CHƯƠNG 1: NHÂN VẬT VĂN HỌC VÀ DIỆN MẠO NHÂN VẬT VĂN HỌC TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM SAU 1975 1. Nhân vật văn học và nhân vật văn học trong tiểu thuyết 1. Nhân vật văn học 1. Văn học là hoạt động sáng tạo nghệ thuật của nhà văn và tác phẩm văn học là thành quả của hoạt động sáng tạo đó.
Tác phẩm văn học được tạo nên từ sự phức hợp của nhiều yếu tố dưới ngòi bút nghệ thuật của nhà văn, tất nhiên trong đó không thể thiếu yếu tố nhân vật. “Văn học không thể thiếu nhân vật, bởi vì đó là hình thức cơ bản để qua đó văn học miêu tả thế giới một cách hình tượng” [53,277]. Thật vậy, một tác phẩm văn học có thể có nhiều hoặc ít nhân vật nhưng không tác phẩm nào lại hoàn toàn không có nhân vật. Nhân vật hiển nhiên xuất hiện trong tác phẩm như một mặc định nghệ thuật.
Và trong tác phẩm văn học thì “hình tượng nhân vật là kết quả của sự sáng tạo có tính chất hư cấu của tác giả về những đối tượng có một đời sống riêng” [19,184]. “Những đối tượng” này có thể là con người nhưng cũng có thể là con vật, đồ vật hay thiên nhiên được nhân hóa giống như con người. Tuy nhiên khái niệm “nhân vật” chủ yếu nhất vẫn được dùng để chỉ những con người được nói đến trong tác phẩm văn học vì “nói đến nhân vật văn học là nói đến con người được miêu tả, thể hiện trong tác phẩm bằng phương tiện văn học” [53,277]. Nhân vật - con người ở đây có thể là nhân vật được miêu tả đầy đủ từ tên tuổi, lai lịch, ngoại hình đến hành động, nội tâm,…vì thế chúng hiện lên trong tác phẩm như những con người thật của cuộc đời.
Hoặc đó cũng có thể là những nhân vật được nhắc đến gián tiếp qua lời của nhân vật khác hay chỉ được thể hiện qua các yếu tố như giọng điệu, cảm xúc, nỗi niềm…Chính vì vậy, hình tượng nhân vật được xây dựng trong tác phẩm văn học luôn đa dạng. Trong tác phẩm văn học, nhân vật có vai trò vô cùng quan trọng. Nó là sự hình tượng hóa và cụ thể hóa ý tưởng nghệ thuật của nhà văn, là nơi để qua đó nhà văn chuyển tải và người đọc tiếp nhận những vấn đề nội dung tác phẩm. Do đó, nhân vật luôn là yếu tố được nhà văn dụng công xây dựng và là yếu tố thường để lại ấn tượng nhiều nhất cho người đọc khi tiếp nhận tác phẩm.
Nhân vật nói lên sự nhìn nhận và đánh giá về con người của nhà văn nhưng nó không đơn giản chỉ là sự thể hiện quan niệm nghệ thuật về con người mà nhân vật còn là nơi khái quát và thể hiện mọi giá trị tư tưởng thẩm mĩ của tác phẩm văn học cũng như tư tưởng của nhà văn. Có thể nói tài năng của nhà văn và sự thành công của tác phẩm thể hiện ở chỗ nhà văn có xây dựng được những nhân vật thành công hay không. Không phải ngẫu nhiên mà tên tuổi của nhà văn luôn gắn liền với tên tuổi của nhân vật này hay nhân vật khác do nhà văn tạo ra và khi nhắc đến nhà văn thì người đọc lại nhớ ngay đến những nhân vật điển hình - đứa con tinh thần ưu tú của họ. Chính sự thành công trong xây dựng hình tượng nhân vật là một dấu hiệu chứng tỏ tài năng nghệ thuật của nhà văn.
Không chỉ là con người được miêu tả trong văn học bằng các phương tiện văn học, không chỉ là tiêu chí đánh giá tài năng nghệ thuật của nhà văn, nhân vật trong tác phẩm văn học còn là phương tiện khái quát hiện thực. “Chức năng của nhân vật là khái quát những quy luật của cuộc sống con người, thể hiện những hiểu biết, những ao ước và kì vọng về con người” [53,279]. Nói cách khác nhân vật là phương tiện nghệ thuật để qua đó nhà văn khái quát các vấn đề đời sống và con người, là nơi để nhà văn gởi gắm những quan niệm, những băn khoăn, trăn trở trước các vấn đề cuộc sống. Tùy vào mục đích nghệ thuật, nhà văn có thể xây dựng những hình tượng nhân vật khác nhau và những nhân vật được xem là thành công, có sức sống với thời gian thường là những nhân vật được xây dựng với những nét tính cách độc đáo riêng biệt.
Nhân vật trong tác phẩm văn học là một hiện tượng vừa có tính độc đáo lại vừa đa dạng. Vì vậy việc phân chia loại hình nhân vật cũng không phải là điều dễ dàng và cũng không thể dựa vào một tiêu chí duy nhất. Tuy thế, dựa vào những tiêu chí nhất định có thể phân chia nhân vật trong tác phẩm văn học thành các loại nhân vật khác nhau như nhân vật chính, nhân vật phụ, nhân vật trung tâm (dựa vào vai trò của nhân vật đối với kết cấu và cốt truyện của tác phẩm); nhân vật chính diện, nhân vật phản diện, nhân vật trung gian (dựa vào phương diện hệ tư tưởng và quan hệ đối với lí tưởng); nhân vật chức năng, nhân vật loại hình, nhân vật tính cách, nhân vật tư tưởng (dựa vào cấu trúc nhân vật)… Với những đặc điểm và vai trò như thế, rõ ràng trong tác phẩm văn học nhân vật là một yếu tố không thể thiếu. Dù văn học có những cách tân hay thay đổi thế nào thì hình tượng nhân vật vẫn là cơ sở để thông qua đó nhà văn thể hiện những vấn đề đời sống một cách nghệ thuật.
Trong tác phẩm văn học nhân vật bao giờ cũng là nơi tập trung mọi sự miêu tả của nhà văn và sự chú ý của người đọc. Bàn về vấn đề nhân vật, tuy không phải là sự tranh luận gay gắt nhưng lí luận văn học vẫn tồn tại hai ý kiến khác nhau về nhân vật trong tác phẩm văn học và nhân vật văn học. Theo suy nghĩ thông thường, người ta vẫn quen gọi tất cả những nhân vật xuất hiện trong tác phẩm văn học là nhân vật văn học. Cách gọi như thế từ trước đến giờ vẫn được chấp nhận, tuy nhiên có lẽ nó chưa thể hiện được hết nội hàm của khái niệm nhân vật văn học.
Rõ ràng xét trên phương diện lí luận, ta thấy khái niệm nhân vật văn học không hoàn toàn đồng nhất với khái niệm nhân vật trong tác phẩm văn học. Một tác phẩm văn học có thể có một, một số nhân vật hay có đến hàng chục, thậm chí hàng trăm nhân vật. Chẳng hạn những tác phẩm có qui mô lớn như Chiến tranh và hòa bình (L.Tônxtôi) có hơn 570 nhân vật hay Thủy hử (Thi Nại Am) cũng có hơn 400 nhân vật nhưng không phải tất cả những nhân vật đó đều là nhân vật văn học. Vậy nhân vật văn học là gì? Nhân vật văn học có gì khác so với nhân vật trong tác phẩm văn học? Trước hết, nhân vật văn học là nhân vật trong tác phẩm văn học.
Nhân vật văn học không gì khác hơn chính là những nhân vật đã được nhà văn xây dựng trong tác phẩm bằng các phương tiện văn học để chuyển tải những giá trị tư tưởng, thẩm mĩ và khái quát các vấn đề đời sống. Tác phẩm văn học thường không chỉ có một mà có nhiều nhân vật. Các nhân vật này tạo thành một hệ thống nhân vật hoàn chỉnh và chính mối liên hệ giữa chúng thông qua những sự kiện đã làm nên nội dung tác phẩm. Mỗi nhân vật xuất hiện trong tác phẩm thường có một vai trò nhất định nhưng không phải bất cứ nhân vật nào cũng được chăm chút như nhau.
Có nhân vật được nhà văn miêu tả kĩ càng với đầy đủ các yếu tố từ lai lịch, ngoại hình, hành động đến diễn biến tâm tư, tình cảm nhưng cũng có nhân vật chỉ được nhắc thoáng qua. Vì thế nên có nhân vật xuất hiện đậm nét nhưng cũng có nhân vật mờ nhạt. Và cũng vì thế mà không phải bất cứ nhân vật nào xuất hiện trong tác phẩm văn học cũng là nhân vật văn học. Nhân vật văn học vốn có những đặc trưng riêng của nó.
Nhìn chung cũng đã có nhiều ý kiến khác nhau bàn về nhân vật văn học. Xét về loại hình nhân vật thì nhân vật văn học có thể là nhân vật trung tâm, nhân vật chính hay thậm chí cũng có thể là nhân vật phụ. Nhân vật văn học cũng có thể là nhân vật chính diện hay nhân vật phản diện nhưng đặc biệt một nhân vật chỉ trở thành nhân vật văn học khi nó thật sự “sống” trên trang viết. Nói cách khác nhân vật văn học phải được xây dựng một cách chân thực với những nét tính cách rõ rệt, với những hành động và tâm tư, suy nghĩ và tình cảm đậm chất người chứ không phải chỉ là những nhân vật mờ nhạt hay minh họạ cho một tư tưởng nào đó của nhà văn.
Trong tác phẩm văn học, nhân vật văn học hiện lên với tư cách vừa là “những bản dập của những con người sống” vừa là “những hình tượng được khắc họa phù hợp với ý đồ tư tưởng của tác giả” (dẫn lại theo Pospelov, [74,210]). Đã là nhân vật văn học thì một yêu cầu tất yếu là nhân vật đó phải có sức sống, phải chân thực. Nhân vật có thể xuất hiện với tần số ít hoặc nhiều trong tác phẩm, cuộc đời nhân vật có thể ngắn hay dài, có thể yên bình hay trải qua những biến cố, thăng trầm nhưng một điều bắt buộc là nhân vật phải hiện lên sinh động và chân thực. Những suy nghĩ, hành động của nhân vật trong tác phẩm phải xuất phát từ động cơ, tình cảm của bản thân nhân vật và phù hợp với sự phát triển tính cách nhân vật ngay từ đầu được nhà văn thể hiện chứ đó không thể là sự gán ghép tùy tiện của nhà văn.
Nhân vật văn học vì thế không thể là những nhân vật thụ động, mờ nhạt hay đơn giản chỉ mang tính minh họa cho một ý đồ nghệ thuật nào đó mà nó sẽ có một quá trình phát triển tính cách và có con đường đi riêng của mình trong tác phẩm. Tất nhiên quá trình phát triển tính cách này không thể hoàn toàn do nhân vật tự quyết mà phải được diễn ra dưới ngòi bút có chủ ý hay không chủ ý của nhà văn nhưng nó phải phù hợp với logic vận động của tính cách nhân vật. Điều này cũng đồng nghĩa với việc khẳng định yêu cầu về tính cách là một yêu cầu thiết yếu đối với một nhân vật văn học. Thuật ngữ tính cách ở đây được hiểu với nghĩa là một phương diện quan trọng của nhân vật để phân biệt với các phương diện khác như chân dung, ngoại hình hay hành động.