phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục, luận văn gồm có 3 chương, cụ thể: Chƣơng 1. GIỚI THUYẾT VỀ KẾT CẤU, NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT TRONG VĂN HỌC VÀ VĂN NGHIỆP CỦA MẠC NGÔN Chúng tôi trình bày những vấn đề lý luận chung về kết cấu và nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tác phẩm văn học, đồng thời giới thiệu vài nét về cuộc đời, sự nghiệp văn chương và quan niệm sáng tác của nhà văn “thẳng thừng và dấn thân”- Mạc Ngôn. KẾT CẤU TRONG MỘT SỐ TIỂU THUYẾT MẠC NGÔN Trong chương này, chúng tôi lần lượt triển khai kết cấu trong tiểu thuyết Mạc Ngôn ở hai phương diện: kết cấu lồng ghép (lồng ghép từ đặc trưng “hiếu kỳ” của tiểu thuyết Trung Quốc; lồng ghép từ phương thức dẫn chuyện của tiểu thuyết chương hồi; 13 lồng ghép từ đặc trưng liên văn bản của tiểu thuyết hậu hiện đại), kết cấu lắp ghép (lắp ghép đảo lộn, lắp ghép đồng hiện). NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT TRONG MỘT SỐ TIỂU THUYẾT MẠC NGÔN Chúng tôi lần lượt trình bày thế giới nhân vật và nghệ thuật xây dựng nhân vật: nghệ thuật tương phản - đối lập; nghệ thuật kỳ ảo - lạ hóa, nghệ thuật hồi tưởng - giấc mơ, nghệ thuật dính kết - gộp lại.
Đóng góp luận văn Luận văn của chúng tôi kế thừa và bổ sung thêm những vấn đề mà người trước đã nghiên cứu. Cho nên, chúng tôi chỉ mong luận văn sau khi được hoàn chỉnh có thể trở thành một nguồn tư liệu để những người nghiên cứu sau tìm hiểu và tham khảo về nhà văn Mạc Ngôn. Đồng thời, người viết cũng hi vọng rằng luận văn này sẽ là nguồn tài liệu phục vụ thiết thực cho việc giảng dạy và tìm hiểu nền văn học đương đại Trung Quốc nói chung và Mạc Ngôn nói riêng ở các trường phổ thông, đại học, cao đẳng. GIỚI THUYẾT VỀ KẾT CẤU, NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT TRONG VĂN HỌC VÀ VĂN NGHIỆP CỦA MẠC NGÔN Kết cấu và nhân vật là một trong những yếu tố quan trọng trong việc thể hiện nội dung tư tưởng và bật nổi giá trị nghệ thuật của tác phẩm.
Vì vậy, việc nghiên cứu về kết cấu và nhân vật trong tác phẩm văn học là một trong những yêu cầu cần thiết trước khi đi vào khám phá, khẳng định tính nghệ thuật của loại hình nghệ thuật tổng hợp đặc biệt này. Kết cấu trong tác phẩm văn học 1. Khái niệm kết cấu Kết cấu (tiếng Pháp Composition) là một trong những yếu tố quan trọng cấu thành nên tác phẩm văn học. Tùy theo góc độ nhìn nhận mà các nhà lý luận văn học có nhiều cách hiểu và quan niệm khác nhau về kết cấu.
Xem xét kết cấu như một phương diện hình thức của tác phẩm, trong quyển Tinh hoa lý luận văn học cổ điển Trung Quốc, Kim Thánh Thán cho rằng; “Kết cấu là hình thức, nhưng trong tác phẩm nghệ thuật đích thực, hình thức phải mang tính nội dung. Do đó, bất cứ sự tổ chức sắp xếp nào trong tiểu thuyết cũng là góp phần làm sáng tỏ một quan niệm, hay nói hẹp hơn, một cách nhìn, một sự lý giải nào đó của tác giả” [48, tr. Cũng từ việc xem xét đó, Trần Đình Sử (chủ biên) trong cuốn Giáo trình lý luận văn học (tập II)- Tác phẩm và thể loại tác phẩm, cũng cho rằng: “Kết cấu là phương diện cơ bản của hình thức tác phẩm văn học, là sự tổ chức, sắp xếp, biểu hiện của nội dung văn học” [70, tr. Xét kết cấu trong mối quan hệ với cốt truyện, N.
Gulaiep, trong quyển Lý luận văn học, có viết: “Tính nhất quán trong sự phát triển cốt truyện là kết cấu, tức là sự cấu tạo của nó để phản ánh quan điểm tư tưởng của tác giả, sự vận động trong tư tưởng thơ của anh ta” [24, tr. Ngoài ra, ông còn khẳng định rằng: “Kết cấu không phải bao giờ cũng lắp lại tính chất tuần tự về thời gian của các sự kiện làm cơ sở cho tác phẩm. Trong nghệ thuật có thể có sự xáo trộn về thời gian” [24, tr. Timôfêép nhìn nhận kết cấu trong mối tương quan với tính cách, trong cuốn 15 sách Nguyên lý lý luận văn học ông viết: “Kết cấu là phương tiện nghệ thuật để sáng tạo, phát hiện, mô tả tính cách bằng con đường thể hiện theo một trật tự nhất định mọi thuộc tính và dấu hiệu của tính cách đó, bằng cách vạch ra mối tương quan của nó với các tình tiết khác”[89, tr.270] và “kết cấu là điều kiện tất yếu của việc phản ánh cuộc sống trong tác phẩm nghệ thuật” [89, tr.
Trong cuốn Lý luận văn học- vấn đề và suy nghĩ, nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Hạnh và Huỳnh Như Phương xem xét kết cấu trong việc biểu đạt nội dung và hình thức tác phẩm, cho rằng: “Kết cấu là lôgích của nội dung và lôgích mối quan hệ giữa nội dung và hình thức. Tìm hiểu kết cấu của tác phẩm chính là tìm hiểu bước đi của nội dung và đồng thời bước đi của chính hình thức” [31, tr.192] và “Kết cấu là một trong những nhân tố quan trọng tạo nên giá trị nghệ thuật của tác phẩm” [31, tr. Ngoài ra trong các quyển từ điển thuật ngữ văn học, các nhà lý luận cũng có nhiều định nghĩa về kết cấu. Cụ thể trong quyển Khái niệm và thuật ngữ lý luận văn học Trung Quốc, Phạm Thị Hảo cho rằng: “Kết cấu chỉ hình thức sắp xếp và cấu tạo bên trong tác phẩm văn nghệ.
Nhà văn căn cứ vào những hiểu biết của mình về cuộc sống, rồi theo nhu cầu của sự xây dựng hình tượng và biểu hiện chủ đề, vận dụng các loại thủ pháp nghệ thuật để sắp xếp những nhân vật, sự kiện, cái chính, cái phụ, cho thật hợp lý, cho phù hợp với logic cuộc sống, thích ứng với yêu cầu của một thể tài nhất định, đạt được sự hoàn chỉnh, hài hòa nghệ thuật” [32, tr. Còn trong quyển Từ điển thuật ngữ văn học, Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi (đồng chủ biên) định nghĩa rằng: “Kết cấu là một tổ chức phức tạp và sinh động của tác phẩm. Tổ chức tác phẩm không chỉ giới hạn ở sự tiếp nối bề mặt, ở sự tương quan bên ngoài giữa các bộ phận, chương đoạn mà bao hàm sự liên kết bên trong, nghệ thuật kiến trúc nội dung cụ thể của tác phẩm” [29, tr. Ngoài ra, Từ điển văn học (bộ mới) cho rằng: “Kết cấu là thuật ngữ chỉ sự sắp xếp, phân bố các thành phần hình thức nghệ thuật - tức là sự cấu tạo tác phẩm, tùy theo nội dung và thể tài gọi là kết cấu.
Kết cấu gắn kết với các yếu tố của hình thức và phối thuộc chúng với tư tưởng” [35, tr. Các nhà biên soạn còn chỉ ra kết cấu của tác phẩm bao gồm: phân bố các nhân vật (hệ thống hình tượng), các sự kiện và hành động (kết cấu cốt truyện), các phương thức trần thuật (kết cấu trần thuật), chi tiết hóa các khung cảnh, hành vi, cảm xúc (kết 16 cấu chi tiết), các thủ pháp văn phong (kết cấu ngôn từ), các truyện kể xen kẽ hoặc các đoạn ngoại đề trữ tình (kết cấu các yếu tố ngoài cốt truyện). Từ những quan niệm khác nhau về kết cấu, chúng tôi có thể hiểu kết cấu là toàn bộ tổ chức nghệ thuật sinh động và phức tạp được tạo nên bằng những mối liên hệ và quan hệ giữa các yếu tố, nhiều bộ phận (các yếu tố, bộ phận thuộc về nội dung và các yếu tố, bộ phận thuộc về hình thức) tạo thành một tổ chức nhất định, một chỉnh thể thống nhất nhằm thể hiện giá trị nghệ thuật của tác phẩm. Đồng thời kết cấu còn là phương tiện cơ bản và tất yếu của khái quát nghệ thuật và biểu đạt ý nghĩa tác phẩm.
Khi tìm hiểu về kết cấu, chúng ta cần lưu ý phân biệt với khái niệm bố cục. Trong cuốn sách Lý luận văn học- vấn đề và suy nghĩ, nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Hạnh và Huỳnh Như Phương đã phân biệt khá rạch ròi, rõ ràng về bố cục và kết cấu: “Bố cục là sự tổ chức hình thức bên ngoài của tác phẩm, gồm các phần, các chương, các đoạn, các khổ thơ. Bố cục chẳng qua là phần kết cấu hiện lên trên bề mặt của tác phẩm. Còn kết cấu lại bao trùm và xuyên thấm vào từng mối liên hệ qua lại giữa các yếu tố thuộc về nội dung với các yếu tố thuộc về hình thức, trong đó có cả các yếu tố bố cục” [31, tr.
Như vậy, bố cục là một phương diện, một bộ phận và biểu hiện bề mặt của kết cấu, “là cái hình thù có thể trông thấy được của một công trình nghệ thuật” [78, tr. Yêu cầu trong việc xây dựng kết cấu Văn bản văn học là một chỉnh thể thống nhất bởi giữa các yếu tố, bộ phận có mối quan hệ hữu cơ với nhau làm cho tác phẩm có “hình, hồn, thần”. Để tạo nên điều đó, kết cấu tác phẩm văn học phải thực hiện một số yêu cầu sau đây: 1. Hoàn chỉnh, thống nhất, thẩm mĩ Hoàn chỉnh, thống nhất, thẩm mĩ là yêu cầu đầu tiên và bắt buộc của kết cấu.
Theo Platon, kết cấu của mỗi bài văn phải là một yếu tố có sức sống, có cái thân thể vốn có của nó, có đầu, có đuôi, có phần thân, có tứ chi, có bộ phận này, bộ phận khác, có quan hệ bộ phận và toàn thể, tất cả đều phải có vị trí của nó. Yêu cầu này chỉ có thể đạt được khi việc tổ chức các yếu tố, bộ phận của tác phẩm thống nhất với mục đích sáng tạo của nhà văn, gây được sự chú ý đối với người đọc. Bởi vì “mục tiêu kết cấu văn học là phải tác động đến cảm xúc của người đọc, phải gây được hồi hộp, chờ đợi, 17 gây được nụ cười hay cảm xúc thanh thản, siêu thoát, tùy theo yêu cầu của nội dung” [70, tr. Bên cạnh mục tiêu tác động đến cảm xúc của người đọc, kết cấu văn học phải làm sao cho các biến cố, sự kiện trong tác phẩm có mối quan hệ, liên hệ chặt chẽ, thống nhất, trọn vẹn như một dòng chảy thông suốt, liên tục không bị đứt quãng, gián đoạn.
Vì thế, tác phẩm như một sinh thể có hồn, có thần, đúng như cuộc sống vốn có. Aristote cho rằng: “các phần của sự kiện (chi tiết) cần phải sắp xếp như thế nào để khi thay đổi hay bỏ đi một phần thì cái chỉnh thể cũng biến động theo; bởi vì cái gì mà có hoặc thiếu nó cũng được, thì cái đó không phải là bộ phận hữu cơ của thể thống nhất ấy” [5, tr.