Chương 1 TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN PHÁT TRIỂN THỊ TRƯỜNG KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ 1. Những nghiên cứu về phát triển thị trường khoa học và công nghệ 1. Về lý luận phát triển thị trường khoa học và công nghệ Hiện nay có rất nhiều công trình nghiên cứu trong và ngoài nước đề cập đến những vấn đề lý luận về phát triển thị trường KH&CN trên các giác độ khác nhau. Dưới đây là một số công trình nghiên cứu tiêu biểu: Đinh Văn Ân - Vũ Xuân Nguyệt Hồng (2004), Phát triển thị trường KH&CN ở Việt Nam [4].
Theo các tác giả, để hiểu rõ hơn về loại thị trường đặc biệt này cần phải làm rõ hai khái niệm. Trước hết là khái niệm “hoạt động KH&CN”, theo các tác giả cuốn sách, khái niệm này liên quan tới việc sáng tạo, hoàn thiện hoặc đổi mới, truyền bá và ứng dụng những kiến thức KH&CN vào các lĩnh vực hoạt động của nền kinh tế quốc dân. Tiếp đến là khái niệm “sản phẩm KH&CN” là kết quả do quá trình hoạt động KH&CN tạo ra và được xã hội chấp nhận. Và như vậy, theo các giả thì “Thị trường KH&CN” là một thuật ngữ bao hàm các thể chế thực hiện các giao dịch mua – bán, trao đổi loại “hàng hóa” đặc biệt là sản phẩm/ dịch vụ KH&CN”.
Khái niệm này đã phản ánh được thể chế đảm bảo cho sự hoạt động của thị trường KH&CN. Cũng theo các tác giả, thị trường KH&CN cấu thành từ những thành tố cơ bản, bao gồm: i) – sản phẩm và dịch vụ KH&CN; ii) - chủ thể tham gia thị trường (players), như người cung (bán); người cầu (người mua) sản phẩm và dịch vụ KH&CN; người môi giới, cung cấp dịch vụ KH&CN; iii) – giá cả và iv) – thể chế, luật lệ quy tắc vận hành thị trường (bao gồm các chính sách, cơ chế quản lý của nhà nước, các quy tắc quy định quyền lợi và nghĩa vụ của người tham gia thị trường, quy tắc xử lý khi xảy ra tranh chấp, các công cụ khuyến khích, các tổ chức và cơ chế vận hành của các tổ chức, v. Có thể nói đây là những thành tố cơ bản, đầy đủ cho sự hình thành và phát triển của thị trường KH&CN. Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương (2004), Phát triển thị trường KH&CN ở Việt Nam [37].
Trong cuốn sách này, các tác giả đề cập đến cấu thành, đặc điểm của thị trường KH&CN, các chủ thể tham gia thị trường KH&CN bao gồm: người cung sản phẩm KH&CN, người có nhu cầu về sản phẩm KH&CN (doanh 8 nghiệp, chính phủ, hộ nông dân, trang trại, người cung cấp dịch vụ KH&CN). Các tác giả cũng bàn luận về vai trò của nhà nước đối với sự phát triển của thị trường KH&CN, coi đây là nhân tố rất quan trọng, tạo động lực thúc đẩy sự phát triển của thị trường KH&CN. Vai trò của nhà nước được thể hiện ở chỗ: 1) – nhà nước là người chủ yếu xây dựng nên các yếu tố thể chế hỗ trợ cho thị trường KH&CN, (2) – thông qua chính sách vi mô, vĩ mô, Nhà nước có thể tạo cung, tạo cầu và thúc đẩy cung – cầu đối với sản phẩm KH&CN. Đóng góp quan trọng của các tác giả trong công trình này là đã hệ thống hóa được cơ sở lý luận về thị trường KH&CN: luận giải khái niệm, cấu trúc và đặc điểm của thị trường KH&CN.
Tuy nhiên, khi bàn đến cấu trúc của thị trường KH&CN tác giả lại chưa bàn đến những đơn vị sản xuất kinh doanh trong lực lượng vũ trang (phía cầu) và các tổ chức triển khai, thương mại hóa sản phẩm KH&CN (phía tổ chức trung gian môi giới). Đoàn Hữu Bẩy (2009), Phát triển thị trường KH&CN: Kinh nghiệm của Trung Quốc và vận dụng vào Việt Nam, luận án tiến sỹ, Viện Kinh tế và Chính trị thế giới [8] cũng đưa ra khái niệm phát triển thị trường KH&CN: “là một phạm trù kinh tế, phản ánh toàn bộ quan hệ trao đổi giữa người mua và người bán đã được thể chế hóa nhằm xác định giá cả và khối lượng hàng hóa KH&CN”. Thị trường KH&CN cũng giống như các thị trường khác, có đầy đủ các chức năng là: (1) chức năng thực hiện, (2) chức năng cung cấp thông tin, (3) chức năng sàng lọc và đào thải các phần tử yếu kém, (4) chức năng huy động và phân bổ các nguồn lực. Bên cạnh đó, tác giả cũng đề cập đến những điều kiện hình thành thị trường KH&CN với 7 điều kiện: Các thị trường khác trong hệ thống thị trường đã tương đối phát triển; Tôn trọng quyền sở hữu tư nhân; Môi trường cạnh tranh lành mạnh; Can thiệp hợp lý của nhà nước; Một thể chế vững mạnh và hiệu quả; Cơ sở hạ tầng hiện đại; Năng lực của các tổ chức và cá nhân tham gia thị trường.
Hướng nghiên cứu của tác giả là chuyên ngành Kinh tế thế giới, tập trung luận giải những kinh nghiệm phát triển thị trường công nghệ của Trung Quốc, từ đó tác giả cho rằng một quốc gia có nền kinh tế đang chuyển đổi như Việt Nam cần tham khảo những bài học kinh nghiệm của Trung Quốc trong phát triển thị trường KH&CN, đó là các bài học về: tạo lập môi trường cạnh tranh lành mạnh trong phát triển thị trường KH&CN, thúc đẩy sự đổi mới sáng tạo trong doanh nghiệp, chuyển giao công nghệ từ nước ngoài vào trong nước. Tác giả luận án sẽ kế thừa những nghiên cứu trên khi luận 9 giải về kinh nghiệm phát triển thị trường KH&CN của một số thành phố trên thế giới trong chương 2 của luận án. Tác giả đưa ra khái niệm thị trường KH&CN “là một thuật ngữ dùng để chỉ một loại thị trường mà trong đó diễn ra sự mua bán, trao đổi hàng hóa là sản phẩm/ dịch vụ của hoạt động KH&CN”. Bên cạnh đó, tác giả còn đề cập đến thể chế hỗ trợ thị trường KH&CN, các nhân tố ảnh hưởng đến sự phát triển thị trường KH&CN.
Theo tác giả, thể chế hỗ trợ thị trường KH&CN là tập hợp các quy tắc, các cơ chế thi hành và các tổ chức giao dịch của thị trường KH&CN. Các bộ phận của thể chế hỗ trợ thị trường KH&CN bao gồm: (1) tập hợp các quy tắc hỗ trợ thị trường KH&CN (luật pháp về sở hữu trí tuệ, luật pháp về cạnh tranh, luật pháp về cấp giấy chứng nhận); (2) các cơ chế thi hành trên thị trường KH&CN; (3) tổ chức giao dịch thị trường. Trên giác độ Kinh tế học chính trị, có thể nói khái niệm mà tác giả cuốn sách này đưa ra là khá đầy đủ cả về nội hàm và ngoại diên; nghiên cứu sinh sẽ kế thừa và phát triển khái niệm này khi luận bàn về khái niệm thị trường KH&CN trong luận án. Nói về các nhân tố ảnh hưởng đến sự phát triển thị trường KH&CN, theo tác giả có 4 nhân tố đó là: i) Sự phát triển của KH&CN cùng với sự phát triển của nền KTTT là điều kiện tiên quyết để hình thành thị trường KH&CN; ii) Nền KTTT càng phát triển càng tạo sức ép tăng cầu và đồng thời đẩy cung các sản phẩm KH&CN từ phía doanh nghiệp; iii) Nền KTTT phát triển đầy đủ mới có khả năng bảo đảm sự đồng bộ của các thị trường yếu tố, trong đó quan trọng nhất là thị trường vốn, thị trường bất động sản và thị trường lao động; iv) Trình độ phát triển của KH&CN vừa quyết định nguồn cung công nghệ nội sinh, vừa là tiền đề để thực hiện mở cửa hội nhập, tham gia vào thị trường KH&CN toàn cầu.
Tác giả cũng nêu ra 6 nội dung phát triển thị trường KH&CN đó là: Tăng cung về hàng hóa KH&CN; tăng cầu về hàng hóa KH&CN; xây dựng khuôn khổ pháp lý cho thị trường KH&CN; xây dựng các tổ chức môi giới trên thị trường; thực hiện bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ; thực thi các chính sách điều tiết, hỗ trợ thị trường. Tuy nhiên, tác giả lại chưa luận chi tiết, đưa ra những yêu cầu cụ thể khi thực hiện các nội dung nói trên. Ngoài ra, tác giả còn đề cập đến kinh nghiệm của các nước trong khu vực và trên thế giới về phát triển thị trường KH&CN, những bài học rút ra cho Việt Nam. Tuy 10 nhiên, khi nói về nhân tố ảnh hưởng tới sự phát triển của thị trường KH&CN, tác giả chưa đề cập đến các nhân tố khác cũng ảnh hưởng lớn đến sự phát triển của thị trường KH&CN như: Thể chế, chính sách; môi trường cạnh tranh; công tác quản lý của cơ quan quản lý nhà nước về KH&CN,.
Nguyễn Mạnh Hùng (2012), Thị trường KH&CN ở Việt Nam trong tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế, luận án tiến sỹ, Đại học Quốc gia Hà Nội [16]. Tác giả đưa ra khái niệm phát triển thị trường KH&CN trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế: “là tổng hòa các quan hệ mua bán, trao đổi hàng hóa KH&CN trong một thể chế xác định mà các quan hệ mua bán, trao đổi và thể chế này bị ràng buộc, điều chỉnh bởi các quy định quốc tế. Tác giả cũng chỉ ra những nhân tố tác động đến sự phát triển của thị trường KH&CN, ngoài yếu tố hội nhập kinh tế quốc tế, còn phải kể đến các yếu tố: (1) năng lực KH&CN quốc gia; (2) hệ thống các loại thị trường trong nền kinh tế; (3) sự can thiệp của nhà nước đối với thị trường KH&CN; (4) số lượng và chất lượng nguồn nhân lực; (5) cơ sở hạ tầng của thị trường KH&CN; (6) các yếu tố khác thuộc môi trường vi mô. Phương pháp nghiên cứu chính trong luận án này là phương pháp thống kê mô tả và phương pháp phân tích tổng hợp.
Tác giả cũng đưa ra nội dung phát triển thị trường KH&CN gồm 3 nội dung cơ bản là: quy mô, tốc độ phát triển thị trường; chất lượng phát triển thị trường; tính đồng bộ trong việc phát triển các yếu tố cấu thành của thị trường KH&CN. Đồng thời, tác giả cũng phân tích tác động của hội nhập kinh tế quốc tế đến phát triển thị trường KH&CN. Tuy nhiên, tác giả chưa đề cập, phân tích vai trò của nhà nước và thị trường trong phát triển thị trường KH&CN, bởi ở quốc gia có nền kinh tế chuyển đổi, vai trò của Nhà nước trong phát triển thị trường KH&CN là rất quan trọng.