MỞ ĐẦU 1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI 1. Trong điều kiện phát triển nhanh chóng của khoa học công nghệ và các phương tiện thông tin đại chúng, kho tàng tục ngữ cổ truyền vẫn luôn có sức sống độc lập. Nó gắn liền với khẩu ngữ, nó xâm nhập vào văn học thành văn, nó hiện hình trên những trang báo, nó vận động trong các loại hình văn học dân gian và phát huy tác dụng mạnh mẽ trong lời ăn tiếng nói quần chúng.
Trong thời đại ngày nay, những vấn đề về tục ngữ vẫn luôn có tính thời sự, không có một ngành khoa học nhân văn nào, ngôn ngữ học cũng như nghiên cứu văn học, thậm chí ngay kể cả khoa học kỹ thuật lại không cần đến những tài liệu về tri thức tục ngữ. Chúng ta đã bắt đầu ít nhiều thấy được rằng để có thể hiểu được những hiện tượng rất đa dạng của nền văn hoá tinh thần cần phải tìm ra một trong những cái chìa khoá của kho tàng folklore là tục ngữ. Có lẽ vì thế mà tục ngữ đã được sự quan tâm của nhiều nhà khoa học trong những năm qua. Tục ngữ người Việt phản ánh tri thức dân gian Việt Nam, mang tư duy của dân tộc Việt, phản ánh lối nghĩ, lối cảm của người nông dân Việt.
Tục ngữ đúc rút kinh nghiệm của nhân dân ta trong mọi lĩnh vực của cuộc sống vật chất và tinh thần. Nó chứa đựng quan niệm của người bình dân về thế giới tự nhiên và xã hội. Thông qua ngôn từ được chọn lọc gọt rũa, tục ngữ phản ánh tri thức nhiều mặt của đời sống xã hội. Tri thức dân gian được ứng dụng hàng giờ, khắp nơi trong cuộc sống của quần chúng nhân dân lao động.
Nó đi qua các thời đại và được bổ sung đúc kết để thế hệ này trao truyền thế hệ khác. Nó có ý nghĩa sâu xa trong cuộc sống của mỗi con người, mỗi gia đình trong cộng đồng người Việt. Vì thế việc đi sâu nghiên cứu tục ngữ để làm giàu có thêm cách tư duy văn hoá mang bản sắc dân tộc trong mỗi người là một việc làm cần thiết. 1 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.
Thông qua việc nghiên cứu tục ngữ về văn hoá nông nghiệp người đọc thấy rõ hơn nét bản sắc văn hoá Việt Nam. Chúng ta hiểu để tiếp thu, biểu hiện văn hoá dân tộc một cách tốt hơn, hiểu để nuôi dưỡng cho “dòng sinh mệnh văn hoá” [116, tr.26] của dân tộc mình thêm mạnh mẽ, phong phú trong cuộc hội nhập quốc tế hôm nay. Kho tàng tục ngữ người Việt với số lượng đồ sộ, cũng đã được đề cập ở nhiều phương diện khác nhau. Tuy nhiên, chúng tôi nhận thấy mảng tục ngữ người Việt với việc phản ánh tri thức dân gian về văn hoá nông nghiệp chưa thực sự được quan tâm nhiều.
Với lý do trên việc nghiên cứu đề tài “Tục ngữ người Việt với việc phản ánh tri thức dân gian” là một việc làm cần thiết. Với đề tài này, chúng tôi hy vọng sẽ có sự đóng góp trong việc giảng dạy, nghiên cứu sâu về tục ngữ ở những khía cạnh mới, góp phần vào công tác bảo tồn tục ngữ truyền thống và sưu tầm tục ngữ hiện đại. MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU Cho dù cuộc sống xã hội đã bước những bước tiến dài trong lịch sử, nhưng tri thức dân gian trong tục ngữ vẫn luôn là những giá trị tinh thần quý báu của dân tộc ta. Bởi vậy, việc nghiên cứu tục ngữ người Việt với việc phản ánh tri thức dân gian về văn hoá nông nghiệp là sự khẳng định giá trị và tác dụng của tục ngữ trong kho tàng của folklore nói riêng và nền văn học dân tộc nói chung.
Trên cơ sở nghiên cứu, khảo sát, phân tích tư liệu tri thức nông nghiệp được phản ánh trong tục ngữ, luận án vừa có thể tìm hiểu sâu hơn nền văn hoá lúa nước, vừa có thể thấy được sự chi phối của văn hoá lúa nước đến tục ngữ. Để từ đó chúng ta đối chiếu, kế thừa và truyền bá, phát 2 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com triển những ưu việt của tục ngữ về văn hoá nông nghiệp trong cuộc sống mới. Đây cũng là nền tảng cơ bản để tìm hiểu tục ngữ mới. LỊCH SỬ VẤN ĐỀ Vấn đề tục ngữ người Việt với việc phản ánh tri thức dân gian về văn hoá nông nghiệp ở một vài khía cạnh đã được các nhà nghiên cứu đề cập tới, điều đó được thể hiện ở các giáo trình đại học, các công trình, các bài nghiên cứu.
Sau đây chúng tôi xin điểm qua những nội dung chính mà các công trình đã đề cập đến. Giáo trình đại học Trong giáo trình đại học Lịch sử văn học Việt Nam, tập 1 (tác giả Bùi Văn Nguyên, Nguyễn Ngọc Côn, Nguyễn Nghĩa Dân, Lí Hữu Tấn, Hoàng Tiến Tựu, Đỗ Bình Trị, Lê Trí Viễn, từ năm 1961 đến năm 1978 in năm lần), khi viết về tục ngữ, các tác giả đề cập đến bốn vấn đề: Định nghĩa về tục ngữ, nguồn gốc và sự phát triển, nội dung của tục ngữ, nghệ thuật của tục ngữ. Trong nội dung, tác giả đề cập đến tục ngữ với lao động sản xuất và tục ngữ với tâm lý đạo đức, phong tục tập quán và lịch sử xã hội. Với dung lượng của một cuốn giáo trình về lịch sử văn học nói chung, các tác giả mới khái quát chứ chưa đi sâu triển khai được hết các nội dung của tục ngữ.
Vấn đề tục ngữ người Việt với việc phản ánh tri thức dân gian về văn hoá nông nghiệp cũng chưa được giáo trình đề cập đến nhiều [119, tr. Chúng tôi cho rằng trong cuốn Văn học dân gian (in lần đầu năm 1972, 1973, in lần hai 1977, in lần ba 1991), tác giả Đinh Gia Khánh, Chu Xuân Diên đã đề cập phần nào đến vấn đề tục ngữ người Việt với việc phản ánh tri thức dân gian về văn hoá nông nghiệp. Điều đó tác giả đã thể hiện trong việc phác thảo ở nội dung cơ bản của tục ngữ. Thứ nhất tục ngữ về lao động sản xuất được nảy sinh trong quá trình đấu tranh với thiên nhiên của nhân dân lao động.
Thứ hai những kinh nghiệm được đúc kết trong tục ngữ, dần dần được phổ biến rộng rãi và trở thành tri thức khoa học tự nhiên của nhân dân lao 3 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Thứ ba tục ngữ nói về các hiện tượng thời tiết thể hiện sự nhận xét tinh tế của người nông dân Việt Nam. Trong kho tàng tục ngữ nói về kinh nghiệm và kỹ thuật như trồng trọt, chăn nuôi, đánh cá thì tục ngữ nói về làm ruộng chiếm đa số. Trong quá trình triển khai các luận điểm, tác giả đã nêu lên nhận xét: Những tri thức về sản xuất của nhân dân mới ở trình độ những kinh nghiệm thực tiễn, chưa nâng lên thành kiến thức khoa học lý luận vững vàng.
Một số kinh nghiệm phản ánh chính xác quy luật của giới tự nhiên, nhưng phần lớn chỉ là biểu hiện cụ thể của những quy luật diễn ra ở từng địa phương, trong từng thời gian nhất định. Đồng thời các tác giả đã khẳng định tục ngữ phát triển, biến đổi theo sự phát triển của trình độ kỹ thuật sản xuất, xã hội. Vì vậy mà sau Cách mạng tháng Tám, những câu tục ngữ mới ra đời đã phản ánh được phần nào cuộc cách mạng khoa học ở nước ta. Như vậy đây cũng là một cuốn giáo trình ít nhiều đã đề cập đến vấn đề tục ngữ và văn hoá nông nghiệp [72, tr.
Hoàng Tiến Tựu trong công trình Văn học dân gian Việt Nam (1990) tập II, đã đưa ra định nghĩa về tục ngữ, phân biệt tục ngữ với các hình thức gần gũi khác. Tác giả không đi vào công việc giới thiệu miêu tả nội dung của tục ngữ mà chủ yếu là nhận xét, đánh giá về nội dung ấy. Từ tính nhiều nghĩa của tục ngữ, người viết đã kết luận: Tính nhiều nghĩa của tục ngữ gắn liền với những đặc trưng cơ bản như: Tính tự phát, tính tập thể, tính hàm súc, tính giàu hình tượng. Tác giả khẳng định, nghĩa của mỗi câu tục ngữ chỉ lệ thuộc vào những người sáng tác ban đầu một phần, còn chủ yếu là lệ thuộc vào người sử dụng.
Do tính chất rộng lớn, đa dạng và phức tạp của đề tài và nội dung phản ánh, tục ngữ đã trở thành đối tượng nghiên cứu, sử dụng chung của nhiều ngành, nhiều chuyên môn khác nhau. Mỗi ngành chỉ khai thác, nghiên 4 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com cứu tục ngữ theo sở trường và lợi ích của riêng mình, và vấn đề tục ngữ với văn hoá nông nghiệp chưa được tác giả đề cập đến nhiều [193, tr. Trong giáo trình Văn học dân gian Việt Nam (1990), in lại lần 2 năm 1996, in lại lần 3 năm1998, nhóm tác giả Lê Chí Quế, Võ Quang Nhơn, Nguyễn Hùng Vĩ đã đề cập đến nguồn tư liệu và những công trình nghiên cứu tiêu biểu về tục ngữ, bản chất thể loại của tục ngữ. Khi đề cập đến đặc điểm cội nguồn của tục ngữ, các tác giả khẳng định: Đại bộ phận tục ngữ xuất hiện trên cơ sở đời sống lao động, sản xuất, chiến đấu của nhân dân từng vùng, từng dân tộc.
Vì vậy không phải là không có lý do mà chuyên gia của các ngành nghề khác nhau đều tìm thấy trong tục ngữ những tri thức dân gian liên quan đến công việc của mình. Theo tác giả, bên cạnh một số câu tục ngữ được rút ra, hoặc tách ra từ các sáng tác dân gian khác, cội nguồn của tục ngữ còn là quá trình dân gian hoá những lời hay ý đẹp của các nhà tư tưởng, văn hoá, các nhà hoạt động nổi tiếng của thời đại. Khi đi vào nội dung phản ánh của tục ngữ, tác giả đi vào năm phương diện là: Kinh nghiệm trong lao động nông nghiệp, chăn nuôi, chài lưới, phương diện phản ánh các giai đoạn phát triển của lịch sử, xã hội, phương diện phản ánh phong tục, tập quán sinh hoạt của nông dân các vùng quê khác nhau, phương diện phản ánh thái độ ứng xử của con người, phương diện phản ánh những tư tưởng triết học thô sơ [142, tr. Như vậy qua giáo trình, các tác giả đã đề cập đến nội dung phản ánh của tục ngữ, tri thức dân gian về văn hoá nông nghiệp trong tục ngữ, nhưng mới chỉ dừng lại ở sự khơi nguồn, chưa đi sâu vào vấn đề cụ thể.
Một số tác giả như Hoàng Tiến Tựu, Lê Chí Quế không đi vào trình bày nội dung mà chủ yếu đi vào đánh giá, nhận xét về những nội dung được phản ánh trong tục ngữ.