Phần mở đầu, tổng quan tình hình nghiên cứu có liên quan đến đề tài, 4 chương, kết luận, kiến nghị, danh mục công trình khoa học của tác giả, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục. 19 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Những công trình nghiên cứu tiêu biểu về quản lý phát triển đội ngũ giáo viên, giảng viên Có thể thấy, ngay từ thời cổ đại, những tư tưởng liên quan đến quản lý phát triển ĐNGV đã bắt đầu xuất hiện thông qua các tư tưởng của các nhà giáo dục nổi tiếng trên thế giới như: Khổng Tử (551 - 479 TCN), Socrate (469 - 399 TCN), Platon (427 - 347 TCN)… Mặc dù, không trực tiếp đề cập đến các hoạt động quản lý phát triển ĐNGV; tuy nhiên, thông qua các tư tưởng về vị trí, vai trò của người thầy giáo đối với sự phát triển xã hội; những phẩm chất nhân cách, tri thức và phương pháp giảng dạy… mà mỗi người thầy cần phải đạt được, các ông bước đầu đã đặt ra vấn đề đòi hỏi giai cấp cầm quyền cần có những biện pháp nhằm đào tạo được nhiều người hiền tài (giáo viên/thầy) để đi giúp đỡ, chỉ bảo, dẫn dắt những người khác. Đồng thời, các ông cũng đưa ra những yêu cầu, đòi hỏi bản thân chính những người thầy cũng phải biết tự rèn luyện để trở thành hình ảnh mẫu mực về phẩm chất, đạo đức; nâng cao tri thức, phương pháp giáo dục hiệu quả… Những tư tưởng này được coi là bước đầu có đề cập đến việc quản lý phát triển đội ngũ giáo viên theo hướng có chung mục đích là phát triển đội ngũ này về số lượng và chất lượng để đáp ứng thiết thực với yêu cầu của thực tiễn.
Khi thế giới bước vào thời kỳ hiện đại, các quốc gia trên thế giới ngày càng nhận thức sâu sắc vai trò của phát triển giáo dục đối với sự phát triển của mỗi quốc gia, dân tộc. Trong mối quan tâm đó, việc nghiên cứu vấn đề quản lý phát triển đội ngũ giáo viên, giảng viên được coi là trung tâm của sự phát triển giáo dục. Điều này được thể hiện ngày càng xuất hiện nhiều công trình của nhiều tác giả trên thế giới bàn về vấn đề này dưới các góc độ, khía cạnh khác nhau. Dưới góc độ bàn về quản lý phát triển đội ngũ giáo viên nói chung, năm 1985, trong nghiên cứu về“Những vấn đề quản lý trường học” [140], 3 tác giả Zimi P.
đã đi sâu nghiên cứu vấn đề lãnh 20 đạo công tác giảng dạy và giáo dục trong nhà trường, coi đó là khâu then chốt trong hoạt động quản lý của hiệu trưởng. Bên cạnh đó, các tác giả cũng đã tập trung vào nghiên cứu một số vấn đề về quản lý ở các nhà trường sư phạm, theo các tác giả việc làm tốt quản lý ở các nhà trường này sẽ trực tiếp đào tạo được đội ngũ giáo viên cả về số lượng và chất lượng. Để thực hiện được điều này, các tác giả nhấn mạnh: “Đối với công tác đào tạo ở các trường sư phạm, để đào tạo được đội ngũ giáo viên tốt theo tiêu chuẩn nhất định thì mỗi nhà trường cần chăm lo xây dựng và bồi dưỡng đội ngũ giáo viên. Cán bộ lãnh đạo nhà trường phải biết lựa chọn đội ngũ giáo viên bằng nhiều nguồn khác nhau và bồi dưỡng họ trở thành những giảng viên tiêu biểu nhất so với các nhà trường khác”[140, tr.
Để chuẩn bị cho nhân loại bước vào thế kỷ 21, các nhà giáo dục trên thế giới đều thống nhất trong nhận thức khi thông qua Khuyến cáo của Uỷ ban quốc tế chuẩn bị giáo dục khi vào thế kỷ XXI của UNESCO đã khẳng định rõ: “Đội ngũ giáo viên có vai trò quyết định trong việc chuẩn bị cho thế hệ trẻ có trách nhiệm xây dựng tương lai của nhân loại theo hướng toàn cầu hóa” [50, tr. Đồng thời khẳng định “Thầy giáo là yếu tố quyết định hàng đầu đối với chất lượng giáo dục. Do đó, muốn phát triển giáo dục thì trước hết và trên hết phải phát triển đội ngũ giáo viên cả về số lượng và chất lượng” [50, tr. Trong nghiên cứu “Acion research as a form of staff development in higher education” của tác giả David Kember và Lyn Gow năm 1992 đã bàn trực tiếp về phát triển ĐNGV các trường đại học [148].
Với cách tiếp cận theo quan điểm thực tiễn, coi các hoạt động thực tiễn là cơ sở quan trọng để phát triển ĐNGV, tác giả cho rằng: để phát triển ĐNGV đại học cần cố gắng cải thiện hoạt động giảng dạy của ĐNGV thông qua các hành động lập kế hoạch; biên soạn đề cương chi tiết; tổ chức các mối quan hệ với sinh viên và tài liệu học tập; sử dụng các phương pháp và hình thức dạy học; đánh giá kết quả học tập của sinh viên. 21 Đánh giá toàn diện việc phát triển nhà trường dựa trên các nhân tố của quá trình đào tạo, trong công trình nghiên cứu của 2 tác giả là B. Ellison về “School Development Planning - Kế hoạch phát triển nhà trường” [145] đã chỉ rõ việc phát triển ĐNGV là một bộ phận, nội dung quan trọng trong phát triển NNL của nhà trường. Theo đó, các tác giả đã phân tích 10 yếu tố đảm bảo cho sự cạnh tranh về chất lượng đào tạo của mỗi nhà trường là chương trình học, việc dạy và học; NNL; phúc lợi cho học sinh và sinh viên; cơ sở vật chất; nguồn tài chính; hồ sơ học sinh và marketing; cơ cấu và các cách thức quản lý; cơ chế quản lý và đánh giá nội bộ; sự quan tâm của cộng đồng, xã hội; xây dựng thông tin chiến lược qua việc điều tra.
Nghiên cứu việc đào tạo giáo viên là yếu tố quan trọng để phát triển đội ngũ giáo viên ở các quốc gia, trong công trình nghiên cứu của nhóm công tác “Giáo dục là một ngành chuyên trách” của diễn đàn giáo dục và kinh tế Carnergie (Mỹ) các tác giả đã đề xuất 6 kiến nghị khác nhau, trong đó có kiến nghị “Chính phủ chuẩn bị cho việc đào tạo giáo viên thế kỷ XXI”. Trong kiến nghị này cũng chỉ ra được các nội dung cơ bản liên quan đến quản lý phát triển đội ngũ giáo viên như: Khái quát về thời đại của sự biến động, những thử thách và thời cơ đối với người giáo viên. Nhà trường của thế kỷ XXI là nhà trường đáp ứng tốt 7 vấn đề cụ thể: - Ý tưởng mới - Mục tiêu dạy học chuyên nghiệp - Các tiêu chuẩn mới về dạy học chất lượng cao - Cải cách cơ cấu giáo dục sư phạm - Giáo viên dân tộc ít người - Khuyến khích, thành tích và hiệu ích kinh tế - Tiền lương và phúc lợi giáo viên [trích theo 92, tr. Đi sâu vào nghiên cứu chỉ ra các chức năng cơ bản của ĐNGV trong thế kỷ XXI, trong 2 công trình “Staff Development for Higher Education 22 Instituitions - Phát triển đội ngũ nhân viên cho các tổ chức giáo dục đại học” của tác giả Victor Minichiello viết năm 2008 [150]; “How to Become a Lecturer - Làm thế nào để trở thành người giảng viên” [142] của tác giả Catherine Armstrong viết năm 2010 đều xem ĐNGV là lực lượng quyết định đến chất lượng đào tạo của một trường đại học.
Một trường đại học danh tiếng là trường đại học có một ĐNGV xuất sắc. Đồng thời, các tác giả cũng đều cho rằng, giảng viên đại học trong thế kỷ XXI có 3 chức năng cơ bản là nhà giáo, nhà khoa học và nhà cung ứng dịch vụ cho xã hội. Dựa trên cơ sở chỉ ra 3 chức năng này, các tác đã đưa ra được những yêu cầu cơ bản để phát triển ĐNGV, nhất là hình thành cho họ phẩm chất, năng lực nhằm thực hiện tốt các chức năng đó. Khi nghiên cứu về hoạt động quản lý phát triển ĐNGV ở Thái Lan, tác giả Phạm Văn Toàn đã khái quát để phát triển ĐNGV nhất là về số lượng và chất lượng, Thái Lan đang tập trung thực hiện các giải pháp: “Xúc tiến thiết lập một hệ thống liên tục phát triển đội ngũ CBQL, ĐNGV và đội ngũ hỗ trợ chuyên môn ở các nhà trường.
Phát triển số lượng các công trình NCKH của sinh viên để những nghiên cứu đó trở thành một cơ chế tạo thành ĐNGV mới. Đồng thời, thiết lập một hệ thống cơ chế mới thu hút những người có năng lực, tâm huyết tham gia vào đội ngũ này. Xây dựng hệ thống liên kết, kết nối giữa ĐNGV với ĐNGV các trường ĐH&CĐ với nhau, giữa ĐNGV với đội ngũ giáo viên các cấp, liên ngành, liên trường, trong nước, ngoài nước. Mạng lưới này tạo được sự hợp tác, hỗ trợ, trao đổi lẫn nhau về lĩnh vực giảng dạy, nghiên cứu và dịch vụ giáo dục.
Đa dạng hóa hệ thống bổ nhiệm các vị trí chuyên môn khác nhau để phù hợp với nhiệm vụ của từng trường ĐH&CĐ; đặt ra các tiêu chí trách nhiệm khác nhau của ĐNGV, cũng như phân loại các chức năng khác nhau vì mục đích kiểm định [trích theo Phạm Văn Toàn - 49]. 23 Ở nước ta, trong quá trình xây dựng và phát triển nền giáo dục mới, Chủ tịch Hồ Chí Minh được coi là người đầu tiên có tư tưởng đề cập đến quản lý phát triển đội ngũ giáo viên. Ngay sau khi đất nước dành được độc lập, Người đã khẳng định: “Để đào tạo cán bộ cho mọi ngành hoạt động thì cần có người thầy giáo” [77, tr. Muốn vây, “Các cô, các chú, các cháu phải cùng nhau tổ chức và quản lý đời sống vật chất và tinh thần ở các trường học ngày một tốt hơn… giáo dục là sự nghiệp của quần chúng.
Cần phải phát huy đầy đủ dân chủ xã hội chủ nghĩa, xây dựng quan hệ thật tốt. Đoàn kết thật chặt chẽ giữa thầy với thầy, giữa thầy với trò, giữa học trò với nhau, giữa cán bộ các cấp, giữa nhà trường với nhân dân để hoàn thành thắng lợi nhiệm vụ đó” [79, tr. Quán triệt sâu sắc các quan điểm trên, trong mọi giai đoạn lịch sử, nhất là khi đất nước bước vào thể kỷ XXI, vấn đề quản lý phát triển đội ngũ giáo viên nói chung, ĐNGV ở các trường đại học nói riêng không chỉ được Đảng, Nhà nước ta đặc biệt quan tâm, mà nó còn thu hút được sự quan tâm nghiên cứu của nhiều nhà khoa học, nhà giáo dục với nhiều cách tiếp cận, nội dung khác nhau và góp phần quan trọng trong đào tạo NNL đáp ứng thiết thực với nhu cầu mà thực tiễn đặt ra. Năm 2001, tác giả Đỗ Minh Cương và Nguyễn Thị Doan đã viết cuốn sách“Phát triển nguồn nhân lực giáo dục đại học Việt Nam” [48].