Luận án nghiên cứu sự thể hiện số phận con người trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975

Việc nghiên cứu sự thể hiện số phận con người trong tiểu thuyết Việt Nam hiện đại đã trải qua nhiều giai đoạn khác nhau. 180 trang.

• Trường học: Trường Đại Học
• Chuyên ngành: Văn Học
• Đề tài: Số Phận Con Người Trong Tiểu Thuyết Việt Nam Sau 1975
• Loại tài liệu: Luận Án

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Việc nghiên cứu sự thể hiện số phận con người trong văn xuôi Việt Nam hiện đại nói chung
• 1.2. Nghiên cứu sự thể hiện số phận con người trong văn học Việt Nam hiện đại trước 1975
• 1.3. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG TIỀN ĐỀ XÃ HỘI, THẨM MỸ CỦA VIỆC QUAN TÂM THỂ HIỆN SỐ PHẬN CON NGƯỜI TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM SAU 1975
• 2.1. Thể loại tiểu thuyết và sự thể hiện số phận con người
• 2.2. Số phận con người - đối tượng thể hiện đặc biệt của văn học
• 2.3. Ưu thế của tiểu thuyết trong việc thể hiện số phận con người
• 2.4. Số phận con người trong tiểu thuyết Việt Nam trước 1975
• 2.5. Tiền đề xã hội - thẩm mỹ của sự đổi mới cách nhìn nhận và thể hiện số phận con người trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975
• 2.5.1. Bối cảnh lịch sử - xã hội
• 2.5.2. Tiền đề văn hóa - thẩm mỹ
• 2.6. Tổng quan về sự thể hiện số phận con người trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975
• 2.7. Chặng đường mới của tiểu thuyết Việt Nam sau 1975. Sự đổi mới trong quan niệm nghệ thuật về con người
• 2.8. Những định hướng lớn trên vấn đề thể hiện số phận con người
• 2.9. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: NHỮNG BÌNH DIỆN CHỦ YẾU CỦA SỐ PHẬN CON NGƯỜI TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM SAU 1975
• 3.1. Số phận con người giữa những lựa chọn khó khăn của đời sống chiến tranh
• 3.2. Quan hệ éo le giữa số phận dân tộc và số phận con người
• 3.3. Cái giá của những lựa chọn vươn theo các chuẩn mực phi thường. Sự tiêu mòn nhân tính trong chiến tranh và vì chiến tranh
• 3.4. Số phận con người giữa muôn mặt phức tạp của đời thường
• 3.4.1. Bi kịch của việc kém thích ứng
• 3.4.2. Bi kịch của việc thích ứng vội vàng mà thiếu hụt căn bản văn hóa
• 3.4.3. Bi kịch của sự nhầm lẫn trong đi tìm và xác lập bảng giá trị mới
• 3.5. Số phận con người trong việc khẳng định những gì thuộc về bản thể
• 3.5.1. Số phận con người qua việc đấu tranh khẳng định cá tính
• 3.5.2. Số phận con người qua việc khẳng định những nhu cầu bản năng
• 3.5.3. Số phận con người qua việc khẳng định những lựa chọn riêng về mặt tư tưởng
• 3.6. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: CÁC PHƯƠNG THỨC, PHƯƠNG TIỆN THỂ HIỆN SỐ PHẬN CON NGƯỜI TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM SAU 1975
• 4.1. Nghệ thuật tổ chức xung đột
• 4.2. Tư duy mới về xung đột trong đời sống xã hội và trong cấu trúc tác phẩm
• 4.3. Tô đậm xung đột giữa con người với hoàn cảnh
• 4.4. Xoáy sâu vào xung đột giữa các bộ phận cấu thành nhân cách
• 4.5. Nghệ thuật xây dựng nhân vật
• 4.5.1. Biệt loại hóa các nhân vật
• 4.5.2. Nhấn mạnh sự chưa hoàn kết của số phận nhân vật
• 4.5.3. Quan tâm tới tính phiêu lưu, trải nghiệm của nhân vật
• 4.6. Nghệ thuật tổ chức hệ thống điểm nhìn, giọng điệu và ngôn ngữ
• 4.6.1. Đa dạng hóa hệ thống điểm nhìn về số phận con người
• 4.6.2. Linh hoạt trong việc phối trí các sắc thái giọng điệu khi miêu tả số phận con người
• 4.6.3. Quan tâm đến tính đa thanh của ngôn ngữ trong việc thể hiện số phận con người
• 4.7. Tiểu kết chương 4
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC TÁC PHẨM NGHIÊN CỨU

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu

Việc nghiên cứu sự thể hiện số phận con người trong tiểu thuyết Việt Nam hiện đại đã trải qua nhiều giai đoạn khác nhau. Từ đầu thế kỷ XX đến 1975, nền văn học Việt Nam đã có những chuyển biến rõ rệt trong cách nhìn nhận về con người. Các tác giả hiện thực phê phán đã thể hiện nỗi đau xót của con người trong xã hội, đặc biệt là trong các tác phẩm của Tự lực văn đoàn. Những nghiên cứu này đã chỉ ra rằng tiểu thuyết không chỉ phản ánh hiện thực mà còn khám phá sâu sắc tâm hồn con người. Sự chuyển mình của văn học từ giai đoạn này đến giai đoạn sau 1975 là một quá trình cần thiết để hiểu rõ hơn về số phận con người trong bối cảnh lịch sử và xã hội.

1.1. Nghiên cứu sự thể hiện số phận con người trong văn học Việt Nam hiện đại trước 1975

Trước 1975, số phận con người trong văn học Việt Nam chủ yếu được thể hiện qua các tác phẩm của các nhà văn hiện thực phê phán. Những tác phẩm này đã phản ánh sâu sắc những khổ đau, mất mát của con người trong bối cảnh xã hội đầy biến động. Các nhà nghiên cứu đã chỉ ra rằng, trong giai đoạn này, con người không chỉ là nạn nhân của hoàn cảnh mà còn là những cá thể có ý thức và khát vọng sống. Sự thể hiện này đã đặt ra những câu hỏi về quyền sống và sự phát triển của con người trong một xã hội ngột ngạt. Những tác phẩm tiêu biểu như của Nam Cao hay các tác giả trong Tự lực văn đoàn đã mở ra những cách nhìn mới về con người, từ đó tạo nền tảng cho sự phát triển của văn học sau 1975.

II. Những tiền đề xã hội thẩm mỹ của việc quan tâm thể hiện số phận con người trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975

Sau 1975, tiểu thuyết Việt Nam đã có những bước chuyển mình mạnh mẽ, đặc biệt là từ năm 1986. Bối cảnh lịch sử và xã hội đã tạo ra những tiền đề quan trọng cho việc thể hiện số phận con người. Các nhà văn đã bắt đầu khai thác những khía cạnh mới của cuộc sống, từ những bi kịch cá nhân đến những mâu thuẫn xã hội. Sự đổi mới trong tư duy nghệ thuật đã dẫn đến việc xây dựng nhân vật không còn theo nguyên tắc điển hình hóa mà chú trọng vào tính cá thể, phức tạp của nhân cách. Điều này đã tạo ra một bức tranh đa dạng về số phận con người, phản ánh những khía cạnh sâu sắc và đa chiều của cuộc sống.

2.1. Bối cảnh lịch sử xã hội

Bối cảnh lịch sử sau 1975 đã tạo ra những thay đổi lớn trong cách nhìn nhận về số phận con người. Chiến tranh đã để lại những vết thương sâu sắc trong tâm hồn con người, và văn học trở thành một phương tiện để thể hiện những nỗi đau này. Các tác phẩm văn học đã không còn chỉ đơn thuần ca ngợi chiến thắng mà còn đi sâu vào những góc khuất của cuộc sống, phản ánh những bi kịch và nghịch lý mà con người phải đối mặt. Điều này đã mở ra một không gian mới cho việc khám phá và thể hiện số phận con người trong văn học.

III. Những bình diện chủ yếu của số phận con người trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975

Trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975, số phận con người được thể hiện qua nhiều bình diện khác nhau. Các tác phẩm đã phản ánh những lựa chọn khó khăn mà con người phải đối mặt trong cuộc sống, từ những mâu thuẫn nội tâm đến những xung đột xã hội. Sự tiêu mòn nhân tính trong chiến tranh và những bi kịch của việc thích ứng vội vàng đã tạo ra những hình ảnh sống động về số phận con người. Các nhà văn đã khéo léo xây dựng những nhân vật với những tâm lý phức tạp, từ đó phản ánh những khía cạnh sâu sắc của cuộc sống và con người.

3.1. Số phận con người giữa những lựa chọn khó khăn của đời sống chiến tranh

Số phận con người trong bối cảnh chiến tranh được thể hiện qua những lựa chọn khó khăn mà các nhân vật phải đối mặt. Những quyết định này không chỉ ảnh hưởng đến cuộc sống cá nhân mà còn phản ánh những mâu thuẫn lớn trong xã hội. Các tác phẩm đã khắc họa rõ nét những bi kịch của con người khi phải đứng giữa những lựa chọn sống còn, từ đó tạo ra những hình ảnh sống động về số phận con người trong thời kỳ đầy biến động này.

IV. Các phương thức phương tiện thể hiện số phận con người trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975

Các phương thức và phương tiện thể hiện số phận con người trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975 rất đa dạng. Nghệ thuật tổ chức xung đột, xây dựng nhân vật và hệ thống điểm nhìn đã được các nhà văn sử dụng một cách linh hoạt để phản ánh những khía cạnh khác nhau của cuộc sống. Sự đa dạng trong ngôn ngữ và giọng điệu cũng góp phần làm nổi bật những bi kịch và nghịch lý trong số phận con người. Các tác phẩm đã thể hiện một cách tinh tế những cảm xúc, suy tư của nhân vật, từ đó tạo ra những tác phẩm văn học sâu sắc và ý nghĩa.

4.1. Nghệ thuật tổ chức xung đột

Nghệ thuật tổ chức xung đột trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975 đã trở thành một phương tiện quan trọng để thể hiện số phận con người. Các nhà văn đã khéo léo xây dựng những xung đột giữa nhân vật với hoàn cảnh, giữa các nhân vật với nhau, từ đó tạo ra những tình huống kịch tính và sâu sắc. Những xung đột này không chỉ phản ánh những mâu thuẫn trong cuộc sống mà còn thể hiện những khía cạnh phức tạp của tâm lý con người.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Đề tài "Sự thể hiện số phận con người trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975" thuộc chuyên ngành Văn học Việt Nam, tiếp cận theo định hướng nghiên cứu định tính dựa trên thi pháp học, tự sự học và lý luận văn học hiện đại.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Sau năm 1975, lịch sử xã hội Việt Nam chuyển từ hoàn cảnh thời chiến sang thời bình, đặt ra yêu cầu dân chủ hóa trên mọi lĩnh vực đời sống. Đặc biệt, Nghị quyết 05 của Bộ Chính trị Đảng Cộng sản Việt Nam (1987) đã xác lập một cách nhìn mới về vị trí, chức năng của văn nghệ, tạo tiền đề để các nhà văn đổi mới tư duy sáng tác. Tiểu thuyết – thể loại tự sự quy mô lớn với khả năng bao quát hiện thực sâu rộng và thâm nhập vào thế giới nội tâm – đã trở thành nơi thể hiện rõ nét sự chuyển biến này. Các tác phẩm xuất hiện sau năm 1975, nhất là từ năm 1986, tập trung khám phá những chiều kích phức tạp, những nỗi buồn, mất mát và nghịch lý trong số phận con người thay cho cái nhìn thuần túy ngợi ca lãng mạn thời chiến.

Về mặt học thuật, trước thời điểm luận án triển khai, phần lớn các công trình nghiên cứu chỉ dừng lại ở các tác giả, tác phẩm đơn lẻ hoặc tiếp cận từng khía cạnh cụ thể mà chưa có một công trình quy mô, mang tính hệ thống toàn diện về diện mạo, quy luật vận động và các phương thức thể hiện số phận con người trong tiểu thuyết giai đoạn này.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận án là chỉ ra những đổi mới trong việc thể hiện số phận con người trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975, xem đây là phương diện cốt lõi của sự đổi mới tư duy và nghệ thuật thể loại; từ đó làm rõ quy luật vận động nội tại của văn xuôi Việt Nam thời kỳ đổi mới.

Nhiệm vụ nghiên cứu được văn bản xác định cụ thể gồm 3 nhiệm vụ:

1. Tìm hiểu những tiền đề xã hội, thẩm mỹ của việc quan tâm thể hiện số phận con người trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975.
2. Khảo sát những biểu hiện cụ thể của sự thể hiện số phận con người trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975, so sánh sự thể hiện số phận con người trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975 với tiểu thuyết Việt Nam trước 1975, nhất là giai đoạn 1945 - 1975.
3. Nêu và phân tích hệ thống phương thức, phương tiện nghệ thuật gắn với việc thể hiện số phận con người trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Sự thể hiện số phận con người trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975, bao gồm các tiền đề lịch sử - thẩm mỹ, các bình diện nội dung và hệ thống phương thức, phương tiện biểu hiện nghệ thuật (tổ chức xung đột, xây dựng nhân vật, điểm nhìn, giọng điệu, ngôn ngữ).
• Phạm vi không gian, thời gian và tư liệu: Luận án khảo sát các tiểu thuyết tiêu biểu xuất bản từ năm 1975 (tập trung từ năm 1986) đến năm 2013. Mẫu khảo sát ưu tiên các tác phẩm đạt giải thưởng của Hội Nhà văn, Bộ Quốc phòng hoặc thu hút sự quan tâm của dư luận học thuật.

Giai đoạn xuất bản	Tác phẩm khảo sát tiêu biểu	Tác giả	Năm xuất bản
1975 – 1985	Miền cháy Nắng đồng bằng Trong cơn gió lốc Đất trắng Năm 1975, họ đã sống như thế Họ cùng thời với những ai Mùa lá rụng trong vườn	Nguyễn Minh Châu Chu Lai Khuất Quang Thụy Nguyễn Trọng Oánh Nguyễn Trí Huân Thái Bá Lợi Ma Văn Kháng	1977 1977 1978 1979, 1984 1979 1981 1985
1986 – 1999	Thời xa vắng Thân phận tình yêu (Nỗi buồn chiến tranh) Vòng tròn bội bạc Chim én bay Đám cưới không có giấy giá thú Góc tăm tối cuối cùng Thiên sứ Ăn mày dĩ vãng Ba lần và một lần Không phải trò đùa	Lê Lựu Bảo Ninh Chu Lai Nguyễn Trí Huân Ma Văn Kháng Khuất Quang Thụy Phạm Thị Hoài Chu Lai Chu Lai Khuất Quang Thụy	1986 1987 1987 1988 1989 1989 1989 1991 1999 1999
2000 – 2013	Trí nhớ suy tàn Đại tá không biết đùa Những bức tường lửa Thiên thần sám hối Thoạt kỳ thủy Luật đời và cha con Dòng sông mía Giàn thiêu Hồ Quý Ly Tiểu thuyết đàn bà Cõi người rung chuông tận thế China Town, Vân Vy Quyên Đức Phật, nàng Savitri và tôi Gia đình bé mọn Tiền định Những đứa trẻ chết già	Nguyễn Bình Phương Lê Lựu Khuất Quang Thụy Tạ Duy Anh Nguyễn Bình Phương Nguyễn Bắc Sơn Đào Thắng Võ Thị Hảo Nguyễn Xuân Khánh Lý Lan Hồ Anh Thái Thuận Nguyễn Văn Thọ Hồ Anh Thái Dạ Ngân Đoàn Lê Nguyễn Bình Phương	2000 2001 2004 2004 2005 2005 2006 2007 2007 2008 2008 2009 2009 2010 2010 2010 2013

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án tổng thuật lịch sử nghiên cứu vấn đề con người và số phận con người trong văn học Việt Nam theo ba nhóm công trình chính:

Nghiên cứu sự thể hiện số phận con người trong văn học Việt Nam trước 1975

• Giai đoạn 1930 - 1945: Nhóm tác giả Phan Cự Đệ, Trần Đình Hượu, Nguyễn Trác, Nguyễn Hoành Khung, Lê Chí Dũng, Hà Văn Đức trong Giáo trình Văn học Việt Nam từ đầu thế kỷ XX đến 1945 khẳng định tiểu thuyết hiện thực đã phản ánh nỗi thống khổ của người công nông. Trần Đăng Suyền và Nguyễn Văn Long trong Giáo trình Văn học Việt Nam hiện đại đối sánh khuynh hướng hiện thực và lãng mạn, nhấn mạnh đóng góp của Nam Cao trong việc thể hiện nỗi đau đớn bị hủy hoại về thể xác và linh hồn của con người cùng đường. Lê Thị Dục Tú trong chuyên luận Quan niệm về con người trong tiểu thuyết Tự lực văn đoàn phân tích ba cấp độ giải phóng con người cá nhân. Phan Cự Đệ, Hà Minh Đức, Lê Đình Kỵ nghiên cứu Thơ mới ở góc độ nỗi buồn đau cá nhân.
• Giai đoạn 1945 - 1975: Nguyễn Văn Long trong Quan niệm nghệ thuật về con người và những đặc điểm của sự thể hiện con người trong văn học Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975 phân định ba chặng đường: con người tập thể (1945 - 1954), con người mới (1954 - 1964) và con người sử thi (1964 - 1975). Phùng Ngọc Kiếm trong chuyên luận Con người trong truyện ngắn Việt Nam 1945 - 1975 (bộ phận văn học cách mạng) phân tích con người quần chúng gắn với ý thức giai cấp và nhiệm vụ cách mạng, đồng thời chỉ ra sự thức nhận ban đầu về con người cá nhân qua nhu cầu hạnh phúc, nỗi đau thể xác và mất mát riêng tư.

Nghiên cứu sự thể hiện số phận con người trong văn xuôi Việt Nam sau 1975

• Khởi xướng tư duy đổi mới: Nguyễn Minh Châu với các tiểu luận Viết về chiến tranh và Hãy đọc lời ai điếu cho một giai đoạn văn nghệ minh họa; Hoàng Ngọc Hiến với bài viết Về một đặc điểm của văn học và nghệ thuật ở ta trong giai đoạn vừa qua (nêu khái niệm "chủ nghĩa hiện thực phải đạo"); Nguyên Ngọc với bản Đề cương đề dẫn tại Hội nghị nhà văn đảng viên tháng 6/1979.
• Nghiên cứu khái quát về diện mạo và quan niệm con người: Trần Đình Sử (Con người trong văn học Việt Nam sau 1945, Mấy vấn đề trong quan niệm con người của văn học Việt Nam thế kỷ XX) chỉ ra sự chuyển dịch sang con người thế sự đời tư, ba phạm trù ý thức cá nhân, sử thi hóa và phi sử thi hóa; Lê Ngọc Trà (Vấn đề con người trong văn học); Huỳnh Như Phương (Văn xuôi những năm 80 và vấn đề dân chủ hóa nền văn học); Bùi Việt Thắng (Văn xuôi gần đây và quan niệm con người); Tôn Phương Lan (Một vài suy nghĩ về con người trong văn xuôi thời kỳ đổi mới, 2001); Vũ Tuấn Anh (Đổi mới văn học vì sự phát triển); Nguyễn Thị Bình (Văn xuôi Việt Nam 1975 - 1985 những đổi mới cơ bản); Nguyễn Văn Kha (Đổi mới quan niệm về con người trong truyện Việt Nam 1975 - 2000).

Nghiên cứu chuyên biệt về tiểu thuyết và các cuộc tranh luận học thuật

• Các nghiên cứu tiểu thuyết: Nguyễn Bích Thu (Ý thức cách tân trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975); Mai Hải Oanh (Những cách tân nghệ thuật trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại, 2009 - phân loại nhân vật tự ý thức, nhân vật bi kịch, tha hóa, dị biệt); Bùi Việt Thắng (Tiểu thuyết đương đại, 2005); Nguyễn Hải Hà và Nguyễn Thị Bình (Quan niệm nghệ thuật về con người trong văn xuôi Việt Nam sau Cách mạng tháng Tám); Trần Cương; Nguyễn Thị Kim Tiến (Con người trong văn học thời kỳ đổi mới).
• Luận án tiến sĩ và luận văn liên quan: Luận án của Nguyễn Thị Bình (1996), Nguyễn Thị Thanh Nga (2006), Nguyễn Thị Thanh Xuân; các luận văn của Lê Thị Bích Hạnh (2004), Phạm Thị Thu Thủy (2003), Bùi Thị Hương (2004), Nguyễn Thị Ngọc Diệp (2003).
• Dư luận quanh các tác phẩm: Các cuộc thảo luận về Thân phận của tình yêu (Bảo Ninh) do tuần báo Văn nghệ tổ chức ngày 24/8/1991 (với sự tham gia của Trần Đình Sử, Nguyên Ngọc, Vũ Quần Phương, Chu Lai, Từ Sơn); các ý kiến đánh giá của Lê Thành Nghị, Bùi Việt Thắng về Vòng tròn bội bạc, Ăn mày dĩ vãng (Chu Lai), Vân Thanh về Mùa lá rụng trong vườn (Ma Văn Kháng).

Khoảng trống nghiên cứu luận án giải quyết

Hầu hết các công trình trước đây chỉ khảo sát một tác giả, một tác phẩm cụ thể, hoặc xem xét số phận con người như một yếu tố minh họa trong quan niệm nghệ thuật tổng quát. Luận án xác lập vị trí là công trình chuyên sâu, giải quyết vấn đề sự thể hiện số phận con người một cách hệ thống trên cả hai bình diện: nội dung phản ánh và hệ thống phương thức nghệ thuật biểu hiện trong thể loại tiểu thuyết sau 1975.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Hệ thống khái niệm và cơ sở lý thuyết

• Khái niệm "Quan niệm nghệ thuật về con người": Luận án tiếp thu định nghĩa của Trần Đình Sử, xác định đây là phạm trù thẩm mỹ chỉ cách cắt nghĩa, đánh giá, lý giải của nhà văn về phẩm chất, số phận và tương lai con người thông qua hệ thống hình thức nghệ thuật trong tác phẩm. Quan niệm nghệ thuật biểu hiện tập trung ở cấu tạo nhân vật (tên gọi, chân dung, hành động, tâm lý, ngôn ngữ).
• Cơ sở triết học về con người: Luận án điểm lại các quan niệm từ triết học phương Đông (con người là tiểu vũ trụ), phương Tây cổ điển (Descartes với luận điểm "Tôi tư duy, tôi tồn tại"; Thomas d'Aquin; Feuerbach đề cao bản tính tự nhiên), triết học duy vật biện chứng của Karl Marx ("con người là tổng hòa các mối quan hệ xã hội"), lý thuyết vô thức của Sigmund Freud, đến chủ nghĩa hiện sinh (nhấn mạnh con người là một "nhân vị", một hữu thể cô đơn trong sự tự do lựa chọn và hành động).
• Khung lý thuyết văn học: Vận dụng lý thuyết thi pháp học (thi pháp thể loại, thi pháp nhân vật), tự sự học (điểm nhìn, trần thuật, dòng ý thức, kết cấu đa tuyến, phân mảnh, đảo thuật) và lý thuyết liên văn bản.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án hoàn toàn thuộc mô hình nghiên cứu định tính, sử dụng các phương pháp chuyên ngành:

• Phương pháp lịch sử: Đặt tiểu thuyết sau 1975 trong bối cảnh lịch sử - xã hội của công cuộc Đổi mới và tiến trình phát triển của văn học dân tộc.
• Phương pháp cấu trúc - hệ thống: Khảo sát đối tượng nghiên cứu như một chỉnh thể nghệ thuật có tổ chức, đặt tiểu thuyết viết về số phận con người trong hệ thống tiểu thuyết sau 1975 và toàn bộ nền văn xuôi đương đại.
• Phương pháp so sánh - đối chiếu: So sánh tiểu thuyết sau 1975 với văn học giai đoạn 1945 - 1975, văn học đô thị miền Nam giai đoạn 1954 - 1975 và tiểu thuyết hiện đại phương Tây để chỉ ra sự kế thừa và cách tân.
• Phương pháp liên ngành: Vận dụng tri thức từ triết học, tâm lý học, xã hội học kết hợp các thao tác phân tích, tổng hợp văn bản nghệ thuật.

Nguồn tư liệu nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận án là văn bản tác phẩm của hơn 30 tiểu thuyết tiêu biểu xuất bản trong giai đoạn 1977 - 2013, cùng các tư liệu văn học giai đoạn 1945 - 1975 (Dấu chân người lính, Hòn Đất, Sống mãi với thủ đô, Đất nước đứng lên, Người mẹ cầm súng, Một truyện chép ở bệnh viện) và văn học đô thị miền Nam 1954 - 1975 (Điệu ru nước mắt, Ngựa chứng sân trường, Con đường, Tóc mây, Hơi thở rướn cong, Nhang tàn thắp khuya, Ngày qua bóng tối, Vòng tay học trò).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương này tổng kết toàn diện các khuynh hướng nghiên cứu về con người trong văn xuôi Việt Nam trước và sau năm 1975. Tác giả phân tích những thành tựu của giới nghiên cứu trong việc nhận diện con người qua các giai đoạn lịch sử, từ con người giai cấp, con người sử thi sang con người cá nhân, con người đời tư - thế sự sau Đổi mới; đồng thời chỉ ra khoảng trống về một công trình khảo sát hệ thống, toàn diện dành riêng cho thể loại tiểu thuyết về chủ đề số phận con người.

Chương 2: Những tiền đề xã hội, thẩm mỹ của việc quan tâm thể hiện số phận con người trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975

Chương 2 phân tích các yếu tố tiền đề hình thành ý thức nghệ thuật mới:

• Thể loại tiểu thuyết và số phận con người: Phân tích ưu thế của tiểu thuyết trong việc chiếm lĩnh đời sống cá nhân và phân tích ba giới hạn cơ bản của tiểu thuyết giai đoạn 1945 - 1975:
  1. Tô đậm "những lựa chọn cao cả": Khắc họa con người quần chúng, con người sử thi, hy sinh cái riêng cho cái chung (Đất nước đứng lên, Hòn Đất, Dấu chân người lính).
  2. Né tránh thể hiện những bi kịch số phận: Tập trung vào chiến thắng, giảm thiểu sự đau thương, mất mát cá nhân.
  3. Ưu tiên sự kiện hơn là tâm lý: Mải miết chạy theo sự kiện lịch sử (Sống mãi với thủ đô, Dấu chân người lính) mà chưa lắng lại trước đời sống nội tâm cá nhân.
• Tiền đề lịch sử, văn hóa, thẩm mỹ sau 1975: Bối cảnh hòa bình, công cuộc Đổi mới từ năm 1986, Nghị quyết 05 của Bộ Chính trị (1987); sự thức tỉnh ý thức tự thân và trách nhiệm của nhà văn (tiểu luận của Nguyễn Minh Châu, Hoàng Ngọc Hiến); ảnh hưởng từ triết học phương Tây (chủ nghĩa hiện sinh, phân tâm học) và sự tiếp nhận các yếu tố thẩm mỹ, kỹ thuật từ tiểu thuyết đô thị miền Nam 1954 - 1975 (cảm thức cô đơn, thân xác, tính dục, kỹ thuật dòng ý thức, cốt truyện phân mảnh trong các tác phẩm của Bảo Ninh, Nguyễn Bình Phương, Đỗ Phấn, Nguyễn Ngọc Tư, Đoàn Minh Phượng).
• Tổng quan chặng đường mới: Nhận diện sự thay đổi quan niệm nghệ thuật về con người từ con người cộng đồng sang con người cá thể phức tạp, đa chiều.

Tiền đề lịch sử - xã hội (Sau 1975, Đổi mới 1986, Nghị quyết 05)
Ý thức tự thân của nhà văn & Tiếp nhận học thuật (Hiện sinh, Phân tâm, Kỹ thuật mới)

Chương 3: Những bình diện chủ yếu của số phận con người trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975

Chương 3 triển khai khảo sát nội dung cụ thể của số phận con người trên ba bình diện:

• Số phận con người giữa những lựa chọn khó khăn của đời sống chiến tranh: Làm rõ quan hệ éo le giữa số phận dân tộc và số phận cá nhân; cái giá phải trả của những lựa chọn vươn theo chuẩn mực phi thường; sự tiêu mòn nhân tính trong và sau chiến tranh.
• Số phận con người giữa muôn mặt phức tạp của đời thường: Khắc họa các dạng bi kịch thời hậu chiến và kinh tế thị trường, bao gồm bi kịch kém thích ứng; bi kịch thích ứng vội vàng nhưng thiếu hụt nền tảng văn hóa; bi kịch nhầm lẫn trong việc tìm kiếm và xác lập hệ giá trị mới.
• Số phận con người trong việc khẳng định những gì thuộc về bản thể: Thể hiện cuộc đấu tranh khẳng định cá tính; sự khẳng định nhu cầu bản năng (tính dục, thể xác); và việc xác lập những lựa chọn tư tưởng riêng biệt.

Chương 4: Các phương thức, phương tiện thể hiện số phận con người trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975

Chương 4 phân tích các kỹ thuật và phương tiện nghệ thuật biểu hiện:

• Nghệ thuật tổ chức xung đột: Chuyển đổi tư duy về xung đột xã hội; tô đậm xung đột giữa con người với hoàn cảnh; xoáy sâu vào xung đột nội tâm giữa các thành tố nhân cách.
• Nghệ thuật xây dựng nhân vật: Thực hiện biệt loại hóa nhân vật; nhấn mạnh tính chưa hoàn kết của số phận nhân vật; chú trọng yếu tố phiêu lưu và trải nghiệm hiện sinh.
• Nghệ thuật tổ chức điểm nhìn, giọng điệu và ngôn ngữ: Đa dạng hóa hệ thống điểm nhìn (đa điểm nhìn, điểm nhìn bên trong); phối trí linh hoạt các sắc thái giọng điệu (suy tư, chiêm nghiệm, mỉa mai, đồng cảm); khai thác tính đa thanh của ngôn ngữ tiểu thuyết.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

• Khẳng định sự đổi mới của tiểu thuyết Việt Nam sau 1975 thực chất bắt nguồn từ sự đổi mới trong quan niệm nghệ thuật về con người, xem đây là nhân tố chi phối toàn bộ sự biến chuyển về cấu trúc thể loại, hệ thống nhân vật và ngôn ngữ nghệ thuật.
• Gợi mở các vấn đề lý luận về quy luật vận động của văn học hiện đại trong thời kỳ chuyển đổi từ tư duy sử thi sang tư duy đời tư - thế sự và nhân bản.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Luận án là công trình nghiên cứu hệ thống đầu tiên khảo sát toàn diện diện mạo số phận con người trong tiểu thuyết sau 1975 trên cả hai phương diện: nội dung thể hiện và hệ thống phương tiện biểu hiện nghệ thuật.
• Cung cấp nguồn tư liệu và hệ thống luận điểm khoa học giúp làm rõ quá trình vận động nội tại của văn xuôi Việt Nam từ sau 1975 (nhất là giai đoạn sau 1986 đến những năm đầu thế kỷ XXI).
• Xác lập cơ sở khoa học hỗ trợ việc thẩm định, đánh giá các tác phẩm văn học thời kỳ đổi mới dưới góc nhìn nhân bản và dân chủ.

Kiến nghị và đề xuất

• Đề xuất ứng dụng kết quả nghiên cứu vào công tác giảng dạy, biên soạn giáo trình và giảng dạy các chuyên đề văn học Việt Nam hiện đại ở bậc đại học và trung học phổ thông.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Theo phạm vi xác lập trong văn bản, luận án giới hạn đối tượng nghiên cứu ở thể loại tiểu thuyết, chưa bao quát toàn bộ các thể loại văn xuôi tự sự khác như truyện ngắn, ký hay phóng sự sau năm 1975.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu số phận con người sang các thể loại văn xuôi khác (truyện ngắn, tự truyện); khảo sát sâu hơn các tác phẩm tiểu thuyết xuất bản trong những năm gần đây; so sánh đối chiếu với tiểu thuyết đương đại của các quốc gia trong khu vực và trên thế giới.

---

Giá trị tham khảo

• Đối tượng thụ hưởng: Luận án là tài liệu tham khảo cho nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên ngành Văn học, Ngữ văn, Lý luận văn học và giảng viên giảng dạy văn học Việt Nam hiện đại.
• Nội dung đáng tham khảo:
  • Phần đối sánh chi tiết giữa tiểu thuyết thời chiến (1945 - 1975) và tiểu thuyết thời kỳ Đổi mới (sau 1975).
  • Hệ thống phân loại ba bình diện số phận con người (Chương 3) và các kỹ thuật tự sự học như điểm nhìn, tính đa thanh, kết cấu nhân vật chưa hoàn kết (Chương 4).

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án chỉ ra những giới hạn nào của tiểu thuyết giai đoạn 1945 - 1975 trong việc thể hiện số phận con người?

Theo phân tích của tác giả, tiểu thuyết giai đoạn 1945 - 1975 có 3 giới hạn cơ bản: (1) Tô đậm những lựa chọn cao cả của con người sử thi, tập thể; (2) Né tránh thể hiện những bi kịch số phận và nỗi đau mất mát cá nhân; (3) Ưu tiên miêu tả diễn tiến sự kiện lịch sử hơn là đào sâu vào đời sống tâm lý nội tâm.

2. Sự thể hiện số phận con người trong tiểu thuyết sau 1975 được phân chia thành những bình diện chủ yếu nào?

Luận án phân chia thành 3 bình diện chính: (1) Số phận con người giữa những lựa chọn khó khăn của đời sống chiến tranh; (2) Số phận con người giữa muôn mặt phức tạp của đời thường (các bi kịch thích ứng và tìm kiếm bảng giá trị); (3) Số phận con người trong việc khẳng định những gì thuộc về bản thể (cá tính, nhu cầu bản năng, lựa chọn tư tưởng riêng).

3. Những tiền đề tư tưởng và kỹ thuật nào đã tác động đến sự đổi mới thể hiện số phận con người sau 1986?

Ngoài bối cảnh lịch sử - xã hội và Nghị quyết 05 năm 1987, luận án chỉ ra sự tác động từ: (1) Ý thức tự giác, tự vấn của các nhà văn (tiểu biểu là Nguyễn Minh Châu); (2) Sự tiếp nhận triết học phương Tây (chủ nghĩa hiện sinh, thuyết phân tâm học); (3) Ảnh hưởng từ văn học đô thị miền Nam 1954 - 1975 về cảm thức hiện sinh, bản năng thân xác, cùng các kỹ thuật trần thuật hiện đại như dòng ý thức, đảo thuật, cốt truyện phân mảnh.

4. Hệ thống phương thức nghệ thuật thể hiện số phận con người trong luận án gồm những yếu tố nào?

Hệ thống phương thức gồm 3 nhóm: (1) Nghệ thuật tổ chức xung đột (xung đột hoàn cảnh, xung đột cấu thành nhân cách); (2) Nghệ thuật xây dựng nhân vật (biệt loại hóa, nhấn mạnh tính chưa hoàn kết, tính phiêu lưu trải nghiệm); (3) Nghệ thuật tổ chức điểm nhìn, giọng điệu và tính đa thanh của ngôn ngữ.

5. Phạm vi tư liệu khảo sát của luận án bao gồm những tác giả và tác phẩm tiêu biểu nào?

Luận án khảo sát các tiểu thuyết xuất bản từ 1977 đến 2013, tiêu biểu gồm các tác phẩm của Nguyễn Minh Châu (Miền cháy), Lê Lựu (Thời xa vắng), Bảo Ninh (Thân phận tình yêu / Nỗi buồn chiến tranh), Chu Lai (Ăn mày dĩ vãng, Vòng tròn bội bạc), Ma Văn Kháng (Mùa lá rụng trong vườn), Phạm Thị Hoài (Thiên sứ), Nguyễn Bình Phương (Thoạt kỳ thủy, Những đứa trẻ chết già), Hồ Anh Thái, Thuận, Võ Thị Hảo, Nguyễn Xuân Khánh.

---

Kết luận

Luận án "Sự thể hiện số phận con người trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975" là công trình nghiên cứu định tính có hệ thống về quá trình chuyển dịch tư duy nghệ thuật của tiểu thuyết Việt Nam từ cảm hứng sử thi sang cảm quan nhân bản đời thường. Tác giả đã làm rõ các tiền đề lịch sử - thẩm mỹ, phân tích sâu sắc ba bình diện nội dung của số phận con người và chỉ ra các phương thức biểu hiện nghệ thuật đặc thù trong văn tài tự sự thời kỳ Đổi mới. Công trình cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn có giá trị cho việc nghiên cứu, giảng dạy văn học Việt Nam hiện đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề tìm hiểu sự thể hiện số phận con ngƣời trong văn học giai đoạn này với tƣ cách là một đối tƣợng chuyên biệt, mà chủ yếu nhƣ một vấn đề "tạt qua" để so sánh, hay làm dẫn chứng minh họa cho một ý tƣởng nào đó trong mạch lập luận của mình. Có một điều không thể không nhắc đến, là khi nghiên cứu sự thể hiện con ngƣời trong văn học giai đoạn 1945 - 1975, thái độ đánh giá của các tác giả cũng có những điểm khác nhau nhất định: có ngƣời vẫn khẳng định tuyệt đối các thành tựu của văn học giai đoạn này, có ngƣời bắt đầu chỉ ra những hạn chế, nhƣợc điểm của nó. Điều này, xét đến cùng, là quy luật bình thƣờng của sự tiếp nhận văn học. Nghiên cứu sự thể hiện số phận con người trong văn xuôi Việt Nam sau 1975 Đến năm 1975, văn học về cơ bản hoàn thành sứ mệnh phục vụ cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc, thống nhất đất nƣớc theo yêu cầu của lịch sử.

Tuy nhiên, cũng nhƣ quy luật của đời sống nói chung, vấn đề tái nhận thức chính bản thân của văn học đƣợc đặt ra một cách khá ráo riết. Điều đó trở thành một niềm hối thúc hơn nữa khi, không đợi đến chiến tranh kết thúc, mà trƣớc đó, đã từng có ngƣời viết trăn trở về thực trạng của nền sáng tác thời chiến. Nguyễn Minh Châu từ trƣớc 1975 đã có những suy tƣ về câu chuyện này và sau 1975 lại là ngƣời đầu tiên cật vấn nhiều thiếu sót của nền văn học, trong đó có cách xử lý của nhà văn về các vấn đề liên quan đến sự thể hiện con ngƣời, về mối quan hệ con ngƣời với lịch sử, với hiện thực. Ông viết, trong tiểu luận Viết về chiến tranh: “Các nhân vật thƣờng có khuynh hƣớng đƣợc mô tả một chiều thƣờng là quá tốt, chƣa thực.

Hình nhƣ tất cả những mặt tính cách đa dạng phải phơi bày trong đời sống thực thì lại có thể giấu mình trên trang sách” [38]. Không phải chỉ với tiểu luận Viết về chiến tranh, tƣ tƣởng của Nguyễn Minh Châu đƣợc thể hiện trong khá nhiều bài viết của chính ông hoặc trong các trả lời phỏng vấn, các cuộc trò chuyện. Tính hệ thống và màu sắc lí luận rất rõ trong các phát biểu ấy là tất yếu, khi nó là sản phẩm của một hành trình suy tƣ và trải nghiệm nghiêm túc. Tiểu luận của Nguyễn Minh Châu đã tác động đến Hoàng Ngọc Hiến, khiến nhà nghiên cứu này nâng những trăn trở về đề tài chiến tranh cách mạng thành sự tổng kết lý luận về một “chủ nghĩa hiện thực phải đạo” trong bài viết gây nhiều dƣ luận trái chiều đƣơng thời: Về một đặc điểm của văn học và nghệ thuật ở ta trong giai đoạn vừa qua [85].

Sau đó gần mƣời năm, trong không khí Đổi mới, Nguyễn Minh Châu thúc giục một sự đoạn tuyệt cần 10 thiết khi kêu gọi Hãy đọc lời ai điếu cho một giai đoạn văn nghệ minh họa [37]. Giữa hai dấu mốc đƣợc tạo lập bởi Nguyễn Minh Châu và Hoàng Ngọc Hiến, tháng 6/1979, Hội Nhà văn Việt Nam tổ chức một hội nghị nhà văn đảng viên, Nguyên Ngọc trong tƣ cách Bí thƣ Đảng đoàn đã chấp bút và thay mặt Đảng đoàn trình bày Đề cƣơng đề dẫn thảo luận ở Hội nghị đảng viên bàn về sáng tác văn học. Bản đề dẫn với hai nội dung chính là “nhìn lại một thời kỳ văn học vừa qua” và “những phƣơng hƣớng nhiệm vụ của văn học trong tình hình mới” với ít nhiều quan điểm cấp tiến. Đáng tiếc là những yếu tố cấp tiến ấy đã không hội đủ sự ủng hộ để trở thành cƣơng lĩnh hoạt động cho một giai đoạn văn học mới.

"Đổi mới", "cởi trói".