Chương I Vai trò của truyện cổ dân gian trong đời sống văn hóa, xã hội và văn học Trong chương này, chúng tôi trình bày một cách khái quát dấu ấn của bộ phận truyện cổ trong lĩnh vực đời sống xã hội cũng như trong quá trình vận động và phát triển của văn học để thấy được sức sống mãnh liệt của nó trong những cơ tầng văn hóa của nhân loại; thấy được phạm vi ảnh hưởng sâu rộng, dài lâu của nó trong tiến tình lịch sử nhìn từ góc độ tổng thể; thấy được hậu thuẫn của truyện cổ đối với mục đích sáng tạo của người nghệ sĩ. ở những thời điểm lịch sử khác nhau và ở một mức độ cao hơn, phổ quát hơn, thấy được vai trò sứ mệnh của văn hóa dân gian nói chung, truyện cổ dân gian nói riêng đối với việc củng cố và phát triển xã hội, nhất là trong những thời điểm xã hội có những biến đổi mang tính chất cách mạng. Vai trò của văn hóa dân gian nói chung, truyện cổ dân gian nói riêng trong đời sống xã hội hiện đại Văn hóa là tiến trình loài người tạo ra bản thân mình. Loài người là chủ thể tạo nên văn hóa và mặt khác lại là sản phẩm của văn hóa.
Xét về một mặt nào đó, văn hóa là sự thích nghi một cách chủ động với môi trường tự nhiên. Điều đó cũng đồng nghĩa với việc văn hóa sẽ chinh phục, khai thác môi trường tự nhiên vì cuộc sống con người. Việc thích nghi một cách chủ động với môi trường tự nhiên kéo theo việc xây dựng những quan hệ xã hội ngày càng hợp lí hơn. Từ đó đã hình thành một môi trường văn hóa.
TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 22 Môi trường văn hóa là sản phẩm có tính lịch sử và xã hội của một cộng đồng người nhất định. Môi trường văn hóa một khi đã hình thành như vậy lại có tác động đối với việc xây dựng bản lĩnh, xây dựng nhân cách cho từng cá nhân trong cộng đồng người ấy, trong tộc người ấy. Môi trường văn hóa có tác động quan trọng trong công việc tạo nên thế ứng xử cho con người cũng như trong việc hướng con người theo lối ứng xử thích hợp với thế ứng xử ấy. ở bất cứ quốc gia nào, văn hóa dân gian cũng là một cơ sở nền tảng quan trọng của văn hóa dân tộc.
ở Việt Nam, do nhiều yếu tố, điều kiện về lịch sử, địa lí, xã hội. mà sự ảnh hưởng ấy càng trở nên quan trọng. Chính vì thế, trong sự nghiệp đổi mới hiện nay, cần phải chú trọng đến việc tìm ra những phương sách tối ưu để xử lí vấn đề văn hóa dân gian. Vì vậy, cần phải tìm hiểu một cách thấu đáo bản chất của văn hóa dân gian.
Văn hóa dân gian được nhận diện trên cả hai phạm trù nghĩa rộng (tương đương với thuật ngữ quốc tế là folk culture) và nghĩa hẹp (tương đương với thuật ngữ quốc tế là folklore). Hiểu theo nghĩa rộng thì văn hóa dân gian “bao gồm toàn bộ văn hóa vật chất và tinh thần của dân chúng”[45, tr. Nó bao gồm phương thức sản xuất ra của cải vật chất, sinh hoạt vật chất của dân chúng, những phong tục tập quán gắn với cộng đồng người, những sinh hoạt tinh thần, những tri thức về tự nhiên và xã hội của dân chúng cũ ng như tư tưởng, tình cảm, những quan niệm về đạo đức, những nhận thức về thế giới, về nhân sinh, về quan hệ giữa con người và thế giới. Văn hóa dân gian hiểu theo nghĩa hẹp chính là phần mang tính thẩm mĩ trong folk culture.
Nó bao gồm các tác phẩm văn học nghệ thuật dân gian, các sinh hoạt văn hóa dân gian, đặc biệt là các hội lễ dân gian. Ngoài ra, folklore còn bao gồm các hiện tượng và các vật phẩm của đời sống ngày thường. Tuy nhiên, “dù hiểu theo nghĩa rộng hay nghĩa hẹp thì bao giờ văn hóa dân gian cũng phản ánh sự thích nghi một cách chủ động của con người với môi trường. Và những giá trị văn hóa dân gian TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 23 chính là những giá trị tinh thần đã được đúc kết nên trên cơ sở những thành tựu của sự thích nghi”[45, tr.
Văn hóa dân gian nói chung, truyện cổ dân gian nói riêng trong tâm thức của con người hiện đại ở nước ta, chất liệu văn hóa dân gian với tính chất là một nghệ thuật đã góp phần quan trọng vào việc tạo ra môi trường văn hóa, trong đó chúng ta sống và làm việc. Vì vậy, thế ứng xử và lối ứng xử của nhân dân ta chịu ảnh hưởng không nhỏ của văn hóa dân gian. ảnh hưởng này không phải ai cũng nhận thức được, không phải lúc nào cũng dễ thấy, nhưng lại rất sâu sắc. Trải qua các thời kì phát triển của lịch sử, văn hóa dân gian với những cảm xúc thẩm mĩ ở mức độ manh nha hoặc qua các hình tượng nghệ thuật đã hoàn chỉnh thể hiện trong các tác phẩm, ở các thành tố tạo hình nghệ thuật dân gian, nghệ thuật biểu diễn dân gian, của nghệ thuật ngữ văn dân gian; với nếp cảm, nếp nghĩ, nếp hành động đã được khuôn đúc lại trong phong tục, tập quán, trong sinh hoạt văn hóa dân gian và hội lễ dân gian, đã góp phần rất quan trọng vào việc rèn đúc phẩm chất của nhân dân lao động.
Hơn nữa, văn hóa dân gian ở mức độ nhiều ít khác nhau, đã ảnh hưởng đến lối sống của toàn thể dân tộc và mỗi con người Việt Nam. Bất kể thuộc tầng lớp nào đều trực tiếp hoặc gián tiếp chịu sự giáo dưỡng của văn hóa dân gian. Có thể nói, văn hóa dân gian đã góp phần rất lớn vào việc tạo nên phần truyền thống tích cực trong phẩm chất của mỗi người Việt Nam, dân tộc Việt Nam. Ngoài ra, văn hóa dân gian, với tính chất là một nghệ thuật nguyên hợp đã phản ánh chỉnh thể của hiện thực, của đời sống, qua những hình tượng phù hợp với nhận thức và cảm xúc của nhân dân về cái chân, cái thiện, cái mĩ.
Việc nghiên cứu văn hóa dân gian là góp phần vào việc nhận thức sâu sắc sự cần phải góp phần vào việc kế thừa những giá trị tốt đẹp, những truyền thống thẩm mĩ của nhân dân trong sự nghiệp xây dựng nền văn hóa, văn nghệ của xã hội hiện nay. Xét riêng về lĩnh vực văn học thì, trong tổng thể văn hóa dân gian (tức Folklore), bộ phận này là một thành tố quan trọng. Đó là những sáng TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 24 tác văn học do nhân dân sáng tác và lưu truyền, trong đó thành phần nghệ thuật ngôn từ (tức thành phần văn học) chiếm một vị trí quan trọng trong tổng thể mối quan hệ hữu cơ với các thành phần nghệ thuật và phi nghệ thuật khác. Khởi thủy của văn học dân gian hình thành và tồn tại trong tổng thể văn hóa dân gian nhưng trong quá trình phát triển, bộ phận ngôn từ được giãn nở và đóng vai trò quan trọng với tư cách là một hình thái ý thức xã hội phản ánh hiện thực đời sống thông qua sự hư cấu nghệ thuật.
Cùng với tiến trình phát triển của lịch sử - xã hội, văn học dân gian gắn với sinh hoạt, sản xuất, gắn với lễ nghi. Khi loài người chưa có chữ viết, trước nhu cầu biểu hiện trực tiếp nhận thức thẩm mĩ của nhân dân và thực tại nhằm lưu truyền và bảo lưu những tri thức dân gian, đời sống tình cảm dân gian thì chỉ thông qua hình thức truyền miệng. Truyền miệng đã trở thành đặc trưng sáng tác, lưu truyền, bảo lưu văn học dân gian. Trong một thời kì dài văn học dân gian đã tồn tại trong cộng đồng, sống trong môi trường cộng đồng.
Chính vì vậy, trong di sản văn hóa của nhân loại, văn học dân gian đã thực sự cũng là một kho báu về trí tuệ, tâm hồn và thẩm mĩ cao đẹp của nhân dân ta. Trong đó chứa đựng những tri thức hiểu biết cực kì phong phú và đa dạng về cuộc sống nhân dân các thời đại. Đó là những quan niệm về vũ trụ, về nhân sinh, những kinh nghiệm sản xuất, những tập quán lao động, những quan hệ về họ hàng, làng nước, những tín ngưỡng, phong tục, những phẩm chất đạo đức và những tình cảm nhiều mặt trong đời sống con người. Văn học dân gian còn là pho sách giáo huấn bề thế và cao đẹp về tâm hồn, về đạo đức làm người Việt Nam.
Tinh hoa đạo đức là tâm hồn dân tộc, trí tuệ dân tộc trước hết được kết tinh trong văn học dân gian, qua những tác phẩm có nội dung sâu sắc, giàu ý nghĩa: Lạc Long Quân và âu Cơ, Sơn Tinh Thủy Tinh, Cóc kiện trời, Thánh Gióng, An Dương Vương, Quả dưa hấu, Trầu cau, Chử Đồng Tử và Tiên Dung, Rùa chạy thi với thỏ, Đẽo cày giữa đường… Văn học dân gian còn có một giá trị thẩm mĩ to lớn, thể hiện trên nhiều bình diện. Đó là kiểu tư duy nghệ thuật có sức tưởng tượng kì diệu, hồn nhiên và một quan điểm nghệ thuật lấy sự đề cao cái chân, cái thiện, TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 25 cái đẹp làm gốc rễ. Đó là sự xây dựng những hình tượng nghệ thuật bình dị nhưng có sức hấp dẫn sâu xa, ở phong cách ngôn ngữ chắt lọc, kết tinh từ ngôn ngữ đời thường của nhân dân, ở năng lực kết cấu thoáng nhẹ nhưng chặt chẽ độc đáo, ở sự hài hòa giữa nội dung và hình thức. Như chúng ta đã biết, về mặt lịch sử, văn học dân gian ra đời từ rất xưa, nên có một số đặc điểm khác biệt với văn học viết về cách nhận thức và phản ánh hiện thực.
Nhiều nhà khoa học nghiên cứu các xã hội nguyên thủy đã cho biết, người nguyên thủy có nhiều cách nhìn, cách nghĩ, cách cảm rất khác với người hiện nay. Chẳng hạn họ tin rằng các vật vô tri vô giác như hòn đất, cái cây, dòng sông. cũng biết nghĩ, biết cảm., nghĩa là cũng có những biểu hiện của sự sống con người. Quan niệm đó, theo thuật ngữ văn hoá dân gian tức là thuyết vạn vật hữu linh hoặc là thuyết vật linh (animisme – tiếng Pháp, animism – tiếng Anh).
Do quan niệm đó mà người xưa đã phát sinh tín ngưỡng và tục thờ thần núi, thần sông. Đó cũng chính là khởi thủy hình thành những nhân vật thần thoại như Sơn Tinh, Thủy Tinh. Nhiều cộng đồng người nguyên thủy tin rằng tổ tiên của họ cũng chính là tổ tiên của một loài thú nào đó (như con bò, con gà.