Chương 1: HÌNH TƯỢNG NGƯỜI KỂ CHUYỆN VÀ ĐIỂM NHÌN TRẦN THUẬT TRONG TRUYỆN NGẮN CHỌN LỌC TẠ DUY ANH 1. Người kể chuyện trong truyện ngắn chọn lọc Tạ Duy Anh 1. Người kể chuyện ngôi thứ nhất Bất kì một tác phẩm nào cũng có một hình tượng người trần thuật của nó. Dưới hình thức người trần thuật tác giả “mách” cho đọc giả cần hiểu các nhân vật như thế nào, giãi thích những ý nghĩ thầm kín, những động cơ bí ẩn phía sau hành động của các nhân vật ấy có sức thuyết phục đến mức tối đa về phương diện nghệ thuật.
Thông thường trần thuật tư ngôi thứ nhất diễn ra khi có một nhân vật tôi đóng vai trò kể chuyện từ đầu đén cuối. Tuy vậy phương thức trần thuật với một cái tôi duy nhất khiến việc kể chuyện này trở nên đơn điệu để tránh lối kể chuyện từ một điểm nhìn.Truyện ngắn Việt Nam đương đại đã tìm cách làm mới hơn phương thức trần thuật ở ngôi thứ nhất trong nhiều tác phẩm câu chuyện không chỉ được kể ngôi thứ nhất mà mở rộng ra ngôi thứ ba. Tạ Duy Anh thường sử dụng hình tượng người trần thuật ở ngôi thứ nhất số ít. Nhân vật này xưng “tôi” tức là anh ta đang kể chuyện về chính mình và những việc có liên quan đến anh ta.
Đa số là Tạ Duy Anh dùng ngôi trần thuật này, theo thống kê của chúng tôi trong tuyển tập truyện ngắn chọc lọc có tất cả hai mươi tác chín phẩm trong dó có trên hai mươi tác phẩm sử dụng cách trần thuật ngôi thứ nhất này. Theo lý thuyết tự sự học người kể chuyện ngôi thứ nhất được định nghĩa như sau: Dạng này câu chuyện được kể lại bởi một người kể chuyện hiện diện như một nhân vật trong truyện. Người kể chuyện là một nhân vật ở cấp SVTH: Lê Thị Thanh Loan 9 Nghệ thuật trần thuật trong truyện ngắn chọn lọc Tạ Duy Anh độ hành động. Người kể chuyện xưng tôi, trần thuật dưới hình thức lộ diện, công khai (tôi, chúng tôi, chúng ta, chúng mình).
Người trần thuật là một nhân chứng đồng sự, nó vừa thuật truyện, đồng thời vừa tham gia vào câu chuyện mà nó kể. Vì vậy, nó ở cấp độ hành động, chứng kiến, nếm trải. Gọi là, cái tôi trải nghiệm ở cấp độ hành động. Với phương thức trần thuật lộ diện, diễn ngôn của nhân vật xưng tôi thường hướng sự chú ý cùa người đọc vào chính mình.
Các dấu hiệu của nó thường thể hiện ở cách sử dụng các biện pháp tu từ, sự bộc lộ cảm xúc chủ quan. Tức là nó có xu hướng giải minh bản thân của cái tôi. Chính vì tính chất chứng kiến với tư cách là vai đồng lõa hay là đồng sự này, mà nhân vật trần thuật bị hạn chế tầm nhìn. Nó chỉ kể điều nó biết, nó chứng kiến.
Nó không thể kể điều ngoài nó. Mặc dù, tầm nhìn của nhân vật trần thuật bị hạn chế, nhưng người kể chuyện lại có lợi thế bộc lộ chiều sâu nội tâm của chính mình cũng như các nhân vật mà nó hệ lụy. Việc thay đổi hình thức trần thuật từ ngôi thứ ba - toàn năng, thượng đế trong văn học cổ điển đến việc sử dụng ngôi thứ nhất, trần thuật công khai, vừa chủ quan vừa khách quan, đã bộc lộ một khả năng khám phá chiều sâu của con người cá nhân trong văn học. Roland Barthes gọi dó là cuộc hành trình giải phóng từ con người chức năng sang con người cá thể - bản thể [5, tr.
Trong ngôi trần thuật xưng “tôi”, đặc biệt có một nhân vật “tôi” của tác giả với rất nhiều chi tiết tự truyện. Đương nhiên, ta không thể máy móc đồng nhất nhân vật này với con người tác giả ngoài cuộc sống thực tế. Điều này cũng từng được nhà văn Nguyễn Khải nhắc tới: “Người cầm bút chỉ chăm chú tới tính chân thật của tác phẩm nghệ thuật và anh ta phơi bày cả những thói xấu thầm kín của bản thân để đạt tới sự chân thật đó”. Và dường như quan điểm ấy có phần trùng với nhà văn Tạ Duy Anh, có tác phẩm tác giả đã hóa thân vào nhân vật và tự bộc lộ vạch trần mình trong dòng suy nghĩ có khi cả trong hành động của mình với người khác: “Mẹ kiếp, muốn văng SVTH: Lê Thị Thanh Loan 10 Nghệ thuật trần thuật trong truyện ngắn chọn lọc Tạ Duy Anh tục quá đi mất! Anh vội dụi mắt để che giấu thái độ hằn học.
Rồi bỗng anh thấy chua chát bởi ý nghĩ vừa vụt đến: không khéo nàng tiên cá của anh biến thành cô hàng cá ngồi dạng háng bán hàng ở chợ với chiến tích mỗi ngày cắt một trăm cái đầu cũng nên! Và“ Từ bực tức, hoang mang, anh thấy nhói lên nỗi lo sợ. Anh hoàn toàn đủ tự tin để biết mình dang đưa nàng đi đâu”. Có lúc nhân vật “tôi” lại tư nhận mình ngây ngô, ngờ nghệch”. Khi đi sâu khám phá nhân vật “tôi’ ta sẽ hiểu được một hình tượng khá đặc sắc cùa tác giả.
Tạ Duy Anh l;à một cái tôi đầy ý thức, luôn tự phân tích, xét nét và không ngần ngại “chườm mặt” trên trang viết. Nhân vật “tôi” của Tạ Duy Anh khá từng trải và luôn ý thức tỉnh táo nhưng đây không phải chỉ là nhân vật chỉ biết triết lý về cuộc sống mà luôn có cái duyên kể chuyện đầy cuốn hút. Giọng điệu trần thuật có lúc băm bổ, chì chiết nhưng lại có lúc cười cợt, châm điếm. Hoặc bên trong cái thái độ thờ ơ, thản nhiên kia lại là một sự phấn khích đến nóng nảy đòi hỏi một sư thay đổi.
Có khi giọng kể nhũn nhặn lãng mạn nhưng trong đó là cả một sự nhạo báng đau đớn. Ta nhận thấy rằng hầu hết các tác phẩm của Tạ Duy Anh đều xuất phát từ quá khứ đau đớn của ông cũng như một thế hệ lớn lên trong hai lớp hân thù: hận thù dòng họ và hận thù giai cấp. Truyện ngắn Bước qua lời nguyền là tác phẩm đánh dấu sự nghiệp văn chương Tạ Duy Anh trong thời kì đổi mới khuynh hướng văn học đấu tranh phê phán xã hội, duyệt lại những sai lầm trong quá khứ. Ngay từ đầu tác phẩm đã thấp thoáng bóng dáng của một điều dự cảm “ Năm lên bảy tuổi, tôi đã được giáo dục khá cẩn thận về vị trí mà tôi đang chiếm một khoảng tỉ teo giữa cuộc đời mêng mông này.
Tôi phải nhớ rằng thành phần gia đình bần nông. Dĩ nhiên bần nông là gì, nó khác địa chủ phú nông ở chỗ nào thì tôi không biết. Đầu óc trẻ con của tôi làm sao hiểu những quy định phức tạp ấy. SVTH: Lê Thị Thanh Loan 11 Nghệ thuật trần thuật trong truyện ngắn chọn lọc Tạ Duy Anh Khi lật tập hồ sơ mỏng teo, có lẽ cũng đơn sơ như tâm hồn tôi, cô giáo dạy vỡ lòng, xinh đẹp như tiên sa, lẩm bẩm: “Thành phần cơ bản.
Rồi cô trịnh trọng tuyên bố: “Kể từ hôm nay em có nghĩa vụ phải làm sáng danh cha anh mình”. “Làm sáng danh cha anh mình”. Nghe mù mờ mà hấp dẫn quá.38] Với tác phẩm đầu tay của mình Tạ Duy Anh đã muốn phá trói những ràng buộc của một truyền thống lạc hậu trong lối sống. Sự thù hận làm mù trái tim con người, ngăn cản tinh yêu.
Nhà văn phản đối mãnh liệt sự kéo dài của thù hận hết thời này sang thời khác, như một sự kéo dài quán tính của một viên thuốc tròn độc hại chạy trên đường không ma sát. Sự phản đối mạnh mẽ nhất, kẻ thù của niềm thù hận là tình yêu. Thế hệ trẻ đòi được nói lên những khát vọng chính đáng của mình, khát vọng của một thời đã chiến tranh, những lỗi lầm lớn nhất, những bi kịch đau đớn nhất đều là trò chơi của lịch sử, nên cần phải loại bỏ cái rào chắn ấy của tầm mắt con người “.Chưa bao giờ tôi căm ghét đồng loại đến thế. Nữa đêm tôi lẻn dậy trốn khỏi nhà cùng với cây sàn bằng gỗ lim.
Đây rồi, sự ngu ngốc thói dởm đời,lòng thù hận đều vì những cây nấm độc này. Tôi đập nát tất cả bảy miếu thờ để suốt đêm ẩy ngồi khóc thầm như kẻ bị ruống bỏ. Bây giơ các vị nằm cả đây,nơi trước kia chỉ là cái gò con ngựa. Bỗng dưng tôi cảm thấy cô đơn.
Đời người thật ngắn ngủi. Đôi khi có cảm giác người ta chưa kịp để lại gì cho trần thế, đã mất hút trong sự lảng quên khăc nghiệt. Không biết ở dưới mồ có còn vị nào chua yên giấc? Tôi tha thứ cho các người. Bởi vì ngày ấy cũng đã mười năm.
Mười năm đủ cho tôi thấm nổi đau của cả mấy thế hệ mà số phận bị nhài nặn bằng một bàn tay phàn tục. Giờ đây ở giữa sự hoang lạnh của khu nghĩa địa, tôi lại nhớ đến cái đêm khủng khiếp ấy. Tất cả các vị đang nằm ở đây đều có mặt để xét xử chúng tôi. Đêm ấy không có trăng nhưng đầy sao và hương thơm mùa màng tỏa ra từ đất.
Lần SVTH: Lê Thị Thanh Loan 12 Nghệ thuật trần thuật trong truyện ngắn chọn lọc Tạ Duy Anh đầu tiên trong đời, trái tim tôi nóng như hòn than cháy ngùn ngụt trong ngực, khi tôi biết cảm nhận sự kỳ diệu của da thịt.Tôi và Qúy Anh, hai kẻ trong trắng như nhau, tội lỗii như nhau đã bước qua lời nguyền, đã ân xá cho nhau trong sự chứng kiến của các thiên thần. Và đêm ấy các vị đã bọc chặt chúng tôi bằng giáo, mác, bằng nỗi căm ghét phi lí. Dưới ánh đuốc các vị có thể thấy rõ dù chết chúng tôi cũng không rời nhau.62] Đoạn văn trên làm người ta liên tưởng đến cái không khí khải huyền trước ngày Chúa cứu thế. Những tiếng nói mạnh dạn, nồng nhiệt còn có phần bồng bột thách thức lại một quá khứ u tối gieo thù hận.
Như để rung thêm một hồi chuông thức tỉnh con người khỏi rơi vào cái vòng luẩn quẩn u tối của niềm thù hận, xoáy sâu hơn vào tính vô nghĩa của nó. Tạ Duy Anh không thỏa mãn chỉ với Bước qua lời nguyền, cần phải viết thêm, cần phải viết nữa, viết cho đau đớn và riết róng hơn. Thế nên, gần như ta gặp lại tình yêu giữa Qúy Anh và cậu Tư. Sự chống đối với quá khứ đầy thù hận ở người con gái vẫn là lòng thủy chung chờ đợi, ở người con trai là hành động bỏ nhà ra đi, phản ứng lại cả một thể chế xã hội và những cố chấp đã ăn sâu trở thành căn cót trong con người.
Cậu Tư là nhân chứng cho một phép phủ định: tình yêu không thể chung sống với niềm thù hận.