MỤC LỤC Trang phụ bìa Lời cam đoan Mục lục Danh mục các bảng Danh mục các kí hiệu, chữ viết tắt DẪN NHẬP. Lí do chọn đề tài. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu. Lịch sử vấn đề.
Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Đóng góp của luận án. Bố cục của luận án.
CƠ SỞ LÍ THUYẾT VÀ THỰC TIỄN LIÊN QUAN ĐẾN ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU. Cơ sở khoa học của hướng nghiên cứu bối cảnh. Nghiên cứu folklore và sự ra đời của hướng nghiên cứu bối cảnh. Nghiên cứu bối cảnh: một số định hướng mang tính phương pháp luận.
Những nét chính về văn hóa của Myanmar và Việt Nam. Văn hóa tộc người. Vấn đề tư liệu về đối tượng nghiên cứu. Nguyên tắc tiếp cận tư liệu diễn xướng.
Vị trí – vai trò của tư liệu văn bản. Vấn đề phân loại đối tượng nghiên cứu. BỐI CẢNH VĂN HÓA DÂN TỘC - CÁC ĐỀ MỤC BẢO LƯU TRUYỆN CỔ DÂN GIAN CÓ YẾU TỐ PHẬT GIÁO. Người kể chuyện và vốn truyện kể.
Người kể chuyện. Vốn truyện kể. Văn bản ghi chép và sự kiện kể chuyện. Văn bản ghi chép.
Sự kiện kể chuyện. Sinh hoạt đời thường và hoạt động văn nghệ. Sinh hoạt đời thường. Hoạt động văn nghệ.
Một số hiện tượng trong thực tế bảo lưu truyện kể theo các chủ đề của Phật giáo. Việc nhấn mạnh chủ đề răn ác khuyến thiện và qui luật vô thường của kiếp người – một mẫu số chung của TCDGCYTPG ở Myanmar và Việt Nam. Việc đề cao giới đức trong truyện kể của người Myanmar gắn liền với sự tôn vinh hình tượng người đàn ông. Việc đề cao thiên tính trong truyện kể của người Việt Nam gắn liền với việc tôn vinh hình tượng người phụ nữ.
BỐI CẢNH DIỄN XƯỚNG - ĐẶC ĐIỂM VÀ MỐI QUAN HỆ GIỮA TRUYỆN CỔ DÂN GIAN CÓ YẾU TỐ PHẬT GIÁO VỚI CÁC YẾU TỐ CỦA TÌNH HUỐNG GIAO TIẾP. TCDGCYTPG từ văn bản cố định hóa đến văn bản diễn hóa trong bối cảnh diễn xướng. Từ tiềm năng nghĩa đến tiềm năng bối cảnh của truyện kể. Từ cấu trúc tự sự được biên soạn lại đến cấu trúc tự sự trong ngôn bản diễn kể thực tế.
Từ khả năng bao quát hạn hẹp theo tiêu chuẩn chung của bối cảnh văn hóa cộng đồng đến sự diễn hóa qua các sự kiện giao tiếp cụ thể. TCDGCYTPG với các nhân tố tham gia giao tiếp. Truyện kể với vai trò sáng tạo của người kể chuyện. Truyện kể trong mối tương tác giữa người kể chuyện và người tham dự.
MỘT VÀI MẪU PHÂN TÍCH BỐI CẢNH DIỄN XƯỚNG CỤ THỂ CỦA TRUYỆN CỔ DÂN GIAN CÓ YẾU TỐ PHẬT GIÁO. Tiết mục diễn xướng truyện kể Tên tướng cướp vô não. Hồ sơ dữ liệu tiết mục diễn xướng. Phân tích sự kiện kể chuyện.
Phân tích diễn biến các tương tác xã hội và vai trò của truyện kể trong sự kiện giao tiếp. Một vài ghi nhận về người cung cấp thông tin và tiết mục. Tiết mục diễn xướng truyện kể Lòng hiếu của chim oanh vũ. Hồ sơ dữ liệu tiết mục diễn xướng.
Phân tích sự kiện kể chuyện. Phân tích diễn biến các tương tác xã hội và vai trò của truyện kể trong sự kiện giao tiếp. Một vài ghi nhận về người cung cấp thông tin và tiết mục. Tiết mục diễn xướng truyện kể Chim công thuyết pháp.
Hồ sơ dữ liệu tiết mục diễn xướng. Phân tích sự kiện kể truyện. Phân tích diễn biến các tương tác xã hội và vai trò của truyện kể trong sự kiện giao tiếp. Một vài ghi nhận về người cung cấp thông tin và tiết mục.
Tiết mục diễn xướng truyện kể Khổ. Hồ sơ dữ liệu tiết mục diễn xướng. Phân tích sự kiện kể truyện. Phân tích diễn biến các tương tác xã hội và vai trò của truyện kể trong sự kiện giao tiếp.
Một vài ghi nhận về người cung cấp thông tin và tiết mục. Một phân tích tổng hợp về vai trò sáng tạo của người kể chuyện trong các pháp thoại Phật giáo. Việc kiến tạo mô hình tâm lý của tình huống giao tiếp. Khả năng điều tiết các tương tác thẩm mỹ trong sự kiện giao tiếp.
Kỹ năng phát huy vai trò các yếu tố trợ ngôn tạo sức hấp dẫn cho tiết mục. 198 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ. 201 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 203 DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 1.
Danh mục tác phẩm thuộc khu vực nội điển. Danh mục tác phẩm thuộc khu vực ngoại điển. Danh mục tác phẩm có thể xác định yếu tố Phật giáo trên văn bản. Danh mục tác phẩm không thể xác định yếu tố Phật giáo trên văn bản.
Điều kiện tiếp cận truyện kể theo các chủ đề của Phật giáo ở người trẻ - Người kể chuyện. Điều kiện tiếp cận truyện kể theo các chủ đề của Phật giáo ở người trẻ - Nhóm truyện kể. Điều kiện bảo lưu TCDGCYTPG – Văn bản ghi chép. Điều kiện bảo lưu TCDGCYTPG – Sinh hoạt kể chuyện.
Điều kiện bảo lưu TCDGCYTPG – Các hình thức tự sự ngoài văn học. 79 DANH MỤC CÁC KÍ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT YTPG : yếu tố Phật giáo TCDGCYTPT : truyện cổ dân gian có yếu tố Phật giáo VBCĐH : văn bản cố định hóa VBTBC : văn bản trong bối cảnh SKGT : sự kiện giao tiếp SKKC : sự kiện kể chuyện NKC : người kể chuyện NTD : người tham dự TLPV : tư liệu phỏng vấn PL : Phụ lục HN : Hà Nội TP. HCM : thành phố Hồ Chí Minh tr. : trang Nxb: : Nhà xuất bản 1 DẪN NHẬP 1.
Lí do chọn đề tài Truyện cổ dân gian có yếu tố Phật giáo1 chiếm khối lượng đáng quan tâm và được duy trì, bảo tồn bởi các sinh hoạt thực hành Phật giáo và sinh hoạt đời sống của cư dân Đông Nam Á. Bộ phận truyện cổ này bên cạnh những thuộc tính dân gian còn chứa đựng nhiều khía cạnh đặc thù của văn hóa Phật giáo ở mỗi nước. Mang những yếu tính của sáng tác folklore, TCDGCYTPG vừa là một hiện tượng hữu cơ gắn liền với bối cảnh văn hóa dân tộc vừa mang tính chất xuyên văn hóa trong các bối cảnh sinh hoạt thực hành diễn xướng. Kết hợp nghiên cứu sự tồn tại của chúng trong bối cảnh rộng của văn hóa dân tộc và trong bối cảnh hẹp của các hình thức sinh hoạt và các tình huống diễn xướng cụ thể sẽ đưa lại những khám phá khoa học thú vị trong lĩnh vực nghiên cứu văn hóa, văn học và tôn giáo.
Trên thực tế, do nhiều nguyên nhân chủ quan lẫn khách quan, khác với những gì giới học thuật nhận thức về đối tượng, tình hình nghiên cứu văn học dân gian ở Việt Nam lâu nay chủ yếu vẫn lấy văn bản tác phẩm làm đối tượng độc lập, tối ưu mà ít chú ý đến hướng tiếp cận và khảo sát tác phẩm - mà lẽ ra phải được đặt lên hàng đầu - trong những tình huống sinh hoạt cụ thể của đời sống. Nghiên cứu đề tài này, chúng tôi muốn góp một phần công sức vào việc nghiên cứu tác phẩm văn học dân gian trong bối cảnh tồn tại thực tế của nó, ở cả hai cấp độ: bối cảnh văn hóa dân tộc và bối cảnh diễn xướng. Myanmar, trong lịch sử và ngay ở thời điểm hiện tại, là một trong số rất ít quốc gia có sự phát triển Phật giáo Theravada ổn định và vững vàng. Lựa chọn quốc gia này làm đối tượng nghiên cứu trên tinh thần so sánh với Việt Nam, chúng tôi muốn đối chiếu và phân tích những tương đồng về văn hóa ở hai dân 1 Từ đây về sau xin viết tắt là TCDGCYTPG 2 tộc cùng chia sẻ một không gian địa lí cũng như cùng tiếp thu một vài ảnh hưởng quan trọng của các nền văn minh lớn trong châu lục nhưng do một số nét riêng trong điều kiện tự nhiên cũng như trong lịch sử hình thành và phát triển cộng đồng nên có những dị biệt đáng kể.
Trên đây là những động lực chính thôi thúc chúng tôi thực hiện đề tài luận án: “Truyện cổ dân gian có yếu tố Phật giáo của Việt Nam và Myanmar nghiên cứu theo hướng tiếp cận bối cảnh”. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu Tiếp cận TCDGCYTPG của Việt Nam và Myanmar theo hướng nghiên cứu bối cảnh, luận án là một thử nghiệm bước đầu nghiên cứu đời sống đích thực của một nhóm đối tượng folklore trong sự bảo lưu sống động của nhân dân. Việc làm này cũng thể hiện mong muốn góp phần khắc phục phần nào những bất cập và bổ sung những khoảng trống của hướng nghiên cứu văn bản truyền thống. Đặt trong bối cảnh văn hóa và bối cảnh diễn xướng, luận án phân tích diện mạo của đối tượng nghiên cứu trong thực tế bảo lưu vốn văn nghệ truyền thống của nhân dân, sự diễn hóa của tác phẩm qua các sinh hoạt giao tiếp xã hội.
Từ đó, có thể thấy được vị trí, vai trò cũng như sự tương tác giữa folklore với môi trường văn hóa truyền thống, những vẻ đẹp và giá trị cụ thể, sống động của sáng tác truyền miệng trong đời sống thực tế của nhân dân. Lịch sử vấn đề 3. Các nghiên cứu ở Việt Nam Cho đến cuối thế kỷ XX, TCDGCYTPG chưa bao giờ được giới khoa học chọn làm đối tượng nghiên cứu chuyên biệt và độc lập. Tuy nhiên, hầu như không có một công trình nghiên cứu lịch sử văn học dân gian Việt Nam nào không đề cập đến bộ phận truyện kể này.
Do vậy, có thể khẳng định, song song với thành tựu chung về nghiên cứu lịch sử văn học, việc nghiên TCDGCYTPG cũng đạt được những kết quả đáng ghi nhận trên hai phương diện: khảo cứu đặc điểm dân tộc học và phân tích đặc điểm loại hình. 3 Trên thực tế, những nét đặc thù của đối tượng dễ tạo ra tâm lí dè dặt từ phía những người làm công tác nghiên cứu khi xem xét chúng như một bộ phận sáng tác tự sự truyền miệng của nhân dân, cụ thể là hoài nghi chất dân gian của chúng. Do đó, xoay quanh bộ phận truyện kể có yếu tố Phật giáo có hai loại vấn đề cần giải quyết: (1)- Xác định tư cách truyện cổ dân gian; (2)- Làm rõ nội hàm khái niệm và phân loại. Hai vấn đề này chúng tôi sẽ lần lượt làm rõ trong quá trình trình bày lịch sử vấn đề.