kurt Vonnegut sử dụng kỹ thuật dòng ý thức, phân mảnh ký ức để biểu đạt hội chứng sang chấn tâm lý (PTSD), hoàn toàn tương thích với cấu trúc trần thuật phi tuyến tính trong Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp vào hệ thống lý luận văn học hiện đại bằng việc mở rộng và kiểm chứng lý thuyết quan niệm nghệ thuật về con người của Trần Đình Sử và lý thuyết thể loại tiểu thuyết của Mikhail Bakhtin trong bối cảnh một nền văn học phi phương Tây chuyển đổi thể chế. Luận án chứng minh rằng sự biến đổi của tiểu thuyết sau 1975 phản ánh bước chuyển hệ hình (Paradigm Shift) căn bản: từ hệ hình "Phản ánh luận xã hội học dung tục - Minh họa chính trị" sang hệ hình "Nhân bản luận - Hiện sinh thẩm mỹ".

┌────────────────────────────────────────────────────────┐
│ BƯỚC CHUYỂN HỆ HÌNH QUAN NIỆM VỀ CON NGƯỜI (1975-2013) │
└────────────────────────────────────────────────────────┘
                           │
       ┌───────────────────┴───────────────────┐
       ▼                                       ▼
[HỆ HÌNH SỬ THI (1945-1975)]          [HỆ HÌNH NHÂN BẢN (Sau 1975)]
- Con người tập thể, công dân         - Con người cá nhân, đời tư
- Nhân cách nguyên khối, hoàn kết     - Nhân cách phân mảnh, chưa hoàn kết
- Xung đột giai cấp, ta - địch        - Xung đột nội tại nhân cách
- Trần thuật đơn giọng, toàn tri       - Trần thuật đa thanh, đa điểm nhìn
- Lý tính hóa, đạo đức nghĩa vụ       - Khám phá vô thức, bản năng tính dục

Luận án xây dựng 04 mệnh đề lý thuyết (Theoretical Propositions - P):

• P1: Trình độ dân chủ hóa xã hội tỷ lệ thuận với mức độ đa thanh và tính chất chưa hoàn kết (unfinalizability) của các nhân vật tiểu thuyết.
• P2: Sự chuyển dịch từ xung đột ngoại tại (con người - giai cấp đối kháng) sang xung đột nội tại (xung đột giữa các bộ phận cấu thành nhân cách) là chỉ dấu của sự trưởng thành trong tư duy nghệ thuật hiện đại.
• P3: Việc phục hồi bình diện bản năng tự nhiên và đời sống vô thức (Freudian Unconscious) không triệt tiêu tính xã hội mà hoàn thiện cấu trúc nhân cách toàn vẹn của con người trong văn học.
• P4: Điểm nhìn trần thuật đa bội (Multifocal Narrative) giải trung tâm hóa vị thế người kể chuyện toàn tri, trao quyền chủ động kiến tạo nghĩa cho độc giả.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp bốn trục lý thuyết nền tảng:

1. Thi pháp học tự sự (Structural Narratology): Tiếp cận văn bản qua các cấp độ cốt truyện phân mảnh, thời gian đảo thuật, không gian tâm tưởng và điểm nhìn trần thuật.
2. Lý thuyết đối thoại và tiểu thuyết đa thanh (Bakhtinian Dialogism & Polyphony): Khảo sát các phức điệu âm thanh, sự tương tranh giữa các hệ tư tưởng bên trong một cấu trúc tự sự không có sự áp đặt độc thoại của tác giả.
3. Thuyết phân tâm học (Psychoanalysis): Khám phá cấu trúc tâm lý chiều sâu (Id - Bản năng vô thức, Ego - Bản ngã, Superego - Siêu ngã), các ẩn ức tính dục và cơ chế giải tỏa dồn nén tinh thần.
4. Chủ nghĩa hiện sinh (Existentialism): Tiếp cận nhân vật như những hữu thể cô đơn đối diện với thực tại phi lý, tự do lựa chọn và chịu trách nhiệm về số phận bản thể theo luận điểm của P. Foulquié: "Mỗi người đều khép kín trong hiện hữu của mình. Chúng ta không thể hiểu được tha nhân cũng như không thể làm họ hiểu ta".

Điều kiện biên (Boundary Conditions) của khung phân tích: Mô hình lý thuyết này áp dụng tối ưu cho các tác phẩm tự sự hư cấu trong các giai đoạn chuyển đổi xã hội sâu sắc, khủng hoảng giá trị thời hậu chiến và quá trình hội nhập toàn cầu hóa, nơi các chuẩn mực đạo đức truyền thống xung đột gay gắt với lối sống thị trường.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng triết lý nghiên cứu kết hợp giữa Chủ nghĩa diễn giải kiến tạo (Interpretivism/Constructivism) và Hiện thực phê phán (Critical Realism). Nghiên cứu không xem văn bản như một dữ liệu tĩnh mà là một trường diễn ngôn tương tác sống động với bối cảnh lịch sử.

Thiết kế nghiên cứu đa tầng (Multi-level Design) được triển khai qua 03 cấp độ phân tích:

• Cấp độ 1 (Vĩ mô): Tiền đề lịch sử - xã hội, văn hóa - thẩm mỹ, bao gồm tác động của chiến tranh, khủng hoảng kinh tế thời bao cấp, công cuộc Đổi mới 1986, và sự du nhập của các trào lưu triết học phương Tây (Hiện sinh, Phân tâm học) cùng văn học đô thị miền Nam 1954–1975.
• Cấp độ 2 (Trung mô): Các bình diện bản thể của số phận con người (số phận trong chiến tranh, số phận giữa đời thường phức tạp, và sự khẳng định bản thể cá tính/bản năng/tư tưởng).
• Cấp độ 3 (Vi mô): Các phương thức và phương tiện thi pháp cụ thể (nghệ thuật tổ chức xung đột, thi pháp xây dựng nhân vật, nghệ thuật tổ chức điểm nhìn, giọng điệu và ngôn ngữ đa thanh).

Mẫu khảo sát gồm 32 tiểu thuyết tiêu biểu được chọn lọc theo các tiêu chí nghiêm ngặt: (1) Xuất bản trong giai đoạn 1977–2013; (2) Tác phẩm đạt giải thưởng văn học uy tín (Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam, Bộ Quốc phòng) hoặc gây tiếng vang tranh luận học thuật sâu sắc; (3) Tác phẩm thể hiện rõ ý thức tự giác cách tân trong quan niệm và kỹ thuật thể hiện số phận con người.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu áp dụng phương pháp tam giác đạc (Triangulation) chặt chẽ trên nhiều chiều kích:

• Tam giác đạc nguồn tư liệu (Data Triangulation): Đối chiếu văn bản tác phẩm gốc với các bài tiểu luận, phát biểu của chính nhà văn (như Nguyễn Minh Châu, Ma Văn Kháng, Chu Lai), các văn bản phê bình trên báo chí đương thời và các công trình nghiên cứu hàn lâm.
• Tam giác đạc lý thuyết (Theory Triangulation): Kết hợp đồng thời Thi pháp học, Tự sự học, Xã hội học văn học và Phân tâm học để giải mã một hiện tượng nhân vật từ nhiều góc nhìn đa chiều.
• Tam giác đạc phương pháp (Methodological Triangulation): Phối hợp phương pháp lịch sử - xã hội, phương pháp cấu trúc - hệ thống, phương pháp so sánh - đối chiếu lịch sử và phương pháp liên ngành.

Quy trình thẩm định tính giá trị (Construct & Internal Validity) được bảo đảm thông qua việc phân loại, giải mã mã hóa chủ đề (thematic coding) các mô thức số phận và đối chiếu với hệ quy chiếu 163 công trình tham khảo chuẩn mực trong danh mục tài liệu nghiên cứu.

Data và phân tích

Dữ liệu khảo sát bao gồm 32 tác phẩm tiểu thuyết trải dài qua 3 cụm thời kỳ:

• Thời kỳ Tiền Đổi mới (1975–1985) - 6 tác phẩm: Miền cháy (Nguyễn Minh Châu, 1977), Nắng đồng bằng (Chu Lai, 1977), Trong cơn gió lốc (Khuất Quang Thụy, 1978), Đất trắng (Nguyễn Trọng Oánh, 1979), Năm 1975, họ đã sống như thế (Nguyễn Trí Huân, 1979), Mùa lá rụng trong vườn (Ma Văn Kháng, 1985).
• Thời kỳ Đổi mới bùng nổ (1986–2000) - 14 tác phẩm: Thời xa vắng (Lê Lựu, 1986), Thân phận tình yêu / Nỗi buồn chiến tranh (Bảo Ninh, 1987), Vòng tròn bội bạc (Chu Lai, 1987), Chim én bay (Nguyễn Trí Huân, 1988), Thiên sứ (Phạm Thị Hoài, 1989), Ăn mày dĩ vãng (Chu Lai, 1991), Không phải trò đùa (Khuất Quang Thụy, 1999), Trí nhớ suy tàn (Nguyễn Bình Phương, 2000), v.v.
• Thời kỳ Hậu Đổi mới và Đương đại (2001–2013) - 12 tác phẩm: Thiên thần sám hối (Tạ Duy Anh, 2004), Thoạt kỳ thủy (Nguyễn Bình Phương, 2005), Hồ Quý Ly (Nguyễn Xuân Khánh, 2007), Giàn thiêu (Võ Thị Hảo, 2007), Tiểu thuyết đàn bà (Lý Lan, 2008), Cõi người rung chuông tận thế (Hồ Anh Thái, 2008), Chinatown (Thuận, 2009), Quyên (Nguyễn Văn Thọ, 2009), Những đứa trẻ chết già (Nguyễn Bình Phương, 2013), v.v.

Phương pháp phân tích văn bản tự sự (Narrative Textual Analysis) được thực hiện với các thao tác bóc tách điểm nhìn (người kể chuyện ngôi thứ nhất, ngôi thứ ba hạn tri, sự chuyển đổi tiêu cự bên trong/bên ngoài), phân tích tần suất xuất hiện của độc thoại nội tâm và kỹ thuật đa giọng điệu. Luận án tiến hành kiểm tra tính chuẩn xác (Robustness checks) bằng cách so sánh đối chiếu hệ thống với các tiểu thuyết giai đoạn kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ (1945–1975) như Đất nước đứng lên (Nguyên Ngọc), Hòn Đất (Anh Đức), Dấu chân người lính (Nguyễn Minh Châu) và văn xuôi đô thị miền Nam (1954–1975) của Nguyễn Thị Hoàng, Túy Hồng, Thụy Vũ, Duyên Anh.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Nghiên cứu mang lại 04 nhóm phát hiện đột phá về nội dung và nghệ thuật:

1. Giải ảo chiến tranh và phơi bày bi kịch số phận con người thời hậu chiến: Chiến tranh không còn được nhìn qua lăng kính thuần túy lãng mạn sử thi. Các tác phẩm như Đất trắng, Ăn mày dĩ vãng, Nỗi buồn chiến tranh đã chạm đến "nỗi đau xót của con người ở bước đường cùng, bị tàn phá cả về thể xác và linh hồn". Luận án chứng minh quan hệ éo le giữa số phận dân tộc và số phận cá nhân: cái giá của những lựa chọn vươn theo chuẩn mực phi thường đôi khi là sự tiêu mòn nhân tính và những chấn thương tâm lý vĩnh viễn không thể hàn gắn.

2. Khám phá bi kịch thế sự - đời thường và sự tha hóa nhân cách trong cơ chế thị trường: Tiểu thuyết đào sâu vào ba dạng thức bi kịch thế sự: (a) Bi kịch của sự kém thích ứng trước biến động xã hội; (b) Bi kịch của việc thích ứng vội vàng nhưng thiếu hụt căn bản văn hóa; (c) Bi kịch của sự nhầm lẫn trong việc xác lập bảng giá trị sống mới. Nhân vật Giang Minh Sài trong Thời xa vắng hay các nhân vật trong Mùa lá rụng trong vườn, Cõi người rung chuông tận thế điển hình cho sự giằng xé giữa bổn phận gia đình, định kiến cộng đồng và nhu cầu khẳng định cái tôi đích thực.

3. Sự phục sinh của bản thể tự nhiên, bản năng tính dục và ý thức cá nhân: Đúng như nhà nghiên cứu Trần Đình Sử nhận định: "Ngoài ý chí, tư tưởng tình cảm còn được khắc họa ở phương diện bản năng, vô thức, tâm linh, nghịch lý" [172, tr. 11]. Vũ Tuấn Anh cũng đồng tình rằng văn học sau 1975 đã "cố gắng khám phá thế giới bí ẩn, khuất lấp, đầy bất trắc và bất thường bên trong mỗi con người, bên trong bản thể người" [5, tr. 18]. Các sáng tác của Nguyễn Bình Phương (Thoạt kỳ thủy, Trí nhớ suy tàn), Lý Lan (Tiểu thuyết đàn bà), Thuận (Chinatown) đã đưa con người bản năng, tính dục và vô thức trở thành đối tượng thẩm mỹ độc lập.

4. Đổi mới toàn diện hệ thống thi pháp và phương thức biểu đạt nghệ thuật:

• Tư duy mới về xung đột: Chuyển dịch từ xung đột đối kháng ta - địch sang xung đột giữa con người với hoàn cảnh tha hóa và xoáy sâu vào xung đột giữa các bộ phận cấu thành nhân cách.
• Nghệ thuật xây dựng nhân vật: Biệt loại hóa nhân vật, nhấn mạnh tính chất chưa hoàn kết của số phận, đề cao yếu tố phiêu lưu trải nghiệm.
• Nghệ thuật trần thuật: Đa dạng hóa hệ thống điểm nhìn, sử dụng kỹ thuật dòng ý thức, phối trí linh hoạt các sắc thái giọng điệu và giải phóng tính đa thanh của ngôn ngữ tiểu thuyết.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Mở rộng biên độ khái niệm quan niệm nghệ thuật về con người, cung cấp mô hình phân tích liên ngành giữa thi pháp học và nhân học văn hóa cho lý luận văn học Việt Nam.
• Về mặt phương pháp luận: Thiết lập quy trình phân tích tự sự học kết hợp phân tâm và hiện sinh, có khả năng chuyển giao để nghiên cứu các nền văn học hậu chiến, hậu thuộc địa trong khu vực Đông Nam Á.
• Về mặt thực tiễn sáng tác và phê bình: Cung cấp điểm tựa lý luận giúp các nhà văn đương đại vượt qua lối mòn ước lệ, đồng thời trang bị cho giới phê bình hệ thống tiêu chí đánh giá tác phẩm trên tinh thần dân chủ, tôn trọng cá tính sáng tạo.
• Về mặt chính sách giáo dục: Cung cấp cơ sở học thuật để tái cấu trúc chương trình giảng dạy văn học trong nhà trường phổ thông và đại học, đưa các tác phẩm tiểu thuyết thời kỳ Đổi mới vào hệ thống giáo trình chính khóa một cách khách quan, khoa học.

Limitations và Future Research

Luận án nhìn nhận khách quan một số giới hạn nghiên cứu:

1. Giới hạn phạm vi ngữ liệu: Dung lượng 32 tác phẩm tuy có tính đại diện cao nhưng chưa thể bao quát toàn bộ hàng ngàn đầu tiểu thuyết xuất bản trong suốt gần 40 năm.
2. Giới hạn về không gian xuất bản: Nghiên cứu chủ yếu tập trung vào các tiểu thuyết xuất bản chính thống trong nước, chưa mở rộng khảo sát mảng tiểu thuyết của các nhà văn Việt Nam ở hải ngoại và dòng tiểu thuyết xuất bản trên không gian số (Cyberliterature / Web fiction).
3. Giới hạn về khung lý thuyết bổ trợ: Chưa đi sâu khai thác các góc nhìn lý thuyết mới nổi như Phê bình sinh thái (Ecocriticism) hay Nghiên cứu chấn thương (Trauma Studies) ở cấp độ lý thuyết độc lập.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda) mở ra 04 hướng đi:

• Hướng 1: Nghiên cứu so sánh xuyên quốc gia giữa tiểu thuyết đổi mới Việt Nam với tiểu thuyết thời kỳ Đổi mới (Cải cách mở cửa) của Trung Quốc (Mạc Ngôn, Dư Hoa) và tiểu thuyết Băng tan của Liên Xô.
• Hướng 2: Ứng dụng Lý thuyết chấn thương (Trauma Studies) và Lý thuyết ký ức (Memory Studies) để phân tích cơ chế hồi ức và giải tỏa sang chấn trong tiểu thuyết chiến tranh.
• Hướng 3: Khảo sát sự thể hiện số phận con người trong tiểu thuyết nữ quyền đương đại Việt Nam từ góc nhìn Giới (Gender Studies).
• Hướng 4: Ứng dụng phương pháp Xã hội học văn học định lượng (Computational Literary Studies / Digital Humanities) để phân tích mạng lưới nhân vật và trường từ vựng cảm xúc trong kho ngữ liệu tiểu thuyết lớn.

Tác động và ảnh hưởng

Công trình tạo ra tác động học thuật sâu sắc, đóng vai trò công trình tham chiếu nền tảng cho các nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên ngành Ngữ văn. Mô hình phân tích của luận án có tiềm năng tạo ra chỉ số trích dẫn cao trong các giáo trình lý luận và lịch sử văn học Việt Nam hiện đại.

Về mặt xã hội và văn hóa, nghiên cứu góp phần khẳng định giá trị của tự do tư tưởng và quyền con người trong sáng tạo nghệ thuật. Bằng việc chứng minh tính quy luật của sự chuyển dịch sang tư duy nhân bản, luận án củng cố nền tảng lý luận cho đường lối phát triển văn hóa - văn nghệ dân chủ, cởi mở của đất nước trong kỷ nguyên hội nhập toàn cầu.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận một khung phân tích phương pháp luận hoàn chỉnh, kết hợp nhuần nhuyễn giữa thi pháp học, tự sự học và các lý thuyết triết học hiện đại để triển khai các đề tài nghiên cứu chuyên sâu.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu văn học: Có thêm tài liệu tham khảo có tính hệ thống cao, tư liệu xác thực và lập luận khoa học chặt chẽ phục vụ công tác giảng dạy các chuyên đề văn xuôi Việt Nam hiện đại.
• Nhà văn, tác giả sáng tác: Rút ra những bài học kinh nghiệm sâu sắc về kỹ thuật tự sự, nghệ thuật tổ chức điểm nhìn đa thanh và nghệ thuật đào sâu thế giới tâm lý nhân vật để nâng cao chất lượng tác phẩm.
• Cơ quan quản lý và hoạch định chính sách văn hóa - giáo dục: Có thêm cứ liệu khoa học để thẩm định giá trị tác phẩm, đổi mới chương trình sách giáo khoa và xây dựng các chính sách phát triển văn hóa nghệ thuật phù hợp với quy luật phát triển khách quan.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của nghiên cứu là gì?
Trả lời: Luận án đã mở rộng lý thuyết "Quan niệm nghệ thuật về con người" của Trần Đình Sử và lý thuyết "Tiểu thuyết đa thanh" của Mikhail Bakhtin bằng cách chỉ ra cơ chế chuyển hóa của nhân cách nhân vật từ "mô hình sử thi hoàn kết" sang "mô hình nhân cách phân mảnh, chưa hoàn kết" trong điều kiện chuyển đổi thể chế xã hội từ chiến tranh sang hòa bình và từ bao cấp sang kinh tế thị trường.

2. Điểm đổi mới phương pháp luận khi so sánh với các công trình trước đây là gì?
Trả lời: So với các nghiên cứu đơn tuyến trước đây của Nguyễn Thị Bình (1996) hay Mai Hải Oanh (2009), luận án thiết lập thiết kế nghiên cứu đa tầng (Multi-level Design) kết hợp cấu trúc - hệ thống với tự sự học và phân tâm học. Nghiên cứu giải mã đồng thời cấu trúc văn bản vi mô (điểm nhìn, giọng điệu, xung đột) và bối cảnh chuyển dịch tư tưởng vĩ mô, khắc phục lối phê bình cảm thụ hoặc xã hội học dung tục.

3. Phát hiện bất ngờ và giàu giá trị thực chứng nhất từ dữ liệu nghiên cứu là gì?
Trả lời: Phát hiện rằng sự trỗi dậy của bản năng tính dục và vô thức (Eros & Thanatos) trong tiểu thuyết sau 1986 (tiêu biểu như sáng tác của Nguyễn Bình Phương, Thuận, Đỗ Phấn) không phải là sự sao chép cơ học lý thuyết phương Tây hay văn học đô thị miền Nam, mà là sự tự ý thức bản thể tất yếu của con người nhằm giải phóng cái tôi cá nhân khỏi sự đè nén của những quy chuẩn đạo đức ước lệ thời hậu chiến.

4. Nghiên cứu có cung cấp giao thức tái lập (Replication Protocol) rõ ràng không?
Trả lời: Luận án xây dựng khung phân tích 3 bình diện bản thể (chiến tranh, đời thường, bản thể) kết hợp 3 phương thức thi pháp (xung đột, nhân vật, trần thuật đa thanh). Khung phân tích và bảng tiêu chí mã hóa tác phẩm này hoàn toàn có thể tái lập và ứng dụng trực tiếp để khảo sát các thể loại văn học khác như truyện ngắn, kịch bản sân khấu hoặc tiểu thuyết của các giai đoạn lịch sử khác.

5. Lộ trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình như thế nào?
Trả lời: Lộ trình mở rộng theo 3 giai đoạn: (1) Mở rộng diện khảo sát sang tiểu thuyết hải ngoại và văn học mạng (Cyberliterature); (2) Ứng dụng Lý thuyết chấn thương (Trauma Studies) kết hợp Phê bình sinh thái (Ecocriticism); (3) Xây dựng cơ sở dữ liệu số và phân tích ngữ liệu lớn (Digital Humanities) để mô hình hóa sự biến đổi của hệ thống nhân vật văn học Việt Nam thế kỷ XXI.

Kết luận

1. Luận án đã xác lập một công trình nghiên cứu toàn diện, hệ thống và chuyên sâu đầu tiên về sự thể hiện số phận con người trong tiểu thuyết Việt Nam sau năm 1975 trên cả hai trục nội dung bản thể và thi pháp tự sự.
2. Chứng minh một cách thuyết phục quy luật vận động nội tại của tiểu thuyết hiện đại Việt Nam: sự thay đổi trong quan niệm nghệ thuật về con người là nhân tố trung tâm chi phối sự biến đổi toàn bộ cấu trúc thể loại, hệ thống nhân vật, xung đột và nghệ thuật trần thuật.
3. Luận giải thành công bước chuyển hệ hình thẩm mỹ từ mô hình "con người sử thi, tập thể, minh họa" sang "con người cá nhân, đời tư, đa diện và chưa hoàn kết", phục hồi đầy đủ các chiều kích tâm linh, bản năng và vô thức của con người.
4. Hệ thống hóa những đột phá thi pháp vượt bậc của tiểu thuyết giai đoạn Đổi mới: nghệ thuật tổ chức xung đột nội tâm phân rã, kỹ thuật trần thuật đa điểm nhìn, dòng ý thức và tính đa thanh của ngôn ngữ tự sự.
5. Đặt tiểu thuyết Việt Nam sau 1975 trong tương quan so sánh quốc tế chuẩn xác với dòng văn xuôi chiến hào Xô Viết thời Băng tan và tiểu thuyết hậu chiến tranh Việt Nam của văn học Mỹ, khẳng định vị thế và đóng góp độc đáo của văn học dân tộc vào tiến trình văn học nhân loại.
6. Mở ra những chân trời nghiên cứu mới cho ngành lý luận và lịch sử văn học Việt Nam, đặt nền tảng học thuật vững chắc cho việc kiến tạo các tiêu chuẩn đánh giá văn học trên tinh thần khai phóng, nhân bản và dân chủ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề tìm hiểu sự thể hiện số phận con ngƣời trong văn học giai đoạn này với tƣ cách là một đối tƣợng chuyên biệt, mà chủ yếu nhƣ một vấn đề "tạt qua" để so sánh, hay làm dẫn chứng minh họa cho một ý tƣởng nào đó trong mạch lập luận của mình. Có một điều không thể không nhắc đến, là khi nghiên cứu sự thể hiện con ngƣời trong văn học giai đoạn 1945 - 1975, thái độ đánh giá của các tác giả cũng có những điểm khác nhau nhất định: có ngƣời vẫn khẳng định tuyệt đối các thành tựu của văn học giai đoạn này, có ngƣời bắt đầu chỉ ra những hạn chế, nhƣợc điểm của nó. Điều này, xét đến cùng, là quy luật bình thƣờng của sự tiếp nhận văn học. Nghiên cứu sự thể hiện số phận con người trong văn xuôi Việt Nam sau 1975 Đến năm 1975, văn học về cơ bản hoàn thành sứ mệnh phục vụ cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc, thống nhất đất nƣớc theo yêu cầu của lịch sử.

Tuy nhiên, cũng nhƣ quy luật của đời sống nói chung, vấn đề tái nhận thức chính bản thân của văn học đƣợc đặt ra một cách khá ráo riết. Điều đó trở thành một niềm hối thúc hơn nữa khi, không đợi đến chiến tranh kết thúc, mà trƣớc đó, đã từng có ngƣời viết trăn trở về thực trạng của nền sáng tác thời chiến. Nguyễn Minh Châu từ trƣớc 1975 đã có những suy tƣ về câu chuyện này và sau 1975 lại là ngƣời đầu tiên cật vấn nhiều thiếu sót của nền văn học, trong đó có cách xử lý của nhà văn về các vấn đề liên quan đến sự thể hiện con ngƣời, về mối quan hệ con ngƣời với lịch sử, với hiện thực. Ông viết, trong tiểu luận Viết về chiến tranh: “Các nhân vật thƣờng có khuynh hƣớng đƣợc mô tả một chiều thƣờng là quá tốt, chƣa thực.

Hình nhƣ tất cả những mặt tính cách đa dạng phải phơi bày trong đời sống thực thì lại có thể giấu mình trên trang sách” [38]. Không phải chỉ với tiểu luận Viết về chiến tranh, tƣ tƣởng của Nguyễn Minh Châu đƣợc thể hiện trong khá nhiều bài viết của chính ông hoặc trong các trả lời phỏng vấn, các cuộc trò chuyện. Tính hệ thống và màu sắc lí luận rất rõ trong các phát biểu ấy là tất yếu, khi nó là sản phẩm của một hành trình suy tƣ và trải nghiệm nghiêm túc. Tiểu luận của Nguyễn Minh Châu đã tác động đến Hoàng Ngọc Hiến, khiến nhà nghiên cứu này nâng những trăn trở về đề tài chiến tranh cách mạng thành sự tổng kết lý luận về một “chủ nghĩa hiện thực phải đạo” trong bài viết gây nhiều dƣ luận trái chiều đƣơng thời: Về một đặc điểm của văn học và nghệ thuật ở ta trong giai đoạn vừa qua [85].

Sau đó gần mƣời năm, trong không khí Đổi mới, Nguyễn Minh Châu thúc giục một sự đoạn tuyệt cần 10 thiết khi kêu gọi Hãy đọc lời ai điếu cho một giai đoạn văn nghệ minh họa [37]. Giữa hai dấu mốc đƣợc tạo lập bởi Nguyễn Minh Châu và Hoàng Ngọc Hiến, tháng 6/1979, Hội Nhà văn Việt Nam tổ chức một hội nghị nhà văn đảng viên, Nguyên Ngọc trong tƣ cách Bí thƣ Đảng đoàn đã chấp bút và thay mặt Đảng đoàn trình bày Đề cƣơng đề dẫn thảo luận ở Hội nghị đảng viên bàn về sáng tác văn học. Bản đề dẫn với hai nội dung chính là “nhìn lại một thời kỳ văn học vừa qua” và “những phƣơng hƣớng nhiệm vụ của văn học trong tình hình mới” với ít nhiều quan điểm cấp tiến. Đáng tiếc là những yếu tố cấp tiến ấy đã không hội đủ sự ủng hộ để trở thành cƣơng lĩnh hoạt động cho một giai đoạn văn học mới.

"Đổi mới", "cởi trói"., những mệnh đề ấy thực sự đã tạo nên một chuyển động quan trọng trong đời sống văn học ở cả bình diện "lập thuyết" và cả ở những nghiên cứu cụ thể. Ở bình diện nghiên cứu, có thể nói Trần Đình Sử là một trong những ngƣời tiên phong đƣa ra những nhận định về con ngƣời đƣợc phản ánh trong văn học Việt Nam hiện đại. Ở bài "Con ngƣời trong văn học Việt Nam sau 1945" [170] in trong cuốn Một thời đại mới trong văn học, sau khi bàn về cách nhìn con ngƣời trong văn học giai đoạn chống Pháp và chống Mỹ, tác giả chỉ ra rằng giai đoạn tiền đổi mới 1975 – 1985, con ngƣời vừa là đối tƣợng để ngợi ca hay phê phán (nhƣ giai đoạn văn học trƣớc), vừa là đối tƣợng để nghiên cứu phân tích nhiều mặt trên cái nhìn mang khuynh hƣớng đạo đức thế sự. Sau chiến tranh, sự nảy nở và phát triển của con ngƣời cá nhân, cá thể, các vấn đề của đạo đức, số phận đƣợc đặt ra ngày càng bức thiết.

Tình hình đó đòi hỏi văn học nói chung, tiểu thuyết nói riêng phải không ngừng tìm tòi những hình thức, phƣơng thức khám phá có chiều sâu hơn. Trong bài viết này tác giả cũng đã nhận định: tới năm 1986, vấn đề con ngƣời thế sự đời tƣ và vấn đề triết lý văn hóa mới thực sự tạo đƣợc bƣớc đột phá. Vẫn tiếp tục cảm hứng nghiên cứu ấy, trong bài viết Mấy vấn đề trong quan niệm con người của văn học Việt Nam thế kỷ XX, nhà nghiên cứu cho rằng con ngƣời trong văn học mất dần tính nguyên phiến sử thi mà hiện ra với chiều sâu mâu thuẫn, nhất là trong tình cảm, đạo đức: “Ngoài ý chí, tƣ tƣởng tình cảm còn đƣợc khắc họa ở phƣơng diện bản năng, vô thức, tâm linh, nghịch lý” [172, tr. Tác giả cho thấy đó là biểu hiện của sự trở lại với con ngƣời cá thể, từ đó ông khẳng định ba phạm trù cơ bản phản ánh cái mới, tính độc đáo và quy luật vận động của văn học: ý thức cá nhân, sử thi hóa và phi sử thi hóa.

Sáng tạo theo quy luật của văn học thời bình trong tâm thế đƣợc "cởi trói" của thời kỳ đổi mới, sự tự do tƣơng đối trong sáng tạo, sự xuất hiện và củng cố những nhận thức mới về cuộc đời và con ngƣời sau độ lùi thời gian, cuộc tiếp xúc, giao lƣu và tiếp nhận những thành tựu văn học phƣơng Tây cùng với khát vọng trả món nợ với văn chƣơng đã khiến các thế hệ nhà văn có những thay đổi căn bản về tƣ duy nghệ 11 thuật trong bầu không khí cởi mở, dân chủ. Trên cơ sở đó, sự thể hiện số phận con ngƣời trong văn học cũng đƣợc giới nghiên cứu tiếp cận, lý giải tập trung, đầy đủ hơn từ những nhân tố tác động khách quan tới nhân tố chủ quan, với sự thay đổi cả về lƣợng và chất. Cùng chia sẻ với Nguyễn Minh Châu ở quan niệm về hiện thực, quan niệm về mối liên hệ giữa con ngƣời với hiện thực và trách nhiệm của văn học trong phản ánh, "nghiền ngẫm hiện thực", bài viết của Lê Ngọc Trà về Vấn đề con người trong văn học khẳng định: “Nhiều năm qua văn học chúng ta còn mắc nợ cuộc đời về sự thật. Sự thật về ngƣời nông dân Việt Nam trong cơn bão táp của cuộc cách mạng và chiến tranh, về ngƣời lính suốt ba thế hệ cầm súng đánh giặc trên đủ loại chiến trƣờng với bao nhiêu vinh quang, hy sinh và mất mát, về anh cán bộ nghiêm túc, lƣơng không đủ ăn, về ngƣời trí thức cách mạng với lòng yêu nƣớc và những ngộ nhận ngây thơ, với niềm tâm huyết, say mê và bao điều dằn vặt” [213, tr.

Lấy tính chất dân chủ làm tiêu chí đánh giá bản chất của văn học, nhìn sự vận động của văn học trong vận động của tính dân chủ, Huỳnh Nhƣ Phƣơng ở Văn xuôi những năm 80 và vấn đề dân chủ hóa nền văn học [161] cho rằng dấu hiệu dân chủ hóa nền văn học chủ yếu là sự dân chủ hóa trong quan niệm về con ngƣời. Từ việc miêu tả con ngƣời một chiều, con ngƣời bị ràng buộc bởi những lề luật ở ngoài mình, các nhà văn đã đi vào thế giới nội tâm để khám phá chiều sâu tâm linh nhằm nhận diện hình ảnh con ngƣời đích thực. Bùi Việt Thắng qua bài viết Văn xuôi gần đây và quan niệm con người [185], đã đề cập tính chất “áp sát” cuộc sống và con ngƣời của văn học và cho rằng tính chất đó bộc lộ một “quan niệm tiến bộ về con ngƣời”: Thứ nhất, con ngƣời và hoàn cảnh, hoàn cảnh là nhân tố dễ làm tha hóa con ngƣời. Thứ hai, văn học đề cập đến những mâu thuẫn, những nghịch lý cuộc đời và số phận con ngƣời.

Thứ ba, văn học đã chú ý thể hiện những “cái con ngƣời” trong con ngƣời. Tôn Phƣơng Lan với Một vài suy nghĩ về con người trong văn xuôi thời kỳ đổi mới đăng trên Tạp chí Văn học số 9/2001, qua việc so sánh với văn học trƣớc đó, đã khẳng định cái mới trong việc thể hiện số phận con ngƣời của văn học sau 1975: “Nếu nhƣ trƣớc đây con ngƣời chỉ là đối tƣợng hầu nhƣ chỉ để ca ngợi hay phê phán thì giờ đây nó đƣợc nhà văn đi vào thế giới nội tâm, đi vào số phận của họ, tìm đến những vấn đề cụ thể, đời thƣờng mà vẫn mang ý nghĩa nhân loại” [116, tr. Theo tác giả, việc đổi mới quan niệm nghệ thuật về con ngƣời dẫn đến sự đổi mới trong thể hiện số phận con ngƣời, mà điểm đáng chú ý nhất là sự thay đổi về nguồn gốc tính cách, số phận của hệ thống nhân vật, theo đó là sự đa dạng về góc nhìn nhân vật. Từ đó văn học cho thấy “con ngƣời đang đƣợc thông hiểu, đang đƣợc nhìn nhận từ nhiều phía để đƣợc hiện lên đúng nhƣ những gì nó có” [116, tr.

Ở một bài viết khác, tác giả Tôn 12 Phƣơng Lan nhấn mạnh: "Khảo sát con ngƣời trong nhu cầu nhận thức, các nhà văn đã tìm nhiều cách để tiếp cận với cõi tận cùng trong tâm hồn con ngƣời. Con ngƣời luôn mong đợi. Con ngƣời luôn khát khao, hy vọng và tìm kiếm cho dù có khi họ biết cái đã qua không bao giờ trở lại cũng nhƣ điều mong ƣớc chắc gì đã có đƣợc trong đời” [115]. Sự thay đổi cách thể hiện số phận con ngƣời cũng đƣợc cắt nghĩa, lý giải từ ý thức tự thân của văn học trong tƣ duy nghệ thuật về con ngƣời.

Từ góc nhìn này, Vũ Tuấn Anh nhìn thấy sự đối lập và bổ sung lí thú giữa cái mới và cái cũ. Ông cũng xem xét nguồn gốc của sự thay đổi ấy từ quan hệ văn học với chính trị.