phần Mở đầu, Kết luận, Khuyến nghị, Danh mục công trình đã công bố, Danh mục tài liệu tham khảo và Phụ lục, Luận án gồm có 3 Chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận về quản lý giáo dục y đức cho sinh viên ngành điều dƣỡng trong các trƣờng cao đẳng y tế Chƣơng 2: Cơ sở thực tiễn về quản lý giáo dục y đức cho sinh viên ngành điều dƣỡng trong các trƣờng cao đẳng y tế Chƣơng 3: Giải pháp quản lý giáo dục y đức cho sinh viên ngành điều dƣỡng trong các trƣờng cao đẳng y tế 11 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ GIÁO DỤC Y ĐỨC CHO SINH VIÊN NGÀNH ĐIỀU DƢỠNG TRONG CÁC TRƢỜNG CAO ĐẲNG Y TẾ 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Giáo dục y đức cho sinh viên trong các cơ sở giáo dục ngành y Vấn đề y đức đã đƣợc đề cập từ thời cổ đại, cả ở phƣơng Tây và phƣơng Đông. Ở phƣơng Tây đã có nhiều nhà tƣ tƣởng, nhà khoa học quan tâm, nghiên cứu.
Ngƣời đầu tiên đƣa ra quan niệm về trách nhiệm, lƣơng tâm và bổn phận của ngƣời thầy thuốc là Hyppocrate (466 - 377) - ngƣời nổi bật nhƣ một ông tổ của nghệ thuật y học và đạo đức y học, là ngƣời đã có nhiều đóng góp cho ngành y với những chuẩn mực đạo đức và nhân sinh quan trong sáng vì nghề nghiệp. Lời thề Hyppocrat sống mãi và có nhiều tác dụng tích cực cho thầy thuốc mọi thời đại sau noi theo. Lời thề chứa đựng các chuẩn mực đạo đức có giá trị. Đáng ghi nhớ là các nguyên tắc chuẩn mực về quan hệ thầy trò, quan hệ với bệnh nhân, hết lòng vì ngƣời bệnh và tránh mọi bất công; Xây dựng nhân sinh quan về cuộc sống nghề nghiệp; tất cả vì hạnh phúc ngƣời bệnh; bí mật nghề nghiệp.
[76] Theo dòng phát triển của lịch sử y học, vấn đề đạo đức, y đức từ xƣa đến nay đã đƣợc xã hội mọi thời đại đề cập đến và đƣợc nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nƣớc quan tâm. Các tổ chức quốc tế về y học và các quốc gia đã công bố các quy định về đạo đức trong thực hành y học và chăm sóc sức khỏe cho cộng đồng. Năm 1953, Hội Điều dƣỡng Quốc tế (ICN) đã thông qua “Quy tắc quốc tế về y đức dành cho Điều dưỡng viên" và đƣợc chỉnh sửa bổ sung và ban hành năm 2012 trong bộ quy tắc đóng vai trò quan trọng cho các tiêu chuẩn đạo đức cho nghề điều dƣỡng và các nhân viên y tế khác trong đó nhấn mạnh “Điều dưỡng phải có trách nhiệm tôn trọng quyền con người của người bệnh, gia đình và cộng đồng, quyền được sống và lựa chọn, quyền tự chủ và được cử xử tôn trọng người bệnh” [77] Tổ chức Y tế thế giới (WHO) cũng đã thấy tầm quan trọng của giáo dục y đức cho SV y khoa, và đề xuất các học phần bồi dƣỡng đƣợc trình bày dƣới dạng modul để giúp SV y khoa giữ đƣợc đạo đức trong thực hành lâm sàng hàng ngày và phát triển ở họ năng lực giải quyết vấn đề trong thực tiễn nghiên cứu. Qua đó thấy đƣợc tầm quan trọng của y đức, nên giáo dục y đức đã đƣợc các trƣờng đƣa vào 12 trong chƣơng trình chính khóa để giảng dạy cho các SV y khoa.
Giáo dục về y đức giúp SV nhận thức đúng đắn về hành vi, thái độ trong thực hành chuyên môn, giao tiếp với ngƣời bệnh và nghiên cứu khoa học y học [55]. Năm 1982, Hội đồng Liên hợp quốc đã thông qua “Nguyên tắc đạo đức y học” trong bảo vệ sức khỏe con ngƣời, kêu gọi các quốc gia đƣa nguyên lý của đạo đức y học vào thực hiện và phổ biến rộng rãi, đặc biệt trong các cơ sở khám chữa bệnh và các trƣờng y khoa [51]. Năm 1994, Tổ chức Y tế Thế giới đã đƣa ra:“Mục tiêu chính của giảng dạy y đức làm đảm bảo để các bác sĩ và nhân viên y tế nhận thức được những tình huống đạo đức trong mọi quyết định, tình huống trong cuộc đời làm nghề y… Do vậy, SV ngành y cần có năng lực phân tích liên quan đến các vấn đề về đạo đức. Ngoài ra, y đức làm một phần không thể thiếu của giáo dục y khoa và việc giảng dạy y đức nên là bắt buộc và được đào tạo trong suốt quá trình liên tục ở trường y”.[58] Những vấn đề liên quan đến giáo dục y đức đã đƣợc đề cập từ những năm 70 của Thế kỷ XX và giáo dục y đức đã đƣợc các trƣờng y khoa trên thế giới đƣa vào trong chƣơng trình chính khóa để đào tạo cho các SV y khoa từ rất sớm.
Điều này cho thấy tầm quan trọng của giáo dục đạo đức và thiết lập chƣơng trình giảng dạy đạo đức trong các trƣờng y. Chƣơng trình giảng dạy y đức bao gồm các cách tiếp cận về vấn đề đạo đức, các vấn đề liên quan đến đạo đức nghề nghiệp, các vấn đề liên quan đến tự chủ, quyền riêng tƣ và lâm sàng của bệnh nhân, các vấn đề của SV trong thực hành lâm sàng, và các vấn đề xã hội. Việc giáo dục y đức góp phần nâng cao chất lƣợng chăm sóc ngƣời bệnh theo cách tôn trọng các nhu cầu cơ bản khác của con ngƣời trong xã hội [50]. Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO) cho rằng cần phải xây dựng các mã số đạo đức và điều kiện chuyên nghiệp (Code of Ethics and Professional Conduct) đƣợc ban hành [59].
Quy tắc đạo đức và đạo đức nghề nghiệp của WHO nhằm nhắc nhở các nhân viên thực hiện các nguyên tắc cơ bản về hành vi đạo đức và các tiêu chuẩn đạo đức trong ứng xử, quyết định và xử lý các tình huống có thể gặp phải trong quá trình học và làm việc, các quy tắc y đức đƣợc cam kết là: Trung thực; Trách nhiệm giải trình; Công bằng; Tôn trọng nhân phẩm, giá trị, bình đẳng, đa dạng và riêng tƣ của tất cả mọi ngƣời; Cam kết chuyên nghiệp. 13 Trong lịch sử y học Việt Nam, Hải Thƣợng Lãn Ông - Lê Hữu Trác (1720 - 1791) là ngƣời đạt nền móng xây dựng y thuật. Ông là ngƣời thầy đã dạy cho học trò học nghề thuốc đƣợc nêu trong “Y huấn cách ngôn”. Ông luôn tâm niệm “Đạo làm thuốc là một nhân thuật chuyên lo tính mạng con người; phải lo cái lo của con người, vui cái vui của người, chỉ lấy việc chữa trị cứu người làm nhiệm vụ của mình, không được mưu lợi kể công”.
Ông luôn đề cao y đức, ông đã đƣa ra những điều giáo huấn xây đạo đức của ngƣời thầy thuốc “Chín điều y huấn cách ngôn”. Chính Ông là ngƣời xây dựng hệ thống chuẩn mực về y đức cho ngƣời hành nghề y ở Việt Nam [35]. Tiếp cận dƣới góc độ khoa học vấn đề y đức, giáo dục y đức và QLGD y đức cho SV y khoa đã đƣợc nhiều nhà khoa học quan tâm và nghiên cứu vấn đề này ở những mức độ khác nhau với nhiều công trình khoa học tiêu biểu nhƣ: Tác giả Đỗ Nguyên Phƣơng với tác phẩm: “Phát triển sự nghiệp Y tế ở nước ta trong giai đoạn hiện nay”, Nxb Y học, Hà Nội 1996 [39]; GS. Ngô Gia Hy với tác phẩm “Nguồn gốc của Y đức, sự đóng góp của nền y học và văn hóa Việt Nam” [24]; tác giả Lê Ngọc Trọng với cuốn “Quy định về y đức và tiêu chuẩn phấn đấu, Nxb Y học, Hà Nội” [43]; trong cuốn sách“Y đức và đức sinh học, nguồn gốc và phát triển” của tác giả Ngô Gia Hy đã mô tả khá đầy đủ về y đức trong nền kinh tế thị trƣờng, đồng thời đƣa ra những nội dung khó khăn khi nền y khoa phát triển hiện đại [25].
Tác giả Trần Văn Thụy với công trình: “Đại danh y Lãn Ông và cơ sở tƣ tƣởng của nghề làm thuốc, chữa bệnh”, tác giả đã trình bày một cách hệ thống những tƣ tƣởng y đức trong y học của Hải Thƣợng Lãn Ông [41]. Các tác giả đều bàn đến vấn đề đạo đức, y đức và đòi hỏi cấp bách phải nâng cao quản lý, giáo dục đạo đức nghề nghiệp của ngƣời thầy thuốc. Ở Việt Nam, ngay từ những năm đầu xây dựng đất nƣớc, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã dành sự quan tâm đặc biệt đến sự phát triển của nền y tế nƣớc nhà. Một trong những vấn đề đƣợc ngƣời coi trọng đó là y đức của ngƣời thầy thuốc.
Trong “Thư gửi hội nghị quân y”, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã viết “Lương y kiêm từ mẫu” năm 1948, đến bức thƣ Bác gửi “Hội nghị cán bộ y tế” năm 1955 [31]. Việc nghiên cứu về y đức và giáo dục y đức đã đƣợc nhiều nhà khoa học nghiên cứu và nhiều công trình khoa học đƣợc công bố nhƣ: 14 Tác giả Phạm Mạnh Hùng với bài báo nghiên cứu “Y đức và vấn đề nâng cao y đức”[23] đã giải đáp sự cần thiết phải đề cao đạo đức ngành y. Do vậy, có thể thấy đạo đức nghề y giữ vị trí quan trọng khi thực hiện khám chữa bệnh cho nhân dân. Tác giả mới đề cập bốn vấn đề của ngành y tế hiện nay: Sự công bằng và hiệu quả trong khám chữa bệnh; sự yếu kém về năng lực của cán bộ y tế trƣớc nhu cầu xã hội; mâu thuẫn giữa nguồn lực tài chính và nhu cầu đƣợc chăm sóc ngày càng tăng; thiên tai dịch bệnh luôn là nguy cơ cho sức khỏe của nhân dân.
Từ đó, tác giả chỉ ra một số giải pháp khắc phục tình trạng sa sút về y đức. Tiếp cận dƣới góc độ coi phát triển y đức là một trong nhân tố quan trọng quyết định đến ý thức thái độ của đội ngũ ngƣời thầy thuốc trong quân đội, tác giả Vũ Hoài Nam với Luận án tiến sĩ “Phát triển y đức của người thầy thuốc quân đội hiện nay”, từ lý luận về y đức và phát triển y đức cũng nhƣ hoạt động khám chữa bệnh của thầy thuốc trong quân đội, tác giả đã đƣa ra nội dung phát triển y đức và tiêu chí đánh giá sự phát triển y đức của ngƣời thầy thuốc quân đội. Đồng thời, đánh giá thực trạng phát triển y đức của ngƣời thầy thuốc quân đội hiện nay và chỉ ra những ƣu điểm, hạn chế và nguyên nhân. Đặc biệt, tác giả đã dự báo xu hƣớng phát triển y đức và những vấn đề đặt ra đối với ngƣời thầy thuốc quân đội hiện nay.
Tác giả đã đề xuất các biện pháp để phát triển y đức trên cả 3 mặt, ý thức y đức, thái độ y đức và hành vi y đức của ngƣời thầy thuốc quân đội.
