HOẠT ĐỘNG VĂN HỌC CỦA PHẠM QUỲNH TRÊN NAM PHONG TẠP CHÍ TỪ GÓC NHÌN LÝ THUYẾT HẬU THỰC DÂN

Luận án tiến sĩ nghiên cứu hoạt động văn học của Phạm Quỳnh trên Nam Phong tạp chí qua lăng kính lý thuyết hậu thực dân. Phân tích sâu sắc giá trị văn hóa.

• Tác giả: Trần Thị Tươi
• Người hướng dẫn: PTS. Võ Văn Nhơn
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
• Chuyên ngành: Lý luận văn học
• Đề tài: Hoạt động văn học của Phạm Quỳnh trên Nam Phong tạp chí từ góc nhìn lý thuyết Hậu thực dân
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Tp. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CÁM ƠN
• DẪN NHẬP
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.3. Mục tiêu nghiên cứu
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu
• 0.5. Đóng góp của luận án
• 0.6. Cấu trúc của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Các công trình lý thuyết hậu thực dân trên thế giới và việc tiếp nhận, ứng dụng trong nghiên cứu văn học Việt Nam
• 1.1.1. Các công trình lý thuyết hậu thực dân trên thế giới
• 1.1.2. Các công trình dịch thuật, giới thiệu lý thuyết hậu thực dân và ứng dụng lý thuyết hậu thực dân trong nghiên cứu văn học Việt Nam
• 1.2. Những nghiên cứu về Phạm Quỳnh và Nam Phong tạp chí trong bối cảnh báo chí và văn học quốc ngữ Việt Nam đầu thế kỷ XX
• 1.2.1. Những nghiên cứu về Phạm Quỳnh và Nam Phong tạp chí trước 1975
• 1.2.2. Những nghiên cứu về Phạm Quỳnh và Nam Phong tạp chí sau 1975
• 1.3. Việc sưu tầm, giới thiệu các trước tác và dịch thuật của Phạm Quỳnh cùng những công trình nghiên cứu về Phạm Quỳnh
• 1.3.1. Việc sưu tầm, giới thiệu các trước tác và dịch thuật của Phạm Quỳnh
• 1.3.2. Các bài viết, công trình nghiên cứu về Phạm Quỳnh
• 2. CHƯƠNG 2: LÝ THUYẾT HẬU THỰC DÂN: NGUỒN GỐC, TIẾN TRÌNH, ĐẶC ĐIỂM
• 2.1. Từ chủ nghĩa thực dân đến chủ nghĩa hậu thực dân và diễn trình phát triển của “Orientalism”
• 2.2. Sự hình thành lý thuyết hậu thực dân và một số vấn đề cơ bản của lý thuyết hậu thực dân
• 2.2.1. Sự hình thành lý thuyết hậu thực dân. Một số vấn đề cơ bản của lý thuyết hậu thực dân. Những lý thuyết gia tiêu biểu trong nghiên cứu hậu thực dân
• 2.2.1.1. Gayatri Chakravorty Spivak (1942-)
• 2.2.1.2. Trịnh Thị Minh Hà (1952-)
• 2.2.2. Một số khái niệm cơ bản trong nghiên cứu hậu thực dân
• 2.2.2.1. Tính lai ghép (Hybridity)
• 2.2.2.2. Tính nước đôi (Ambivalence)
• 2.2.2.3. Sự đa dạng và sai khác văn hoá (Cultural diversity/ Cultural difference)
• 2.2.3. Từ lý thuyết hậu thực dân đến việc xem xét trường hợp Phạm Quỳnh
• 2.3. Cuộc đời và sự nghiệp của Phạm Quỳnh
• 2.4. Nam Phong tạp chí và vai trò của Phạm Quỳnh
• 3. CHƯƠNG 3: “LAI GHÉP” VÀ “NƯỚC ĐÔI” - TỪ NHÃN QUAN CÁ NHÂN ĐẾN TINH THẦN GẦY DỰNG NỀN VĂN HOÁ MỚI
• 3.1. “Lai ghép” - sự tạo sinh các dạng thức văn hóa mới
• 3.2. Phạm Quỳnh trước sự va chạm của hai nền văn minh
• 3.3. Lai ghép như là một quá trình diễn dịch, tạo dựng bản sắc
• 3.4. “Nước đôi” - hệ quả lai ghép và phương thức đối thoại mới của Phạm Quỳnh
• 3.5. Phạm Quỳnh trước sự hiện diện của thực dân
• 3.6. Những tình thế nước đôi và sự rạn nứt của con đường hoà giải Pháp-Việt
• 3.7. Phạm Quỳnh trước ngưỡng cửa hiện đại
• 4. CHƯƠNG 4: PHẠM QUỲNH VÀ SỰ HÌNH THÀNH MỘT LỐI TƯ DUY ỨNG XỬ VỚI “CÁI KHÁC”
• 4.1. “Cái khác” - từ nhãn quan phương Tây đến những tác động lên cấu trúc tâm lý người thuộc địa
• 4.2. Phạm Quỳnh và những lựa chọn ứng xử với “cái khác”
• 4.3. Phạm Quỳnh trước cái ngoại dị quyến rũ của xứ sở phương Tây
• 4.4. Tìm kiếm và định vị căn tính dân tộc
• 4.5. Xây dựng “quốc hồn” và phục dựng các giá trị văn hóa truyền thống
• 4.6. Dịch văn hoá và quá trình tìm lại tiếng nói, vị thế cho dân tộc
• 4.6.1. Phạm Quỳnh trong bối cảnh dịch thuật đầu thế kỷ XX
• 4.6.2. Dịch thuật và ý thức hệ quyền lực cai trị thuộc địa
• 4.6.3. Dịch và tinh thần giải thực dân về mặt văn hoá
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1: Dịch thuật một số khái niệm then chốt trong nghiên cứu Hậu thực dân
• PHỤ LỤC 2: Tư liệu thống kê trên Nam Phong tạp chí
• PHỤ LỤC 3: Danh mục các tác phẩm dịch thuật của Phạm Quỳnh trên Nam Phong tạp chí
• PHỤ LỤC 4: Một số hình ảnh về Phạm Quỳnh & Nam Phong tạp chí

Tóm tắt

I. Tổng Quan Phạm Quỳnh và Nam Phong Nghiên Cứu Hậu Thực Dân

Bài viết này đi sâu vào nghiên cứu về Phạm Quỳnh và Nam Phong Tạp Chí thông qua lăng kính của nghiên cứu hậu thực dân. Chúng ta sẽ khám phá cách chủ nghĩa thực dân Pháp tại Việt Nam ảnh hưởng đến hoạt động văn học của Phạm Quỳnh trên tạp chí này. Mục tiêu là làm sáng tỏ sự giao thoa giữa văn hóa phương Tây và bản sắc Việt Nam, cũng như vai trò của trí thức Việt Nam trong bối cảnh thuộc địa. Nghiên cứu này sẽ góp phần làm phong phú thêm các cuộc thảo luận về văn học Việt Nam đầu thế kỷ 20 và những ảnh hưởng kéo dài của thời kỳ này. Lý thuyết hậu thực dân mang đến một công cụ phân tích mạnh mẽ, giúp chúng ta hiểu rõ hơn về những phức tạp và mâu thuẫn trong xã hội Việt Nam thời kỳ đó. Các tác phẩm của Phạm Quỳnh sẽ được xem xét dưới góc độ này, nhằm khám phá những ảnh hưởng và sự thích ứng đối với văn hóa chính quốc, cũng như sự hình thành bản sắc văn hóa Việt Nam.

1.1. Bối Cảnh Lịch Sử và Văn Hóa Đầu Thế Kỷ 20

Đầu thế kỷ 20, Việt Nam chứng kiến sự giao thoa mạnh mẽ giữa văn hóa Pháp tại Việt Nam và văn hóa bản địa. Sự xuất hiện của văn học quốc ngữ và báo chí Việt Nam thời Pháp thuộc đã tạo ra một diễn đàn mới cho các nhà văn và trí thức. Phạm Quỳnh và Nam Phong Tạp Chí đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy sự phát triển của văn học Việt Nam trong giai đoạn này, đồng thời đối mặt với những thách thức từ chủ nghĩa thực dân Pháp.

1.2. Phạm Quỳnh Nhà Văn Nhà Báo và Nhà Chính Trị

Phạm Quỳnh là một nhân vật phức tạp và gây tranh cãi trong lịch sử Việt Nam. Ông vừa là một nhà văn hóa có tầm ảnh hưởng, vừa là một nhà chính trị có những lựa chọn gây tranh cãi. Nghiên cứu này sẽ khám phá những khía cạnh khác nhau trong sự nghiệp của Phạm Quỳnh, từ những đóng góp cho Nam Phong Tạp Chí đến những tư tưởng chính trị của Phạm Quỳnh.

II. Vấn Đề Nghiên Cứu Mâu Thuẫn và Thách Thức Hậu Thực Dân

Nghiên cứu Phạm Quỳnh và Nam Phong Tạp Chí dưới góc độ hậu thực dân giúp chúng ta nhận diện những mâu thuẫn và thách thức mà các trí thức Việt Nam phải đối mặt trong thời kỳ thuộc địa. Sự hình thành bản sắc văn hóa Việt Nam diễn ra trong bối cảnh áp lực từ văn hóa Pháp và sự giằng xé giữa truyền thống và hiện đại. Nam Phong Tạp Chí trở thành một diễn đàn cho những cuộc tranh luận về vấn đề dân tộc và hiện đại hóa, nơi các trí thức cố gắng định hình tương lai của đất nước. Nghiên cứu này sẽ làm sáng tỏ những khó khăn và lựa chọn mà Phạm Quỳnh và những người cùng thời phải đối mặt trong quá trình này.

2.1. Ảnh Hưởng Của Chủ Nghĩa Thực Dân Pháp Đến Văn Hóa Việt Nam

Chính sách văn hóa của Pháp tại Việt Nam có tác động sâu sắc đến sự phát triển của văn học Việt Nam và bản sắc văn hóa Việt Nam. Chủ nghĩa thực dân Pháp không chỉ áp đặt về mặt chính trị mà còn tìm cách thay đổi hệ giá trị và tư tưởng của người Việt. Nam Phong Tạp Chí phản ánh những nỗ lực của các trí thức Việt Nam trong việc bảo tồn và phát huy di sản văn học Phạm Quỳnh trong bối cảnh này.

2.2. Sự Giằng Xé Giữa Truyền Thống và Hiện Đại

Quá trình hiện đại hóa của Việt Nam diễn ra trong bối cảnh ảnh hưởng của Pháp. Phạm Quỳnh và các nhà văn khác phải đối mặt với sự giằng xé giữa việc giữ gìn văn hóa truyền thống và tiếp thu những giá trị mới từ phương Tây. Nam Phong Tạp Chí trở thành một nơi để thảo luận về những quan điểm văn học của Phạm Quỳnh và tìm kiếm một con đường phát triển phù hợp cho đất nước.

2.3. Vai Trò Của Trí Thức Việt Nam Trong Bối Cảnh Thuộc Địa

Các trí thức Việt Nam đóng vai trò quan trọng trong việc định hình bản sắc văn hóa Việt Nam trong thời kỳ thuộc địa. Họ không chỉ là những người tiếp nhận văn hóa phương Tây mà còn là những người bảo vệ và phát huy văn hóa truyền thống. Phạm Quỳnh là một ví dụ tiêu biểu cho vai trò của trí thức Việt Nam trong việc đối thoại với chủ nghĩa thực dân và tìm kiếm một tương lai cho dân tộc.

III. Giải Pháp Phân Tích Lai Ghép và Nước Đôi trong Tư Tưởng Phạm Quỳnh

Để hiểu rõ hơn về hoạt động văn học của Phạm Quỳnh trên Nam Phong Tạp Chí, chúng ta cần phân tích hai khái niệm quan trọng trong nghiên cứu hậu thực dân: 'lai ghép' và 'nước đôi'. 'Lai ghép' đề cập đến sự kết hợp giữa các yếu tố văn hóa khác nhau, trong khi 'nước đôi' thể hiện sự mâu thuẫn và phức tạp trong tư tưởng. Phạm Quỳnh thể hiện cả hai đặc điểm này trong các tác phẩm của mình, cho thấy sự ảnh hưởng của cả văn hóa Pháp và văn hóa Việt Nam. Nghiên cứu này sẽ khám phá cách hai khái niệm này thể hiện trong các bài viết của Phạm Quỳnh và cách chúng góp phần vào việc định hình bản sắc văn hóa Việt Nam.

3.1. Phạm Quỳnh và Sự Giao Thoa Văn Hóa Đông Tây

Giao thoa văn hóa Đông - Tây là một chủ đề quan trọng trong nghiên cứu về Phạm Quỳnh và Nam Phong Tạp Chí. Phạm Quỳnh tiếp xúc với văn hóa Pháp thông qua giáo dục và công việc, nhưng ông vẫn giữ vững tinh thần dân tộc. Các tác phẩm của ông phản ánh sự pha trộn giữa các yếu tố văn hóa khác nhau, tạo ra một phong cách độc đáo và hấp dẫn.

3.2. Nước Đôi và Mâu Thuẫn Trong Tư Tưởng Của Phạm Quỳnh

Sự 'nước đôi' trong tư tưởng của Phạm Quỳnh là một chủ đề gây tranh cãi. Ông vừa muốn hợp tác với chính quyền thực dân để hiện đại hóa đất nước, vừa muốn bảo vệ bản sắc văn hóa Việt Nam. Điều này dẫn đến những mâu thuẫn và phê phán từ nhiều phía. Nghiên cứu này sẽ cố gắng hiểu rõ hơn về những lý do đằng sau sự 'nước đôi' của Phạm Quỳnh và những tác động của nó đến sự nghiệp của ông.

IV. Ứng Dụng Ảnh Hưởng của Nam Phong Tạp Chí Đến Văn Hóa Quốc Ngữ

Nam Phong Tạp Chí đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển của văn học quốc ngữ và báo chí Việt Nam đầu thế kỷ 20. Tạp chí này không chỉ là một diễn đàn cho các nhà văn và trí thức mà còn là một công cụ để quảng bá văn hóa Việt Nam và thúc đẩy phong trào Âu hóa. Nghiên cứu này sẽ khám phá cách Nam Phong Tạp Chí góp phần vào sự hình thành một nền văn học Việt Nam hiện đại và những ảnh hưởng của tạp chí này đến xã hội Việt Nam đương thời. Tạp chí này góp phần vào việc xây dựng một nền tảng vững chắc cho văn học quốc ngữ, tạo điều kiện cho sự phát triển của các thế hệ nhà văn sau này.

4.1. Nam Phong Tạp Chí Diễn Đàn Văn Hóa và Chính Trị

Nam Phong Tạp Chí không chỉ là một tờ báo văn học mà còn là một diễn đàn để thảo luận về các vấn đề chính trị và xã hội. Các bài viết trên tạp chí này phản ánh những quan điểm khác nhau về vấn đề dân tộc và hiện đại hóa, cũng như những tranh cãi về quan hệ Việt - Pháp.

4.2. Phát Triển Quốc Ngữ và Ảnh Hưởng Của Nam Phong Tạp Chí

Nam Phong Tạp Chí đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy sự phát triển của quốc ngữ. Tạp chí này sử dụng quốc ngữ làm ngôn ngữ chính, giúp phổ biến chữ viết này trong công chúng. Các bài viết trên tạp chí này cũng góp phần vào việc hình thành một phong cách viết quốc ngữ hiện đại.

V. Phê Bình Hậu Thực Dân Đánh Giá Phạm Quỳnh Dưới Góc Độ Mới

Áp dụng phê bình văn học hậu thực dân cho phép chúng ta đánh giá Phạm Quỳnh và Nam Phong Tạp Chí một cách khách quan và toàn diện hơn. Thay vì chỉ tập trung vào những tranh cãi về tư tưởng chính trị của Phạm Quỳnh, chúng ta có thể hiểu rõ hơn về những áp lực và thách thức mà ông phải đối mặt trong bối cảnh thuộc địa. Phê bình hậu thực dân giúp chúng ta nhận ra những mâu thuẫn và phức tạp trong tư tưởng của Phạm Quỳnh, cũng như những đóng góp của ông cho sự phát triển của văn học Việt Nam.

5.1. Giải Mã Tâm Lý Thuộc Địa Qua Các Tác Phẩm Của Phạm Quỳnh

Các tác phẩm của Phạm Quỳnh có thể được xem là một phản ánh của tâm lý thuộc địa. Ông vừa muốn tiếp thu những giá trị từ phương Tây, vừa muốn bảo vệ bản sắc văn hóa Việt Nam. Nghiên cứu này sẽ phân tích cách tâm lý thuộc địa thể hiện trong các tác phẩm của Phạm Quỳnh và những tác động của nó đến sự nghiệp của ông.

5.2. Quan Điểm Của Phạm Quỳnh Về Văn Hóa Pháp

Quan điểm văn học của Phạm Quỳnh về văn hóa Pháp là một chủ đề quan trọng. Ông vừa ngưỡng mộ những thành tựu của văn hóa Pháp, vừa nhận thức được những nguy cơ của việc mất đi bản sắc văn hóa Việt Nam. Nghiên cứu này sẽ khám phá cách Phạm Quỳnh cân bằng giữa hai thái độ này trong các tác phẩm của mình.

VI. Kết Luận Phạm Quỳnh và Nam Phong Di Sản Văn Học Tranh Cãi

Phạm Quỳnh và Nam Phong Tạp Chí để lại một di sản văn học gây tranh cãi nhưng không thể phủ nhận. Nghiên cứu hậu thực dân giúp chúng ta hiểu rõ hơn về những phức tạp và mâu thuẫn trong tư tưởng của Phạm Quỳnh, cũng như những đóng góp của ông cho sự phát triển của văn học Việt Nam. Dù có những tranh cãi, Phạm Quỳnh vẫn là một nhân vật quan trọng trong lịch sử văn hóa Việt Nam, và Nam Phong Tạp Chí vẫn là một nguồn tài liệu quý giá để nghiên cứu về thời kỳ này. Những nghiên cứu về Phạm Quỳnh và nghiên cứu về Nam Phong Tạp Chí cần tiếp tục được thực hiện để làm sáng tỏ hơn về di sản của họ.

6.1. Bài Học Từ Nghiên Cứu Phạm Quỳnh Và Nam Phong Tạp Chí

Nghiên cứu về Phạm Quỳnh và Nam Phong Tạp Chí mang lại những bài học quý giá về sự phức tạp của giao thoa văn hóa và những thách thức của xây dựng bản sắc trong bối cảnh thuộc địa. Nó nhắc nhở chúng ta về tầm quan trọng của việc hiểu rõ lịch sử và văn hóa của mình để xây dựng một tương lai tốt đẹp hơn.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Tương Lai Về Phạm Quỳnh Và Nam Phong Tạp Chí

Nghiên cứu về Phạm Quỳnh và Nam Phong Tạp Chí vẫn còn nhiều tiềm năng để khám phá. Các nghiên cứu trong tương lai có thể tập trung vào những khía cạnh ít được biết đến trong sự nghiệp của Phạm Quỳnh, hoặc khám phá những ảnh hưởng của Nam Phong Tạp Chí đến các lĩnh vực khác của xã hội Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ ngữ văn với đề tài "Hoạt động văn học của Phạm Quỳnh trên Nam Phong tạp chí từ góc nhìn lý thuyết Hậu thực dân" do nghiên cứu sinh Trần Thị Tươi thực hiện tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh (năm 2023), thuộc chuyên ngành Lý luận văn học (mã số: 9220120), dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Lê Thị Thanh Tâm.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Theo trình bày của tác giả, sự ra đời của các hệ thống lý thuyết đầu thế kỷ XX như Cấu trúc luận (Structuralism), Hậu cấu trúc luận (Poststructuralism), Phân tâm học (Psychoanalysis) và Nữ quyền luận (Feminism) đã mở rộng biên độ tư duy cho lý luận, phê bình văn học. Tuy nhiên, các lý thuyết này bộc lộ những giới hạn nhất định khi giải thích các hiện tượng văn học phương Đông sau giai đoạn giải thuộc địa. Sự hình thành lý thuyết Hậu thực dân/Hậu thuộc địa (Postcolonialism) từ cuối thế kỷ XX – khởi nguồn từ các công trình của Frantz Fanon, Edward Said, Gayatri C. Spivak, Homi K. Bhabha – đã chuyển hướng nghiên cứu từ yếu tố "nội văn bản" sang các yếu tố "ngoại văn bản", đặt tác phẩm vào mạng lưới tương tác giữa tri thức, quyền lực và văn hóa thuộc địa.

Tại Việt Nam, văn học ba mươi năm đầu thế kỷ XX mang tính chất bản lề giao thời giữa cũ và mới, truyền thống và hiện đại. Phạm Quỳnh là một gương mặt trí thức trung tâm nhưng luôn gây tranh luận phức tạp. Tác giả luận án chỉ ra rằng, phần lớn các công trình nghiên cứu trước đây về Phạm Quỳnh chủ yếu tiếp cận ở hai giác độ văn học và chính trị, thường dừng lại ở việc phân định rạch ròi giữa "luận công" và "luận tội", hoặc tìm cách tách biệt con người văn học khỏi con người chính trị. Hướng tiếp cận này chưa chú trọng đúng mức đến việc phân tích tâm lý thuộc địa, những giằng xé nội tâm và tình thế lưỡng nan mà người trí thức phải đối mặt dưới sự chi phối của các thiết chế cai trị thực dân. Việc vận dụng lý thuyết hậu thực dân được xác định là hướng đi cần thiết nhằm cắt nghĩa tính phức tạp của chủ thể thuộc địa Phạm Quỳnh trong tiến trình hiện đại hóa văn hóa, văn học dân tộc.

Mục tiêu nghiên cứu

Luận án xác định ba mục tiêu nghiên cứu cụ thể được đánh số như sau:

1. Hiểu biết một cách đầy đủ, hệ thống về lý thuyết hậu thực dân; xác lập cái nhìn toàn cảnh và sâu sắc về nguồn gốc, tiến trình phát triển cùng các nội dung trọng tâm của lý thuyết này.
2. Làm rõ tính tương thích trong việc ứng dụng lý thuyết hậu thực dân vào nghiên cứu văn học Việt Nam nói chung và trường hợp Phạm Quỳnh nói riêng.
3. Phân tích hoạt động văn học của Phạm Quỳnh trên Nam Phong tạp chí từ góc nhìn lý thuyết hậu thực dân, qua đó làm rõ tác động của quyền lực chính trị thuộc địa đối với Phạm Quỳnh cũng như giới trí thức đương thời, và cách thức những tác động này ghi dấu ấn vào đời sống văn học.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Các trước tác và dịch thuật của Phạm Quỳnh đăng tải trên Nam Phong tạp chí, tập trung vào mảng sáng tác, khảo luận, du ký, phê bình và dịch thuật văn học. Luận án tiếp cận khái niệm "văn học" theo quan niệm rộng của chính Phạm Quỳnh, bao gồm cả văn luận thuyết, triết học, tâm lý và các trước tác mở mang tri thức tinh thần.
• Phạm vi tư liệu và không gian: Khảo sát toàn bộ 210 số của Nam Phong tạp chí trong suốt 17 năm phát hành (1917–1934), tập trung khảo sát các văn bản bằng chữ quốc ngữ (Việt văn) trong sự đối sánh với các phần Hán văn và Pháp văn.
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn ba mươi năm đầu thế kỷ XX (trọng tâm từ năm 1917 đến năm 1934).

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tác giả luận án đã tiến hành tổng thuật hệ thống các nguồn tư liệu nghiên cứu theo ba nhóm chính:

Các hướng nghiên cứu lý thuyết hậu thực dân

• Trên thế giới: Luận án điểm lại các công trình móng của Frantz Fanon như Black Skins, White Masks (1952) và The Wretched of the Earth (1961); các công trình xác lập hệ hình của Edward Said như Orientalism (1978) và Culture and Imperialism (1993); nghiên cứu của Gayatri C. Spivak trong In Other Worlds (1987) và The Postcolonial Critic (1990); công trình Nation and Narration (1990) và The Location of Culture (1994) của Homi K. Bhabha; tuyển tập của Henry Louis Gates Jr. (1986); cùng các công trình tổng hợp thuật ngữ của Bill Ashcroft, Gareth Griffiths và Helen Tiffin (1998), Leela Gandhi (1998), Robert J.C. Young (2001) và Peter Barry (1995).
• Tại Việt Nam: Lý thuyết này được giới thiệu và ứng dụng qua các bài viết, công trình của Phương Lựu (2001), Lã Nguyên chủ biên (2020), Nguyễn Hưng Quốc (với các bài viết về chủ nghĩa hậu thực dân, tính lai ghép năm 2008, tính chất thuộc địa và hậu thuộc địa năm 2000), Hoàng Lương Xá (2009), Nguyễn Hòa (2014), Đoàn Ánh Dương (2010, 2014), Phạm Phương Chi (2018), Hoàng Tố Mai chủ biên (2022). Về hướng nghiên cứu ứng dụng và luận văn, luận án có các công trình của Lê Thị Vân Anh (2009), Trần Thị Kim Trang (2012), Lê Thị Như Vân (2014), Nguyễn Thị Hiền (2015); về dịch thuật hậu thực dân có công trình của Trần Hải Yến dịch Karen Thornber (2017), Nguyễn Thị Minh Thương (2012), Phạm Quốc Lộc (2017).

Các hướng nghiên cứu về Phạm Quỳnh và Nam Phong tạp chí

• Giai đoạn trước năm 1975:
  • Tại miền Bắc (1954–1975): Các bài viết của Nguyễn Đình Chú (1960), Vũ Ngọc Khánh (1961), Trần Văn Giàu (1963), Nguyễn Văn Hoàn (1963, 1964) nhìn nhận cuộc tranh luận Truyện Kiều giữa Ngô Đức Kế và Phạm Quỳnh dưới nhãn quan chính trị – đạo đức giai cấp, xem Phạm Quỳnh là công cụ tuyên truyền của chính quyền thực dân.
  • Tại miền Nam trước 1975: Các công trình văn học sử và khảo cứu của Thiếu Sơn (Phê bình và Cảo luận, 1933), Vũ Ngọc Phan (Nhà văn hiện đại, 1942–1945), Thanh Lãng (Bảng lược đồ văn học Việt Nam, 1967; Phê bình văn học thế hệ 1932, 1972; loạt bài Trường hợp Phạm Quỳnh, 1963; Mười ba năm tranh luận văn học, 1995), Phạm Thế Ngũ (Việt Nam văn học sử giản ước tân biên, tập 3), Nguyễn Khắc Xuyên (Mục lục phân tích tạp chí Nam Phong, 1968), Huỳnh Văn Tòng (Báo chí Việt Nam từ khởi thủy đến năm 1945, 1973). Đáng chú ý là loạt chuyên khảo của Nguyễn Văn Trung (Chủ nghĩa thực dân Pháp ở Việt Nam thực chất và huyền thoại, 1963; Lược khảo văn học, tập 3, 1968; Vụ án Truyện Kiều, 1972; Trường hợp Phạm Quỳnh, 1974; Chủ đích Nam Phong, 1975) phân tích bản chất công cụ chính trị và "thái độ ngụy tín" của Phạm Quỳnh.
• Giai đoạn sau năm 1975 đến nay: Các nghiên cứu văn bản và sưu tầm của Lại Văn Hùng và Nguyễn Phương Chi (Truyện ngắn Nam Phong, 1989), Nguyễn Đình Hảo (luận án năm 2001, Toàn tập truyện ngắn Nam Phong, 2012), Nguyễn Đức Thuận (Văn phê bình nghiên cứu lý luận ngữ văn trên Nam Phong tạp chí, 2019). Các chuyên khảo và bài viết học thuật của Cao Việt Dũng (2011, 2015), Phạm Xuân Thạch (2009), Khúc Hà Linh (2010, 2012), Trần Viết Nghĩa (2015), Nguyễn Thị Thanh Xuân (2004), Thụy Khuê (2012), Vương Trí Nhàn (2005), Trần Văn Toàn (2008), Lê Nguyên Long (2017), Đoàn Ánh Dương (2020, 2022).

Khoảng trống nghiên cứu được lựa chọn

Luận án xác lập vị trí nghiên cứu dựa trên khoảng trống: Các công trình trước đây hoặc nghiêng hẳn về phê phán chính trị, hoặc tách rời cơ học giữa chính trị và văn chương, chưa đặt các văn bản của Phạm Quỳnh vào một khung lý thuyết hậu thực dân nhất quán. Việc áp dụng các khái niệm "tính lai ghép", "tính nước đôi", "cái khác" và "dịch văn hóa" cho phép giải mã những mâu thuẫn nội tại của Phạm Quỳnh như một chủ thể trí thức thuộc địa trong ván cờ quyền lực văn hóa Đông – Tây.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm trung tâm

Luận án xây dựng cơ sở lý thuyết dựa trên các trụ cột chính của lý thuyết Hậu thực dân, kết hợp với Xã hội học văn học:

• Hệ thống khái niệm Hậu thực dân:
  • Đông phương luận (Orientalism): Luận điểm của Edward Said về cách thức phương Tây kiến tạo hình ảnh phương Đông như một "cái Khác" (the Other) nhằm thiết lập và duy trì quyền lực thống trị.
  • Tính lai ghép (Hybridity): Khái niệm của Homi K. Bhabha chỉ sự tiếp xúc, va chạm và chuyển hóa văn hóa giữa kẻ thống trị và người bị trị, tạo ra những dạng thức văn hóa mới vượt thoát khỏi sự phân cực nhị nguyên thuần túy.
  • Tính nước đôi (Ambivalence): Trạng thái tâm lý và ứng xử vừa tiếp nhận vừa kháng cự, vừa tôn sùng vừa hoài nghi của chủ thể thuộc địa đối với văn hóa chính quốc.
  • Sự đa dạng và sai khác văn hóa (Cultural diversity / Cultural difference): Phân biệt giữa việc nhận diện sự đa dạng bề mặt với sự khẳng định tính đặc thù, bất khả quy đồng của bản sắc bản địa.
  • Vấn đề chủ thể hạ đẳng (Subaltern) và Tự đại diện (Self-representation): Tư tưởng của Gayatri Spivak về quyền lên tiếng và vị thế của các nhóm bên lề xã hội thuộc địa.
• Khung lý thuyết bổ trợ:
  • Lý thuyết trường (Field theory) của Pierre Bourdieu: Phân tích sự tương tác và chi phối lẫn nhau giữa "trường chính trị" (chính quyền thực dân) và "trường văn học" (báo chí, văn đàn quốc ngữ).
  • Lý thuyết diễn ngôn (Discourse theory) của Michel Foucault: Xem xét tri thức và văn bản như những sản phẩm vận hành dưới sự kiểm soát của quyền lực.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án kết hợp đồng bộ các phương pháp nghiên cứu chuyên ngành và liên ngành:

• Phương pháp phê bình hậu thực dân: Phương pháp chủ đạo dùng để giải mã cấu trúc diễn ngôn, phân tích tính lai ghép, tính nước đôi và tinh thần giải thực dân văn hóa qua các văn bản trước tác và dịch thuật.
• Phương pháp phê bình tiểu sử: Khảo sát hoàn cảnh xuất thân, quá trình học tập, lập thân và các mối quan hệ xã hội của Phạm Quỳnh để lý giải động cơ và sự lựa chọn văn học – chính trị.
• Phương pháp phê bình xã hội học: Vận dụng lý thuyết trường của Bourdieu và lý thuyết diễn ngôn của Foucault để làm rõ vị thế của Phạm Quỳnh giữa các thiết chế quyền lực đương thời.
• Phương pháp phân tích – tổng hợp: Khảo sát, phân loại và xâu chuỗi khối lượng bài viết đồ sộ trên Nam Phong tạp chí.
• Phương pháp so sánh: Đối sánh quan điểm, lối viết và ứng xử văn hóa của Phạm Quỳnh với các trí thức cùng thời như Phan Khôi, Nguyễn Văn Vĩnh, Ngô Đức Kế, Huỳnh Thúc Kháng, Lê Dư.
• Phương pháp lịch sử – xã hội: Đặt đối tượng vào bối cảnh xung đột Đông – Tây và chuyển đổi thể chế báo chí, văn hóa đầu thế kỷ XX.

Nguồn tư liệu nghiên cứu

• Tư liệu sơ cấp: Toàn bộ 210 số của Nam Phong tạp chí từ năm 1917 đến 1934 (bao gồm các chuyên mục khảo luận, phê bình, du ký, văn dịch, thời đàm).
• Tư liệu thứ cấp: Các tác phẩm nghiên cứu, chuyên khảo lý luận hậu thực dân nguyên bản tiếng Anh, tiếng Pháp và các bản dịch tiếng Việt; các công trình nghiên cứu văn học sử, báo chí sử Việt Nam giai đoạn 1900–1945.

---

Nội dung chính theo từng chương

Cấu trúc nội dung toàn văn luận án được phân bổ qua 4 chương chính (tổng cộng 146 trang nội dung cốt lõi, không tính phần Dẫn nhập, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục):

Phần / Chương	Tên chương / Mục	Dung lượng
Dẫn nhập	Lý do chọn đề tài, đối tượng, mục tiêu, phương pháp, đóng góp	08 trang
Chương 1	Tổng quan về tình hình nghiên cứu	36 trang
Chương 2	Lý thuyết hậu thực dân: Nguồn gốc, tiến trình, đặc điểm	44 trang
Chương 3	“Lai ghép” và “nước đôi” - Từ nhãn quan cá nhân đến tinh thần gầy dựng nền văn hoá mới	35 trang
Chương 4	Phạm Quỳnh và sự hình thành một lối tư duy ứng xử với “cái khác”	31 trang
Kết luận & Phụ lục	Kết luận (04 trang), Tài liệu tham khảo (12 trang), 04 Phụ lục chuyên khảo	66 trang

Chương 1: Tổng quan về tình hình nghiên cứu

Chương 1 thực hiện nhiệm vụ hệ thống hóa toàn diện các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước. Tác giả chỉ ra rằng lý thuyết hậu thực dân trên thế giới đã phát triển qua nhiều giai đoạn: từ các phân tích tâm lý giải thực của Frantz Fanon, bước ngoặt giải cấu trúc diễn ngôn phương Tây của Edward Said (Orientalism), đến các lý thuyết phức hợp về văn hóa di dân, tính lai ghép và quyền lên tiếng của Spivak và Homi Bhabha. Tại Việt Nam, việc tiếp nhận lý thuyết này trải qua quá trình tranh luận từ dè dặt, nghi ngại (như quan điểm của Nguyễn Hòa) đến ứng dụng học thuật ngày càng mở rộng trên các hiện tượng văn học đương đại và di dân. Về trường hợp Phạm Quỳnh, các nghiên cứu qua các thời kỳ trước và sau năm 1975 đã chuyển từ phê phán ý thức hệ sang đánh giá khách quan hơn về vai trò văn hóa và xây dựng chữ quốc ngữ, song vẫn còn để ngỏ việc phân tích cơ chế tâm lý và diễn ngôn thuộc địa dưới góc độ hậu thực dân.

Chương 2: Lý thuyết hậu thực dân: Nguồn gốc, tiến trình, đặc điểm

Chương 2 trình bày có hệ thống lịch sử hình thành, các khái niệm then chốt của lý thuyết hậu thực dân và chứng minh tính tương thích khi soi chiếu vào trường hợp Phạm Quỳnh. Tác giả phân tích các luận điểm của các nhà lý thuyết tiêu biểu (Edward Said, Gayatri Spivak, Trịnh Thị Minh Hà, Homi Bhabha), đặc biệt đi sâu vào ba khái niệm nền tảng:

• Tính lai ghép (Hybridity): Không đơn thuần là sự pha trộn cơ học mà là một quá trình thương lượng văn hóa liên tục, tạo ra "không gian thứ ba" nơi bản sắc thuộc địa được tái cấu trúc.
• Tính nước đôi (Ambivalence): Phản ánh bản chất phức tạp của mối quan hệ thực dân, nơi kẻ cai trị vừa muốn biến đổi kẻ bị trị giống mình nhưng lại luôn duy trì sự cách biệt, còn người thuộc địa vừa mô phỏng vừa phản kháng.
• Sự sai khác văn hóa (Cultural difference): Khẳng định tính tự trị và dị biệt của các giá trị văn hóa bản địa. Từ đó, chương 2 phác thảo tiểu sử, con đường lập thân và vai trò của Phạm Quỳnh trong việc điều hành Nam Phong tạp chí (với 210 số báo phát hành), làm rõ tư cách của ông như một trí thức Tây học làm việc bên trong thiết chế bảo hộ nhưng mang tham vọng kiến tạo một nền "quốc học" và "quốc văn" riêng biệt.

Chương 3: “Lai ghép” và “nước đôi” - Từ nhãn quan cá nhân đến tinh thần gầy dựng nền văn hoá mới

Chương 3 đi sâu khảo sát trực tiếp các văn bản trước tác của Phạm Quỳnh trên Nam Phong để làm rõ hai bình diện:

• “Lai ghép” như sự tạo sinh các dạng thức văn hóa mới: Trước sự va chạm giữa hai nền văn minh Đông – Tây, Phạm Quỳnh không chọn con đường thủ cựu tuyệt đối hay Âu hóa toàn phần, mà chủ trương "dung hòa Đông – Tây", lấy đạo lý Khổng – Mạnh và văn hóa truyền thống làm gốc rễ, đồng thời thâu thái tri thức khoa học, triết học phương Tây để hiện đại hóa tư duy dân tộc. Đây là quá trình diễn dịch văn hóa nhằm kiến tạo một bản sắc Việt Nam tân tiến.
• “Nước đôi” như hệ quả và phương thức đối thoại: Phân tích tình thế của Phạm Quỳnh trước sự hiện diện của bộ máy cai trị thực dân. Lựa chọn hợp tác chính trị thông qua chủ thuyết "Pháp – Việt đề huề" và thể chế "quân chủ lập hiến" bộc lộ những mâu thuẫn sâu sắc. Văn bản của Phạm Quỳnh vừa chứa đựng ngôn ngữ thừa nhận công lao bảo hộ của Pháp, vừa ngầm cài cắm các diễn ngôn đề kháng văn hóa, khẳng định chủ quyền tinh thần và sự tồn tại độc lập của dân tộc qua ngôn ngữ quốc ngữ, phản ánh sự rạn nứt tất yếu trong con đường thỏa hiệp chính trị.

Chương 4: Phạm Quỳnh và sự hình thành một lối tư duy ứng xử với “cái khác”

Chương 4 hoàn thiện khung phân tích thông qua ba nội dung trọng tâm:

• Diễn ngôn về “cái khác” và cấu trúc tâm lý thuộc địa: Khảo sát cách thức người phương Tây áp đặt nhãn quan kỳ thị lên người An Nam, và cách Phạm Quỳnh tiếp nhận cái "ngoại dị quyến rũ" của phương Tây nhưng kiên quyết từ chối sự đồng hóa tuyệt đối.
• Tìm kiếm và định vị căn tính dân tộc: Nỗ lực xây dựng "quốc hồn" và phục dựng các giá trị cổ truyền. Nổi bật nhất là việc suy tôn Truyện Kiều của Nguyễn Du thành biểu tượng thiêng liêng của ngôn ngữ và hồn cốt dân tộc ("Truyện Kiều còn, tiếng ta còn, tiếng ta còn, nước ta còn"), biến một tác phẩm văn học thành thành lũy bảo vệ căn tính trước làn sóng thực dân hóa.
• Dịch văn hóa và quá trình giải thực dân: Khảo sát hoạt động dịch thuật đồ sộ của Phạm Quỳnh trên Nam Phong tạp chí (từ các tác phẩm văn học, triết học của Descartes, Montesquieu, Rousseau, Voltaire, Corneille, Molière...). Luận án chứng minh dịch thuật ở Phạm Quỳnh không chỉ là thao tác chuyển ngữ thuần túy mà là một chiến lược văn hóa có ý thức hệ: vừa phục vụ mục tiêu khai hóa của trường chính trị, vừa là công cụ làm giàu tiếng Việt, giúp người Việt chiếm lĩnh tri thức hiện đại của phương Tây để nâng cao vị thế và thực hiện tinh thần "giải thực dân về mặt văn hóa".

---

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự xác định các đóng góp khoa học và thực tiễn cụ thể:

Đóng góp về mặt lý luận và khoa học

• Cung cấp một chuyên luận tổng quan có hệ thống về lý thuyết Hậu thực dân trên thế giới và diễn trình tiếp nhận lý thuyết này tại Việt Nam, dịch thuật và chuẩn hóa nhiều thuật ngữ then chốt phục vụ nghiên cứu văn học.
• Đặt trường hợp Phạm Quỳnh vào khung lý thuyết hậu thực dân một cách toàn diện, vượt thoát khỏi lối phê bình nhị nguyên "công – tội" hoặc quy giản chính trị thuần túy trong lịch sử nghiên cứu trước đây.
• Làm sáng tỏ các cơ chế "lai ghép", "nước đôi" và "dịch văn hóa" như những chiến lược tự vệ và xác lập bản sắc văn hóa của người trí thức thuộc địa trong bối cảnh bị tước đoạt quyền lực chính trị.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Khảo sát, thống kê và hệ thống hóa toàn bộ khối lượng văn bản dịch thuật, khảo luận, phê bình đồ sộ của Phạm Quỳnh và nhóm cộng sự trên 210 số Nam Phong tạp chí (1917–1934).
• Cung cấp nguồn tư liệu học thuật tra cứu có giá trị qua 4 phụ lục chuyên khảo:
  • Phụ lục 1: Dịch thuật và giải thích các khái niệm then chốt trong nghiên cứu Hậu thực dân.
  • Phụ lục 2: Tư liệu thống kê các bài viết và chuyên mục trên Nam Phong tạp chí (26 trang).
  • Phụ lục 3: Danh mục chi tiết các tác phẩm dịch thuật của Phạm Quỳnh trên Nam Phong tạp chí (45 trang).
  • Phụ lục 4: Hình ảnh tư liệu lịch sử về Phạm Quỳnh và Nam Phong tạp chí.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Căn cứ theo phạm vi được tác giả xác định trong văn bản:

• Hạn chế về phạm vi tư liệu: Luận án tập trung chủ yếu vào các trước tác và dịch thuật bằng chữ quốc ngữ (Việt văn) trên Nam Phong tạp chí (1917–1934). Mảng trước tác bằng Pháp văn (France-Indochine, các bài diễn thuyết tại Pháp năm 1922) và Hán văn chưa được khảo sát sâu ở mức độ tương đương.
• Hạn chế về giai đoạn hoạt động: Nghiên cứu giới hạn trọng tâm ở giai đoạn Phạm Quỳnh làm chủ bút Nam Phong, chưa đi sâu phân tích toàn diện chặng đường sau năm 1932 khi ông chính thức tham gia nội các triều đình Huế làm Thượng thư Bộ Quốc gia Giáo dục và Thượng thư Bộ Lại.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu đối sánh trường hợp Phạm Quỳnh với các trí thức thuộc địa đồng thời trong khu vực Đông Á và Đông Nam Á; khảo sát sâu hơn các diễn ngôn của Phạm Quỳnh trên báo chí Pháp ngữ dưới góc độ nghiên cứu văn hóa xuyên quốc gia.

---

Giá trị tham khảo

Công trình mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho các nhóm đối tượng học thuật:

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Lý luận văn học, Văn học Việt Nam: Tham khảo khung phương pháp luận ứng dụng lý thuyết phê bình hiện đại (Hậu thực dân, Xã hội học văn học) vào việc giải mã các hiện tượng văn học lịch sử phức tạp.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu văn hóa, lịch sử tư tưởng, báo chí: Sử dụng hệ thống tư liệu thống kê tại các phụ lục để nghiên cứu về tiến trình hiện đại hóa chữ quốc ngữ, lịch sử báo chí đầu thế kỷ XX và các cuộc tranh luận văn học giao thời.
• Người nghiên cứu dịch thuật học: Khảo cứu mô hình "dịch văn hóa" và danh mục dịch thuật phong phú của Phạm Quỳnh như một điển phạm về tương tác ngôn ngữ – quyền lực trong bối cảnh thuộc địa.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Quan niệm về "văn học" của Phạm Quỳnh được luận án xác định như thế nào?

Theo phân tích của tác giả dựa trên bài viết "Văn quốc ngữ" (Nam Phong số 2, tháng 8/1917), Phạm Quỳnh hiểu văn học theo nghĩa rộng, chia làm hai bộ phận: văn nghệ thuật (thi phú, tiểu thuyết dùng để tiêu khiển, biểu đạt tình cảm) và văn luận thuyết (diễn tả các học thuyết triết lý, khoa học). Phạm Quỳnh nhấn mạnh muốn gầy dựng quốc học thì phải phát triển quốc văn, và trọng tâm then chốt là phải phát triển thể loại văn nghị luận để diễn đạt các tư tưởng mới. Do đó, hoạt động văn học của ông bao gồm cả sáng tác, dịch thuật, khảo luận triết học, tâm lý và phê bình.

2. Khái niệm "lai ghép" (Hybridity) của Homi Bhabha được luận án ứng dụng để giải thích điều gì ở Phạm Quỳnh?

Luận án vận dụng khái niệm "lai ghép" để giải thích sự lựa chọn của Phạm Quỳnh trước cuộc va chạm văn minh Đông – Tây. Thay vì bảo thủ giữ nguyên nếp cũ hoặc rập khuôn phương Tây, Phạm Quỳnh chủ trương thực hiện một quá trình thương lượng và diễn dịch văn hóa: dung hợp nền tảng luân lý Nho giáo, Đạo giáo truyền thống với tri thức khoa học, triết học duy lý phương Tây nhằm kiến tạo một bản sắc văn hóa và nền "quốc học" mới cho Việt Nam.

3. Khái niệm "tính nước đôi" (Ambivalence) làm sáng tỏ mâu thuẫn nào của Phạm Quỳnh?

"Tính nước đôi" giải mã thế lưỡng nan của người trí thức thuộc địa: Phạm Quỳnh vừa hợp tác với chính quyền thực dân trong khuôn khổ "Pháp – Việt đề huề", thừa nhận một số vai trò khai hóa của Pháp, nhưng đồng thời lại sử dụng chính diễn ngôn học thuật để kháng cự sự đồng hóa văn hóa, ra sức bảo tồn ngôn ngữ và bản sắc dân tộc. Đây vừa là lựa chọn chiến thuật chủ động, vừa là hệ quả tất yếu đầy bi kịch do sự chi phối của cấu trúc quyền lực thuộc địa.

4. Luận án đánh giá như thế nào về phát ngôn của Phạm Quỳnh đối với Truyện Kiều?

Luận án nhìn nhận câu nói nổi tiếng của Phạm Quỳnh ("Truyện Kiều còn, tiếng ta còn, tiếng ta còn, nước ta còn") từ góc độ xác lập căn tính dân tộc và ứng xử với "cái khác". Trong bối cảnh bị tước đoạt độc lập chính trị, Phạm Quỳnh đã biến Truyện Kiều thành biểu tượng tối thượng của "quốc hồn" và sức sống tiếng Việt, sử dụng di sản văn hóa truyền thống như một thành trì kiên cố để bảo vệ căn tính dân tộc trước nguy cơ đồng hóa từ mẫu quốc.

5. Khối lượng bài viết lý luận, phê bình của Phạm Quỳnh trên Nam Phong chiếm tỷ lệ như thế nào?

Theo số liệu thống kê được luận án dẫn lại từ công trình của Nguyễn Đức Thuận (2019), trong tổng số 120 bài nghiên cứu, lý luận, phê bình đăng tải trên 210 số của Nam Phong tạp chí, riêng Phạm Quỳnh đã viết tới 42 bài dưới nhiều bút danh khác nhau như Phạm Quỳnh, Thượng Chi, Hồng Nhân, P.Q.

---

Kết luận

Luận án của tác giả Trần Thị Tươi là một công trình nghiên cứu chuyên sâu thuộc chuyên ngành Lý luận văn học, vận dụng hệ thống lý thuyết Hậu thực dân để khảo sát toàn diện hoạt động trước tác và dịch thuật của Phạm Quỳnh trên Nam Phong tạp chí (1917–1934). Thông qua các khái niệm then chốt như tính lai ghép, tính nước đôi, tư duy ứng xử với cái khác và dịch văn hóa, tác giả đã giải mã những mâu thuẫn nội tại phức tạp của chủ thể trí thức thuộc địa trong tiến trình vận động văn hóa đầu thế kỷ XX. Công trình đóng góp thiết thực vào việc bổ khuyết tư liệu, đổi mới góc nhìn phê bình và xác lập cách tiếp cận đa chiều đối với các hiện tượng lịch sử văn học Việt Nam thời kỳ giao thời.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu, giới thiệu một cách hệ thống các công trình nghiên cứu hậu thực dân trọng yếu trên thế giới và việc tiếp nhận cũng như ứng dụng lý thuyết hậu thực dân tại Việt Nam từ trước đến nay. Cùng với đó, chương này cũng khái quát những nghiên cứu về Phạm Quỳnh và Nam Phong tạp chí trong bối cảnh báo chí và văn học quốc ngữ Việt Nam đầu thế kỷ XX, từ đó tạo cơ sở cho nghiên cứu, ứng dụng của chúng tôi ở các chương tiếp theo. Chƣơng 2: Lý thuyết hậu thực dân: nguồn gốc, tiến trình, đặc điểm (44 trang) Chương này cung cấp một cái nhìn toàn cảnh, hệ thống về lịch sử hình thành lý thuyết hậu thực dân, tiến trình phát triển, những nội dung nghiên cứu trọng tâm mà lý thuyết hậu thực dân quan tâm, các khái niệm then chốt trong nghiên cứu hậu thực dân. Ngoài ra, chương này cũng giới thiệu khái quát về cuộc đời, sự nghiệp của Phạm Quỳnh, các thiết chế quyền lực mà Phạm Quỳnh dự phần vào, cùng những dự trình mà ông ấp ủ trong suốt quá trình điều hành Nam Phong tạp chí.

Qua đó, luận án chỉ ra tính khả dĩ trong việc ứng dụng lý thuyết hậu thực dân vào nghiên cứu văn học Việt Nam thời thuộc địa nói chung và trường hợp Phạm Quỳnh nói riêng. Chƣơng 3: “Lai ghép” và “nƣớc đôi” - từ nhãn quan cá nhân đến tinh thần gầy dựng nền văn hoá mới (35 trang) Trên cơ sở lý thuyết đã được trình bày, chương này khảo sát các văn bản cụ thể của Phạm Quỳnh trên Nam Phong tạp chí từ đó chỉ ra một số đặc tính ở Phạm Quỳnh với tư cách là một trí thức chịu tác động trực tiếp từ quyền lực cai trị thực dân. Hai tính chất “lai ghép” và “nước đôi” được Phạm Quỳnh xem như “chiến lược” trong công cuộc gầy dựng một nền văn hóa mới cho dân tộc. Đây vừa là lựa chọn chủ động của chủ bút Nam Phong, đồng thời cũng là hệ quả tất yếu mà nhiều trí thức đương thời (trong đó có Phạm Quỳnh) dưới tác động của các thiết chế chính trị, quyền lực thực dân buộc phải lựa chọn.

Chƣơng 4: Phạm Quỳnh và sự hình thành lối tƣ duy, ứng xử với “cái khác” (31 trang) 8 Chương cuối của luận án tiếp tục mở rộng nghiên cứu các văn bản dịch thuật và trước tác của Phạm Quỳnh dưới ánh sáng lý thuyết hậu thực dân. Chương này tập trung giải quyết các nội dung chính sau: (1) Diễn ngôn của thực dân về “cái khác” và những ảnh hưởng của nó lên cấu trúc tâm lý người thuộc địa; (2) Là một trí thức chọn con đường hợp tác chặt chẽ với chính quyền thực dân, Phạm Quỳnh đã có lối ứng xử với “cái khác” như thế nào; (3) Việc tham gia vào quá trình dịch thuật ở Phạm Quỳnh có đơn thuần chỉ là việc tham gia vào công việc chuyển ngữ không hay nó còn bao hàm những dự trình khác về văn hóa cũng như chính trị. 9 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Chương này tập trung giới thiệu tất cả các công trình nghiên cứu quan trọng về lý thuyết hậu thực dân trên thế giới cùng những công trình dịch thuật, ứng dụng và giới thiệu lý thuyết hậu thực dân tại Việt Nam. Bên cạnh đó, chúng tôi cũng sẽ tổng thuật những nghiên cứu về Phạm Quỳnh và Nam Phong tạp chí trong bối cảnh báo chí và văn học quốc ngữ Việt Nam đầu thế kỳ XX; các ấn phẩm của Phạm Quỳnh được sưu tầm, giới thiệu từ trước đến nay; các công trình nghiên cứu về trường hợp Phạm Quỳnh.

Các công trình lý thuyết hậu thực dân trên thế giới và việc tiếp nhận, ứng dụng trong nghiên cứu văn học Việt Nam 1. Các công trình lý thuyết hậu thực dân trên thế giới Ra đời vào đầu những năm 90 của thế kỷ XX, lý thuyết hậu thực dân đã mở ra cho ngành khoa học xã hội một hướng tiếp cận mới, tiếp cận trong mối quan hệ liên ngành với lĩnh vực văn hoá chính trị. Những ý tưởng đầu tiên của phê bình hậu thực dân phát xuất từ công trình Black Skins, White Masks (Da đen, mặt nạ trắng, 1952) và The Wretched of the Earth (Sự khốn cùng của trái đất, 1961) của Frantz Fanon1, hai tác phẩm được xem là “tượng đài” trong việc chống chủ nghĩa áp bức thực dân. Bên cạnh phân tích những tác động của chủ nghĩa thực dân lên văn hóa và tâm lý người dân thuộc địa, Fanon cũng chỉ ra hình thức phản kháng đầu tiên của người thuộc địa trong việc tìm lại tiếng nói và căn tính cho dân tộc đó là “phục dựng lại quá khứ của chính họ”.

Một công trình quan trọng khác được xem là nền móng đưa đến sự hình thành lý thuyết hậu thực dân là Orientalism2 (Đông phương 1 Frantz Fanon (1925-1961) nhà tâm lý học, nhà lý luận chính trị đến từ Martinique, là người có nhiều ảnh hưởng đối với phong trào đấu tranh giành độc lập của Algeria thập niên 50, 60 của thế kỷ XX. Ông được biết đến với những công trình nghiên cứu về chính trị và văn hoá như “Sự khốn cùng của trái đất” (Les Damnés de la terre), hay “Da đen, mặt nạ trắng” (Black Skins, White Masks). Đây là những công trình mang tính gợi mở quan trọng cho các nhà nghiên cứu hậu thực dân sau này, xuất phát từ việc phân tích những tác động của chủ nghĩa thực dân lên văn hoá và tâm lý người dân thuộc địa. 2 Công trình Orientalism được dịch sang tiếng Việt với nhan đề Đông phương học (Nxb Chính trị Quốc gia) năm 1998.

Đến năm 2014, công trình được in lại dưới nhan đề Đông phương luận (Nxb Tri 10 luận) của Edward Wadie Said, xuất bản năm 1978. Ở đây, Said đã “giải mã quan hệ quyền lực giữa phương Ðông và phương Tây qua các hình thức diễn ngôn”, đồng thời tạo ra một khái niệm mới phương Đông như một “cái Khác” (Other) so với phương Tây. Đến năm 1993, những ý tưởng từng được đề cập trong Đông phương luận tiếp tục được Said khai triển trong công trình Culture and Imperialism (Văn hóa và chủ nghĩa bá quyền). Cũng trong công trình này, Said bổ sung một số điểm ông cho rằng mình đã bỏ sót khi xem xét mối quan hệ giữa châu Âu và thế giới phi châu Âu, đặc biệt là các kiểu kháng cự, đáp trả sự thống trị của phương Tây.

Trong suốt ba thập kỷ qua, lý thuyết hậu thực dân tiếp tục được nhiều nhà nghiên cứu lý luận xây dựng và hoàn thiện. Công trình In Other Worlds (Trong những thế giới khác, 1987) của Gayatri Chakravorty Spivak được xem là đã góp phần đưa phê bình hậu thực dân đạt đến sự thịnh hành. Công trình tập trung phân tích mối quan hệ giữa ngôn ngữ, phụ nữ và văn hóa trong bối cảnh phương Tây và phi phương Tây. Một công trình khác cũng góp phần làm nên tên tuổi của Spivak là The Postcolonial Critic: Interviews, Strategies, Dialogues (Phê bình hậu thực dân: Phỏng vấn, Chiến lược, Đối thoại) (Routledge xuất bản, 1990).

Tác phẩm tập hợp các bài phỏng vấn và đối thoại của Spivak về các vấn đề như “chủ nghĩa hậu thực dân” (Post-colonialism), vấn đề “tự đại diện” và “đại diện cho kẻ khác” (self- representation and representing others), “tính chính trị của chủ nghĩa đa văn hóa” (the politics of multi-culturalism), “chính trị hóa giải cấu trúc” (the politicization of deconstruction), cùng nhiều vấn đề khác. Bằng việc sử dụng hình thức phỏng vấn, Spivak đã mang đến những gợi mở quan trọng không chỉ trong lĩnh vực nghiên cứu hậu thực dân mà cả với lĩnh vực nghiên cứu nữ quyền và giải cấu trúc. Tuyển tập quan trọng tiếp theo là “Race”, Writing and Difference (Chủng tộc, lối viết, và sự khác biệt, 1986), Henry Louis Gates.Jr biên tập. Tuyển tập bao gồm các tiểu luận được in lại từ hai số chuyên đề của tạp chí Vấn đề phê bình (Critical Inquiry).

Ở đó, ý tưởng về “chủng tộc” được xem xét như một phạm trù có ý nghĩa Thức). Một năm sau đó, tác phẩm quan trọng khác của Said Culture and Imperialism cũng được chuyển dịch và giới thiệu tại Việt Nam: Văn hóa và chủ nghĩa bá quyền (Nxb Tri Thức, 2015). 11 trong nghiên cứu văn học, giúp định hình một hướng phê bình. Công trình cũng cho thấy sự đa dạng của cách tiếp cận phê bình mà thông qua đó người ta có thể thảo luận về sự phức tạp của “sự khác biệt” về chủng tộc dưới nhiều hình thức diễn ngôn khác nhau.

Hai công trình quan trọng khác cần kể đến là Nation and Narration (Dân tộc và tự sự, Routledge xuất bản, 1990), và The Location of Culture (Sự định vị của văn hoá, Routledge xuất bản, 1994) của Homi K. Với hai công trình này, Bhabha đã tạo ra tiếng nói đầy tranh cãi, đồng thời tên tuổi của ông cũng được nâng lên tầm lý thuyết gia hàng đầu. Những khái niệm như sự lai ghép (hybridity), tính nước đôi (ambivalence), sự đa dạng văn hoá và sự sai khác văn hoá (Cultural Diversity and Cultural Differences) trở thành những điểm tranh luận trong lý thuyết của Bhabha, đồng thời gợi mở nhiều mới mẻ cho giới nghiên cứu hậu thuộc địa. Công trình Key Concepts in Post-Colonial Studies (Các khái niệm then chốt trong nghiên cứu hậu thực dân, London and New York xuất bản, 1998) của nhóm tác giả Bill Ashcroft, Gareth Griffiths và Helen Tiffin là công trình quan trọng tiếp theo cần kể đến.

Với bảng mục từ được trình bày theo thứ tự từ A-Z, công trình được xem như chìa khoá cho những ai muốn đi vào tìm hiểu lý thuyết hậu thực dân. Công trình cũng góp phần quan trọng trong việc giải đáp các vấn đề như cần phải hiểu hậu thực dân như thế nào, tại sao hậu thực dân lại quan trọng trong việc hình thành bản sắc văn hoá mới. Cũng trong năm 1998, Leela Gandhi cho xuất bản cuốn Postcolonial Theory: A Critical Introduction. Đây được xem như một bước ngoặt trong nghiên cứu hậu thực dân về mặt lý thuyết, ở đó nghiên cứu hậu thực dân được đặt trong cùng một môi cảnh với chủ nghĩa hậu cấu trúc, chủ nghĩa hậu hiện đại, chủ nghĩa Mác và nữ quyền luận.

Công trình cũng chỉ ra mối quan hệ giữa chủ nghĩa hậu thực dân với các nhà tư tưởng chống thực dân trước đó như Frantz Fanon, Albert Memmi. Những thuật ngữ then chốt trong nghiên cứu hậu thực dân như lai ghép, Đông phương học, lưu vong, chủ nghĩa dân tộc, toàn cầu hoá, nữ quyền hậu thuộc địa cũng được diễn giải cụ thể. Bên cạnh đó, Gandhi cũng đánh 12 giá cao vai trò của các nhà tư tưởng như Edward Said, Gayatri Spivak, Homi Bhabha và nhóm nghiên cứu “hạ đẳng” 3 trong nghiên cứu hậu thực dân.