Luận án tiến sĩ Văn học: So sánh tục ngữ Việt và tục ngữ Lào tại Đại học Quốc gia Hà Nội

Luận án tiến sĩ phân tích so sánh tục ngữ việt và tục ngữ lào, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng góp tri thức mới cho ngành.

• Tác giả: Nguyễn Văn Thông
• Người hướng dẫn: Nguyễn Xuân Kính
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Văn học dân gian
• Đề tài: So sánh tục ngữ Việt và tục ngữ Lào
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Lịch sử vấn đề nghiên cứu
• 0.3. Mục đích, đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu
• 0.5. Cấu trúc luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VĂN HOÁ - XÃ HỘI VIỆT NAM - LÀO
• 1.1. Mối quan hệ lịch sử - xã hội Việt Nam - Lào
• 1.1.1. Sơ lược lịch sử - xã hội nước Lào
• 1.1.2. Mối quan hệ lịch sử - xã hội Việt Nam - Lào
• 1.1.3. Mối quan hệ văn hoá Việt Nam - Lào trong bối cảnh Đông Nam Á
• 1.1.3.1. Về địa lý và tự nhiên
• 1.1.3.2. Văn hoá - tộc người
• 1.1.3.2.1. Mối quan hệ giữa các tộc người
• 1.1.3.2.2. Mối quan hệ văn hoá Việt Nam - Lào trong bối cảnh Đông Nam Á
• 1.1.3.3. Về ngôn ngữ
• 1.1.3.4. Về chữ viết
• 1.1.3.5. Phật giáo ở Việt Nam và Lào
• 2. CHƯƠNG 2: SO SÁNH NỘI DUNG TỤC NGỮ VIỆT VÀ TỤC NGỮ LÀO
• 2.1. Trình bày sự giống nhau và khác nhau
• 2.1.1. Tục ngữ Việt, Lào thể hiện nhận thức, trí thức về tự nhiên, thiên nhiên; phản ánh quê hương, đất nước
• 2.1.1.1. Thể hiện nhận thức, trí thức về tự nhiên, thiên nhiên
• 2.1.1.2. Phản ánh quê hương, đất nước
• 2.1.2. Đúc kết kinh nghiệm về sản xuất, chăn nuôi
• 2.1.2.1. Đúc kết kinh nghiệm về sản xuất
• 2.1.2.2. Đúc kết kinh nghiệm về chăn nuôi
• 2.1.3. Phản ánh các mối quan hệ gia đình, xã hội
• 2.1.4. Phê phán giai cấp thống trị và khẳng định những phẩm chất tốt đẹp, chế giễu những thói hư, tật xấu
• 2.1.4.1. Phê phán giai cấp thống trị
• 2.1.4.2. Khẳng định những phẩm chất tốt đẹp, lối sống trọng tình
• 2.1.4.3. Chế giễu những thói hư, tật xấu
• 2.1.5. Phản ánh văn hoá ẩm thực của nhân dân
• 2.1.6. Tục ngữ Việt phản ánh thực tế người Việt chịu ảnh hưởng Nho giáo
• 2.1.7. Tục ngữ Lào phản ánh thực tế người Lào chịu ảnh hưởng tư tưởng Phật giáo
• 2.1.8. Hiện tượng trái nghĩa trong tục ngữ Việt
• 2.1.9. Giải thích sự giống nhau và khác nhau
• 2.1.9.1. Sự giống nhau
• 2.1.9.2. Sự khác nhau
• 3. CHƯƠNG 3: SO SÁNH NGHỆ THUẬT TỤC NGỮ VIỆT VÀ TỤC NGỮ LÀO
• 3.1. Trình bày sự giống nhau và khác nhau
• 3.2. Lối tỉnh lược
• 3.3. Các hình thức tu từ trong tục ngữ
• 3.4. Hiện tượng “nói ngược” trong tục ngữ Lào
• 3.5. Tục ngữ Việt sử dụng nhiều phương ngữ
• 3.6. Tục ngữ Việt ảnh hưởng của tiếng Hán và văn hoá Hán
• 3.7. Tục ngữ Lào sử dụng nhiều tiếng Pali - Sanskrit
• 3.8. Giải thích sự giống nhau và khác nhau
• 3.8.1. Sự giống nhau
• 3.8.2. Sự khác nhau
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Cách giới thiệu tổng quan về tục ngữ Việt Nam và tục ngữ Lào trong luận án tiến sĩ

Trong nghiên cứu về tục ngữ Việt Nam và tục ngữ Lào, luận án tiến sĩ của Nguyễn Văn Thông (2009) đã cung cấp một bức tranh toàn cảnh về mối quan hệ văn hóa, lịch sử và xã hội giữa hai dân tộc. Hai hệ thống tục ngữ này không chỉ phản ánh đời sống vật chất, tinh thần mà còn thể hiện sâu sắc bản sắc văn hóa dân gian của mỗi quốc gia. Việc so sánh tục ngữ Việt Nam và tục ngữ Lào giúp làm rõ những điểm tương đồng và khác biệt, từ đó góp phần khẳng định giá trị văn hóa độc lập của mỗi dân tộc trong bối cảnh Đông Nam Á. Luận án cũng nhấn mạnh vai trò của tục ngữ như một kho tàng tri thức dân gian, phản ánh mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên, xã hội và truyền thống văn hóa đặc trưng của hai nước.

1.1. Tổng quan về văn hóa dân gian và tục ngữ Việt Nam Lào

Văn hóa dân gian Việt Nam và Lào đều đa dạng và phong phú, trong đó tục ngữ đóng vai trò quan trọng như một hình thức truyền đạt tri thức, kinh nghiệm sống và triết lý dân gian. Tục ngữ Việt Nam phản ánh sâu sắc ảnh hưởng của Nho giáo, trong khi tục ngữ Lào chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của Phật giáo. Cả hai đều thể hiện mối quan hệ mật thiết giữa con người với thiên nhiên, xã hội và các giá trị đạo đức truyền thống.

1.2. Ý nghĩa nghiên cứu so sánh tục ngữ Việt Nam và tục ngữ Lào

So sánh tục ngữ Việt Nam và tục ngữ Lào không nhằm mục đích đánh giá hơn kém mà để nhận diện sự tương đồng và khác biệt, qua đó làm sáng tỏ bản sắc văn hóa của mỗi dân tộc. Nghiên cứu này góp phần thúc đẩy hiểu biết lẫn nhau giữa hai dân tộc, đồng thời quảng bá và bảo tồn giá trị văn hóa dân gian đặc sắc trong bối cảnh hội nhập khu vực Đông Nam Á.

II. Phương pháp phân tích và so sánh tục ngữ Việt Nam và tục ngữ Lào trong luận án tiến sĩ

Luận án sử dụng phương pháp nghiên cứu đa ngành kết hợp giữa thống kê, so sánh, điền dã, mô tả và phân tích tổng hợp để khảo sát sâu sắc về nội dung và nghệ thuật của tục ngữ hai nước. Việc lựa chọn đối tượng nghiên cứu gồm 16.098 câu tục ngữ Việt và 691 câu tục ngữ Lào được biên soạn kỹ lưỡng nhằm đảm bảo tính khách quan và toàn diện. Phương pháp này giúp làm rõ các đặc điểm ngôn ngữ, triết lý dân gian và văn hóa ứng xử trong tục ngữ, đồng thời giải thích nguyên nhân của sự giống và khác nhau giữa hai hệ thống tục ngữ.

2.1. Phương pháp thống kê và so sánh nội dung tục ngữ Việt Lào

Phương pháp thống kê được áp dụng để phân loại và tổng hợp các câu tục ngữ theo chủ đề, từ đó so sánh tỷ lệ và nội dung giữa tục ngữ Việt và Lào. Việc so sánh tập trung vào các chủ đề như thiên nhiên, xã hội, gia đình, sản xuất và triết lý dân gian nhằm phát hiện những điểm tương đồng và khác biệt rõ nét.

2.2. Phương pháp điền dã và mô tả trong nghiên cứu tục ngữ dân gian

Điền dã là phương pháp quan trọng giúp thu thập tư liệu tục ngữ Lào trực tiếp từ thực tiễn đời sống dân gian, bổ sung cho nguồn tư liệu Việt Nam đã được biên soạn phong phú. Phương pháp mô tả giúp trình bày chi tiết đặc điểm ngôn ngữ, hình thức và nội dung tục ngữ, tạo cơ sở cho việc phân tích sâu hơn.

2.3. Phân tích tổng hợp và giải thích sự giống và khác nhau

Phân tích tổng hợp kết hợp các kết quả thống kê, mô tả và so sánh để đưa ra những nhận định về bản sắc văn hóa và triết lý dân gian trong tục ngữ. Luận án giải thích nguyên nhân của sự giống nhau do điều kiện lịch sử, địa lý và giao lưu văn hóa, đồng thời chỉ ra sự khác biệt xuất phát từ ảnh hưởng tôn giáo và truyền thống văn hóa đặc thù của mỗi dân tộc.

III. Bí quyết phân tích nội dung tục ngữ Việt Nam và tục ngữ Lào trong luận án tiến sĩ

Nội dung tục ngữ Việt Nam và Lào được phân tích trên nhiều bình diện như nhận thức về thiên nhiên, phản ánh quê hương đất nước, kinh nghiệm sản xuất, quan hệ gia đình xã hội và phê phán các thói hư tật xấu. Luận án chỉ ra rằng tục ngữ hai nước đều thể hiện sự gắn bó mật thiết với môi trường sống và xã hội, đồng thời phản ánh triết lý sống và giá trị đạo đức truyền thống. Sự khác biệt nổi bật là tục ngữ Việt Nam chịu ảnh hưởng sâu sắc của Nho giáo, còn tục ngữ Lào mang đậm dấu ấn Phật giáo.

3.1. Phân tích tục ngữ phản ánh nhận thức về thiên nhiên và xã hội

Cả tục ngữ Việt Nam và Lào đều thể hiện nhận thức sâu sắc về thiên nhiên, thời tiết và môi trường sống. Tuy nhiên, tục ngữ Việt Nam có số lượng câu phong phú hơn, phản ánh đa dạng các hiện tượng thiên nhiên và kinh nghiệm ứng phó với thiên tai. Tục ngữ Lào tập trung vào các biểu hiện thời tiết cơ bản và có xu hướng nhẹ nhàng, phù hợp với điều kiện khí hậu ít biến động hơn.

3.2. Phân tích tục ngữ phản ánh văn hóa gia đình và xã hội Việt Lào

Tục ngữ hai nước đều đề cao các giá trị gia đình, tình làng nghĩa xóm và các mối quan hệ xã hội. Tục ngữ Việt Nam nhấn mạnh vai trò của đạo hiếu, lễ nghĩa và trách nhiệm xã hội, trong khi tục ngữ Lào thể hiện sự hài hòa, mềm mại trong ứng xử và sự tôn trọng truyền thống Phật giáo. Cả hai đều có những câu tục ngữ phê phán thói hư tật xấu và ca ngợi phẩm chất tốt đẹp.

3.3. Phân tích tục ngữ phản ánh kinh nghiệm sản xuất và triết lý dân gian

Tục ngữ Việt Nam và Lào đều chứa đựng nhiều kinh nghiệm quý báu về sản xuất nông nghiệp, chăn nuôi và đời sống hàng ngày. Luận án chỉ ra rằng tục ngữ Việt Nam có xu hướng chi tiết và đa dạng hơn trong lĩnh vực này, phản ánh nền văn hóa lúa nước vùng châu thổ. Tục ngữ Lào phản ánh mô hình canh tác thung lũng và rẫy, phù hợp với điều kiện địa lý và xã hội của đất nước.

IV. Hướng dẫn so sánh nghệ thuật và ngôn ngữ tục ngữ Việt Nam và tục ngữ Lào trong luận án tiến sĩ

Nghệ thuật tục ngữ Việt Nam và Lào được so sánh qua các yếu tố như lối nói, kết cấu, vần điệu, hiện tượng nói ngược và sử dụng phương ngữ. Luận án cho thấy tục ngữ Việt Nam chịu ảnh hưởng của tiếng Hán và văn hóa Hán, sử dụng nhiều phương ngữ và hình thức tu từ đa dạng. Trong khi đó, tục ngữ Lào vay mượn nhiều từ Pali - Sanskrit, có hiện tượng nói ngược đặc trưng và lối tỉnh lược riêng biệt. Sự khác biệt này phản ánh sự khác nhau trong lịch sử ngôn ngữ và văn hóa của hai dân tộc.

4.1. So sánh kết cấu và hình thức tu từ trong tục ngữ Việt Lào

Tục ngữ Việt Nam thường có kết cấu chặt chẽ, sử dụng nhiều hình thức tu từ như ẩn dụ, hoán dụ, đối chiếu và điệp ngữ. Tục ngữ Lào có lối nói tỉnh lược, sử dụng hiện tượng "nói ngược" để tạo hiệu quả biểu đạt và nhấn mạnh ý nghĩa. Sự khác biệt này phản ánh đặc điểm ngôn ngữ và phong cách văn hóa của mỗi dân tộc.

4.2. So sánh ảnh hưởng ngôn ngữ và văn hóa trong tục ngữ Việt Nam và Lào

Tục ngữ Việt Nam chịu ảnh hưởng sâu sắc của tiếng Hán và văn hóa Nho giáo, thể hiện qua từ ngữ và nội dung. Tục ngữ Lào vay mượn nhiều từ Pali và Sanskrit, phản ánh ảnh hưởng của Phật giáo và văn hóa Ấn Độ. Sự khác biệt này góp phần tạo nên phong cách và giá trị riêng biệt cho tục ngữ mỗi nước.

4.3. So sánh hiện tượng ngôn ngữ đặc trưng trong tục ngữ Việt và Lào

Hiện tượng "nói ngược" trong tục ngữ Lào là một điểm đặc sắc, tạo nên sự hài hước và sâu sắc trong cách diễn đạt. Tục ngữ Việt Nam cũng có hiện tượng trái nghĩa nhưng ít phổ biến hơn. Ngoài ra, tục ngữ Việt Nam sử dụng nhiều phương ngữ khác nhau, trong khi tục ngữ Lào có sự đồng nhất hơn về ngôn ngữ.

V. Phương pháp ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu tục ngữ Việt Nam và tục ngữ Lào trong luận án tiến sĩ

Kết quả nghiên cứu so sánh tục ngữ Việt Nam và tục ngữ Lào không chỉ góp phần làm sáng tỏ bản sắc văn hóa dân tộc mà còn có giá trị thực tiễn trong việc bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa dân gian và thúc đẩy giao lưu văn hóa giữa hai nước. Luận án đề xuất đưa tục ngữ vào chương trình giáo dục, nghiên cứu ngôn ngữ học và văn hóa dân gian, đồng thời khuyến khích các hoạt động giao lưu văn hóa nhằm tăng cường sự hiểu biết và gắn kết giữa nhân dân Việt Nam và Lào.

5.1. Ứng dụng nghiên cứu tục ngữ trong giáo dục và bảo tồn văn hóa dân gian

Việc nghiên cứu và so sánh tục ngữ giúp xây dựng tài liệu giảng dạy về văn hóa dân gian, ngôn ngữ và triết lý dân gian cho học sinh, sinh viên. Đồng thời, góp phần bảo tồn các giá trị truyền thống, tránh nguy cơ mai một trong bối cảnh hiện đại hóa và toàn cầu hóa.

5.2. Kết quả nghiên cứu thúc đẩy giao lưu văn hóa Việt Lào

Nghiên cứu so sánh tục ngữ tạo cơ sở khoa học để tăng cường giao lưu văn hóa, thúc đẩy mối quan hệ hữu nghị truyền thống giữa hai dân tộc. Qua đó, góp phần quảng bá văn hóa dân gian đặc sắc, nâng cao nhận thức về giá trị văn hóa chung và riêng của mỗi nước.

VI. Bí quyết kết luận và triển vọng nghiên cứu tục ngữ Việt Nam và tục ngữ Lào trong luận án tiến sĩ

Luận án kết luận rằng tục ngữ Việt Nam và tục ngữ Lào có nhiều điểm tương đồng về nội dung và nghệ thuật do cùng chịu ảnh hưởng của điều kiện lịch sử, địa lý và văn hóa Đông Nam Á. Đồng thời, sự khác biệt cũng rất rõ nét, phản ánh đặc trưng văn hóa, tôn giáo và ngôn ngữ riêng của mỗi dân tộc. Triển vọng nghiên cứu tục ngữ hai nước trong tương lai là mở rộng phạm vi nghiên cứu, ứng dụng công nghệ số trong bảo tồn và phát huy giá trị tục ngữ, đồng thời tăng cường hợp tác nghiên cứu song phương và đa phương trong khu vực.

6.1. Kết luận về bản sắc văn hóa qua tục ngữ Việt Nam và Lào

Tục ngữ là biểu hiện sinh động của bản sắc văn hóa dân gian, phản ánh triết lý sống, quan niệm về thiên nhiên và xã hội của mỗi dân tộc. Sự so sánh tục ngữ Việt Nam và Lào giúp làm rõ những nét đặc trưng và giá trị văn hóa riêng biệt, đồng thời khẳng định mối quan hệ gắn bó lâu đời giữa hai dân tộc.

6.2. Triển vọng nghiên cứu và phát huy giá trị tục ngữ Việt Lào trong tương lai

Nghiên cứu tục ngữ cần được mở rộng về phạm vi và chiều sâu, kết hợp với các lĩnh vực ngôn ngữ học, văn hóa học và công nghệ thông tin để bảo tồn và phát huy giá trị. Hợp tác nghiên cứu giữa Việt Nam và Lào sẽ góp phần nâng cao hiệu quả bảo tồn di sản văn hóa dân gian, đồng thời thúc đẩy sự hiểu biết và giao lưu văn hóa trong khu vực Đông Nam Á.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ văn học của tác giả Nguyễn Văn Thông với đề tài "So sánh tục ngữ Việt và tục ngữ Lào", chuyên ngành Văn học dân gian (mã số: 62 22 36 01), được bảo vệ năm 2009 tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Nguyễn Xuân Kính và PGS.TS. Lại Phi Hùng.

Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, tác giả xuất phát từ câu tục ngữ Lào (xú pha xít): "Mạy huồm co po huồm xược" (Đay chung dây, cây chung khóm) nhằm khái quát mối quan hệ láng giềng gần gũi, lâu đời giữa hai quốc gia cùng nằm trên bán đảo Đông Dương thuộc khu vực Đông Nam Á. Trong nghiên cứu folklore học, bên cạnh những nét dị biệt xuất phát từ bản sắc riêng của mỗi dân tộc, tục ngữ hai nước mang nhiều điểm tương đồng do quy luật sáng tạo dân gian nhân loại và những điều kiện tương đồng về lịch sử, địa lý tự nhiên cùng quá trình giao lưu văn hóa tạo nên. Ở Việt Nam, kho tàng tục ngữ người Việt đã được sưu tầm và nghiên cứu sâu rộng qua nhiều công trình. Tuy nhiên, việc đặt tục ngữ Việt trong tương quan so sánh toàn diện với tục ngữ Lào trên cả hai bình diện nội dung tư tưởng và hình thức nghệ thuật vẫn là một đề tài hoàn toàn mới, chưa được khảo cứu có hệ thống.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án được xác định rõ:

1. Vận dụng quan điểm tương đối luận văn hóa (không xếp thứ bậc hơn kém giữa các nền văn hóa) để thống kê, phân tích và so sánh hai hệ thống tục ngữ Việt và Lào nhằm chỉ ra các điểm tương đồng cùng các nét khác biệt.
2. Giải thích các nguyên nhân lịch sử, địa lý, xã hội, ngôn ngữ và tôn giáo dẫn đến sự giống nhau và khác nhau đó, từ đó làm rõ bản sắc văn hóa của mỗi dân tộc trong bối cảnh chung của khu vực Đông Nam Á.
3. Cung cấp luận cứ khoa học góp phần tăng cường sự hiểu biết lẫn nhau, quảng bá văn hóa và thúc đẩy mối quan hệ bang giao hữu nghị truyền thống giữa nhân dân hai nước Việt Nam và Lào.

Về đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu văn bản: Luận án khảo sát chủ yếu 16.098 câu tục ngữ trong bộ sách Kho tàng tục ngữ người Việt (2 tập) do Nguyễn Xuân Kính chủ biên và 691 câu tục ngữ Lào trong công trình Xú pha xít và lời nói giao duyên Lào của Nguyễn Đình Phúc.
• Phạm vi đối tượng tộc người: Khái niệm "tục ngữ Việt" được giới hạn là tục ngữ cổ truyền của người Việt (người Kinh); khái niệm "tục ngữ Lào" được giới hạn là tục ngữ cổ truyền của người Lào Thay (Lào Lùm) – tộc người giữ vai trò chủ thể trong đại gia đình các bộ tộc Lào.
• Phạm vi nội dung và phương pháp tiếp cận: Để xử lý độ chênh lệch lớn giữa nguồn ngữ liệu 16.098 câu tục ngữ Việt và 691 câu tục ngữ Lào, tác giả lựa chọn phương pháp nghiên cứu theo "điểm" (khuôn lại ở những cụm nội dung cơ bản và hình thức biểu hiện chủ yếu thông qua các tỷ lệ so sánh có tính tương đối) thay vì dàn trải theo "diện".

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Trong phần tổng quan lịch sử vấn đề, tác giả Nguyễn Văn Thông đã điểm lại các công trình nghiên cứu và sưu tầm tục ngữ tại Lào, tại Việt Nam và các công trình nghiên cứu so sánh tục ngữ đa ngữ:

Nhóm công trình	Tác giả, năm xuất bản / công bố	Tên công trình tiêu biểu và đóng góp/hạn chế chính
Sưu tầm và nghiên cứu tục ngữ tại Lào	Ma hả Xi La Vị La Vông và cộng sự (từ 1940; tái bản 1996, 2000)	Tục ngữ cổ truyền Lào (450 câu tục ngữ); sưu tầm, trích đăng nhưng chưa sắp xếp theo hệ thống chủ đề truyền thống.
	Uỷ ban Khoa học Xã hội Lào hợp tác Viện Nghiên cứu Đông Nam Á - Việt Nam (1987)	Văn học Lào (527 trang, in tại Nxb Quốc gia Lào); công trình dài hơi, có độ tin cậy khoa học nhưng phần nghiên cứu tục ngữ còn sơ lược.
	Nhóm tác giả Lào (1982)	Văn học phổ thông (Nxb Giáo dục Thể thao và Lễ nghi); giới thiệu khái lược văn học dân gian cho học sinh phổ thông.
	Bò Xẻng Khăm, Xúc Xạ Vàng, Bun Khiển (1989)	Câu thơ dân gian Lào; sưu tầm một số câu mới, chưa phân loại theo tiêu chí cụ thể.
	Xi Ri Xu Văn Na Xỉ (2000)	Từ thông dụng và tục ngữ Lào (62 trang); dịch và đối chiếu từ 235 câu tục ngữ tiếng Anh.
	Đuông Chăn Văn Na Bu Pha (2005)	Tục ngữ dân gian Lào; sưu tầm dạng danh mục tản mạn.
	Lăm Phon Xay Xa Na (1999)	Luận văn tốt nghiệp Tìm hiểu tục ngữ Việt và xú pha xít Lào về văn hoá ẩm thực; bước đầu so sánh một khía cạnh nội dung.
Giới thiệu và nghiên cứu tục ngữ Lào tại Việt Nam	Đinh Việt Anh	Chương 2 giáo trình văn học dân gian Lào; khảo cứu thể loại thận trọng nhưng còn mang tính khái lược.
	Nguyễn Năm	Hợp tuyển văn học Lào (511 trang); bức tranh tổng quan văn học Lào, chưa đi sâu vào thi pháp thể loại tục ngữ.
	Nguyễn Đình Phúc	Xú pha xít và lời nói giao duyên Lào; lần đầu sưu tầm, dịch nghĩa 691 câu tục ngữ Lào sang tiếng Việt, bình giảng sơ lược.
	Lại Phi Hùng (trong Văn học Đông Nam Á)	Nhận diện khái lược tục ngữ trong mối tương quan thể loại của văn học dân gian Lào.
	Trịnh Đức Hiển	Bài báo chuyên luận: "Sơ bộ tìm hiểu luật hiệp vần và vần trong xú pha xít Lào", "Một số hình thức thể hiện tính hình tượng trong xú pha xít Lào".
	Nguyễn Văn Thông (Tác giả luận án)	Luận văn thạc sĩ (về văn hóa ứng xử), 2 đề tài ĐHQGHN (Từ điển thành ngữ và tục ngữ Việt - Lào, Từ điển thành ngữ và tục ngữ Lào - Việt) và các bài báo chuyên ngành về vần, lối nói ngược, so sánh tục ngữ hai nước.
Nghiên cứu đối chiếu tục ngữ Việt với thế giới	Lê Đình Bích, Trần Quỳnh Dân; Lê Du, Lê Hải; Vương Trung Hiếu; Nguyễn Gia Liên; Nguyễn Văn Tố; Lê Ngọc Tú; Thanh Vân - Nguyễn Duy Nhường - Lưu Hoài; Lương Văn Hồng; Nguyễn Lân; Nguyễn Văn Khang; Lê Khánh Trường - Lê Việt Anh	Các công trình từ điển song ngữ, đa ngữ (Nga, Anh, Pháp, Đức, Hán...) đối chiếu tục ngữ Việt với nước ngoài; phần lớn dừng lại ở tra cứu đối ứng ngữ nghĩa, chưa phân tích cấu trúc thi pháp và bối cảnh văn hóa.
	Nguyễn Thị Hồng Thu (2005)	Luận án tiến sĩ Tìm hiểu văn hoá ứng xử Nhật Bản qua Kôtôwaza, có so sánh với tục ngữ Việt Nam.

Về khoảng trống nghiên cứu mà luận án giải quyết: Các công trình đi trước tại Việt Nam và Lào chủ yếu tiếp cận đơn tuyến, tách rời từng nền văn học dân gian riêng biệt, chưa đặt sự so sánh trong tư duy bối cảnh khu vực Đông Nam Á. Chưa có công trình nào đối chiếu, so sánh một cách toàn diện và đồng bộ cả về nội dung tư tưởng, hình thức nghệ thuật và thi pháp thể loại giữa tục ngữ Việt và tục ngữ Lào để giải mã các hiện tượng tương đồng, dị biệt gắn liền với các yếu tố địa - văn hóa, tộc người và tôn giáo. Luận án của Nguyễn Văn Thông được thực hiện nhằm lấp đầy khoảng trống học thuật này.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Về cơ sở lý thuyết và khung phân tích: Luận án dựa trên lý thuyết tương đối luận văn hóa, xem xét các hiện tượng folklore như những tín hiệu ngôn ngữ học và biểu đạt văn hóa phản ánh tâm thức cộng đồng tộc người trong môi trường sinh thái tự nhiên và xã hội. Luận án vận dụng quan điểm folklore học so sánh và thi pháp học thể loại văn học dân gian, đặt đối tượng trong không gian văn hóa Đông Nam Á và phức thể văn hóa lúa nước để nhận diện những điểm chung về cơ tầng văn hóa bản địa cũng như những tiếp biến văn hóa ngoại sinh.

Về phương pháp nghiên cứu:

• Phương pháp thống kê: Phân loại, định lượng các đơn vị tục ngữ theo các trường chủ đề nội dung (thời tiết, canh tác, quan hệ gia đình, xã hội, tôn giáo, ẩm thực) và các đặc trưng hình thức nghệ thuật (vần, nhịp, kết cấu so sánh, tỉnh lược, tu từ).
• Phương pháp so sánh: Đối chiếu từng cặp hiện tượng nội dung và hình thức giữa tục ngữ Việt và tục ngữ Lào nhằm làm nổi bật nét tương đồng và dị biệt.
• Phương pháp điền dã: Tác giả trực tiếp thâm nhập thực tế tại Lào trong các năm chiến đấu, công tác và giảng dạy tiếng Việt để thu thập, kiểm tra ngữ liệu và khảo sát ngữ cảnh sử dụng tục ngữ bản địa.
• Phương pháp mô tả, phân tích và tổng hợp: Giải mã ngữ nghĩa các câu tục ngữ gắn với phong tục, tập quán và đời sống tâm linh.
• Tiếp cận liên ngành và đa ngành: Kết hợp tri thức từ văn học dân gian, ngôn ngữ học, dân tộc học, nhân học văn hóa, khảo cổ học, lịch sử và địa lý học.

Về nguồn tư liệu và dữ liệu:

• Nguồn tục ngữ tiếng Việt: 16.098 câu trích từ bộ Kho tàng tục ngữ người Việt (2 tập) do Nguyễn Xuân Kính chủ biên.
• Nguồn tục ngữ tiếng Lào: 691 câu tục ngữ dịch nghĩa từ công trình Xú pha xít và lời nói giao duyên Lào của Nguyễn Đình Phúc.
• Nguồn bổ trợ và đối chiếu: Các tập tư liệu điền dã do tác giả sưu tầm, biên soạn trong hai đề tài cấp Đại học Quốc gia Hà Nội: Từ điển thành ngữ và tục ngữ Việt - Lào và Từ điển thành ngữ và tục ngữ Lào - Việt (được đính kèm trong phần phụ lục luận án).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan văn hoá - xã hội Việt Nam - Lào

Chương 1 thiết lập bức tranh toàn cảnh về lịch sử, địa lý, cấu trúc tộc người, ngôn ngữ và tôn giáo của hai quốc gia nhằm tạo tiền đề lý giải các hiện tượng tục ngữ ở hai chương sau.

Về lịch sử - xã hội Lào, tác giả lược thuật chế độ quân chủ tập quyền phong kiến qua ba cột mốc gắn liền với các vị vua tiêu biểu: Khún Bu Lôm (thế kỷ VIII, biểu tượng thánh Tổ mở đầu dòng họ vua Lào, gắn với kinh đô Xiêng Đôông Xiêng Thoòng - Luông Pha Băng); Chậu Phà Ngừm (1316-1371, thống nhất các mường thành quốc gia Lạn Xạng năm 1357 và ban bố "Lời huấn thị"); và vua Sệt Tha Thi Rạt (1534-1572, dời đô về Viêng Chăn năm 1553, xây chùa Vắt Pha Kẹo và dựng Thạt Luổng năm 1566). Sau giai đoạn ổn định dưới triều vua Sou Ri Na Vong Sa (1637-1694), Viêng Chăn trở thành trung tâm Phật giáo lớn. Cấu trúc xã hội truyền thống của người Lào Thay vận hành theo mô hình hai cấp: bản (do phò bản đứng đầu, đất đai thuộc công xã làng bản qua câu: "Đìn ạt nha, na phò bản" - Đất của quan, ruộng làng của trưởng bản) và mường (do chậu mường đứng đầu, tập hợp thành mường luổng do chậu xi vít cai quản).

Về mối quan hệ lịch sử - xã hội Việt Nam - Lào, các nguồn sử liệu cổ như Dư địa chí (Nguyễn Trãi, thế kỷ XV), Vân đài loại ngữ, Phủ biên tạp lục, Kiến văn tiểu lục (Lê Quý Đôn, thế kỷ XVIII), Đại Việt sử ký toàn thư (Ngô Sĩ Liên) và Đại Nam chính biên liệt truyện chứng minh quan hệ thông hiếu, giao thương đã diễn ra từ sớm (sự kiện thông hiếu đầu tiên năm 1067 thời Lý Thánh Tôn). Các tư liệu dân gian như truyền thuyết Quả bầu mẹ, truyện cổ Ba Na (chàng Léo và chàng Ngọc), truyện Ca Phúc phản ánh sự gắn kết cội nguồn lâu đời giữa cư dân hai bên dãy Trường Sơn.

Về cảnh quan và môi trường sinh thái, trong 5 cảnh quan tiêu biểu của Đông Nam Á, nước Lào có 3 cảnh quan đầu (sườn núi cao với mô hình canh tác rẫy dốc; cao nguyên với rẫy bằng; thung lũng với ruộng - rẫy), đặc trưng bởi văn hóa thung lũng dọc sông Mê Kông (dài 4.350 km). Việt Nam có trọn vẹn cả 5 cảnh quan (bổ sung cảnh quan đồng bằng châu thổ ruộng - vườn và cảnh quan duyên hải, hải đảo với 3.260 km bờ biển). Dãy Trường Sơn (Phu Luổng, dài 1.100 km) tạo ranh giới tự nhiên hình thành hai vùng khí hậu khác biệt: Lào mang tính chất nhiệt đới gió mùa lục địa với hai mùa mưa - khô rõ rệt, ít chịu bão biển; Việt Nam chịu ảnh hưởng trực tiếp của biển Đông với thiên tai bão lụt, hạn hán và gió Lào khốc liệt.

Về thành phần tộc người và ngôn ngữ: Lào gồm 49 bộ tộc (chia làm 3 nhóm chính: Lào Lùm chiếm 56% đến 70% dân số, Lào Thơng gồm 31 bộ tộc, Lào Xủng di cư từ phương Bắc xuống khoảng 2-3 thế kỷ gần đây); Việt Nam gồm 54 dân tộc. Tiếng Việt thuộc dòng Nam Á nhưng có cơ chế vận hành loại hình đơn lập, có thanh điệu tương đồng tiếng Lào (dòng Tày - Thái). Tiếng Lào vay mượn lượng lớn từ ngữ Pali - Sanskrit, trong khi tiếng Việt vay mượn từ ngữ gốc Hán. Về tôn giáo, Phật giáo Tiểu thừa tại Lào là quốc giáo (58% dân số, có 4.937 ngôi chùa Tiểu thừa và 8 ngôi chùa Đại thừa), ảnh hưởng toàn diện đến đời sống; còn tại Việt Nam, Phật giáo Đại thừa kết hợp hài hòa với Nho giáo và tín ngưỡng dân gian bản địa.

Chương 2: So sánh nội dung tục ngữ Việt và tục ngữ Lào

Chương 2 tiến hành khảo sát, so sánh đối chiếu hệ thống nội dung tư tưởng của tục ngữ hai nước qua các mảng chủ đề cụ thể:

1. Thể hiện nhận thức về tự nhiên, thiên nhiên và quê hương đất nước:

• Tục ngữ Việt Nam sở hữu số lượng đồ sộ các câu dự báo thời tiết dựa trên quan sát gió ("Gió nam đưa xuân sang hè"), trăng sao ("Trăng quầng thì hạn, trăng tán thì mưa"), mây sương ("Mây kéo ngược nước tràn bờ"), hành vi động thực vật ("Chuồn chuồn bay thấp thì mưa...", "Kiến dọn tổ thời mưa", "Chĩnh đổ mồ hôi...") và gắn với các địa danh cụ thể trên từng tiểu vùng ("Chớp Bàu Tró không gió cũng lụt", "Chớp chài đội mũ, mây phủ Đá Bia...", "Chớp ngã Cồn Tiên mưa liền một trộ"). Hiện tượng này phản ánh thực tế người nông dân đồng bằng châu thổ Việt Nam thường xuyên đối mặt với bão lụt, hạn hán thất thường.
• Tục ngữ Lào có số lượng câu dự báo thời tiết rất hạn chế ("Đẹt oọc moọc vai" - Nắng lên sương tan; "Phổn tốc phạ chẹng, phổn xị lẹng phạ mựt" - Sắp mưa trời sáng, sắp hạn trời tối) và hầu như không có câu gắn với địa danh thời tiết cục bộ, do khí hậu lục địa tại Lào ổn định hơn, ít biến động tai ương dữ dội.
• Phản ánh lễ hội: Người Việt có hệ thống tục ngữ dày đặc về hội hè nông nghiệp gắn với tưởng niệm tổ tiên, anh hùng ("Lâm râm hội Khám, u ám hội Dâu, vỡ đầu hội Dóng", "Tháng tám giỗ Cha, tháng ba giỗ Mẹ", "Bỏ con bỏ cháu, không bỏ hội mồng sáu tháng giêng"); người Lào tập trung vào các ngày hội bun gắn với Phật giáo và cầu mưa (Bun băng phay - hội pháo thăng thiên; Bun xồng hưa - hội đua thuyền; Bun hốt nặm / Bun pi mày - hội té nước đón năm mới).

2. Đúc kết kinh nghiệm sản xuất, chăn nuôi và quan hệ xã hội: Cả hai dân tộc đều đúc kết kinh nghiệm canh tác lúa nước, mùa vụ, chăn nuôi gia súc và phản ánh sâu sắc các mối quan hệ gia đình, làng bản.

3. Khác biệt về hệ tư tưởng và văn hóa ẩm thực:

• Tục ngữ Việt Nam thể hiện rõ nét dấu ấn của Nho giáo trong trật tự tôn ti, đạo đức gia phong, tư tưởng chính danh, đồng thời phản ánh đậm đặc văn hóa ẩm thực ("Thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ...").
• Tục ngữ Lào in đậm thế giới quan Phật giáo Tiểu thừa, đề cao luật nhân quả, sự nhẫn nhịn, đức tính hòa hiếu, lối sống từ tốn ("khòi khòi pay" - từ từ mà đi), tinh thần hòa hợp dân tộc và gắn liền với triết lý nhà chùa.
• Tác giả đồng thời phân tích hiện tượng trái nghĩa phong phú trong tục ngữ Việt và giải thích nguồn gốc các dị biệt nội dung dựa trên điều kiện sinh thái, cơ cấu kinh tế thung lũng (ruộng - rẫy) so với đồng bằng (ruộng - vườn), và ảnh hưởng của các dòng tôn giáo chủ đạo.

Chương 3: So sánh nghệ thuật tục ngữ Việt và tục ngữ Lào

Chương 3 tập trung phân tích thi pháp, cấu trúc ngôn ngữ và các phương thức tu từ nghệ thuật trong tục ngữ hai dân tộc:

1. Cấu trúc ngữ nghĩa, vần và nhịp điệu: Tục ngữ của cả hai nước đều tận dụng triệt để đặc trưng của ngôn ngữ đơn lập, có thanh điệu để tổ chức cấu trúc câu ngắn gọn, cân đối, giàu nhạc tính thông qua vần lưng, vần chân, nhịp ngắt đối xứng và các lối nói cô đọng.

2. Các biện pháp nghệ thuật và tu từ:

• Cả hai hệ thống đều sử dụng phổ biến các biện pháp so sánh, ẩn dụ, nhân hóa, đối ngẫu và lối tỉnh lược thành phần câu nhằm tạo hàm súc ngữ nghĩa tối đa.
• Nét riêng biệt của tục ngữ Lào: Luận án khảo sát hiện tượng "nói ngược" mang tính trào lộng, giáo huấn độc đáo trong cấu trúc biểu đạt của người Lào. Về mặt từ vựng, tục ngữ Lào tiếp nhận và sử dụng nhiều thuật ngữ, từ ngữ gốc Pali - Sanskrit du nhập qua kinh sách Phật giáo.
• Nét riêng biệt của tục ngữ Việt: Luận án chỉ ra việc người Việt sử dụng linh hoạt và phong phú các lớp từ ngữ địa phương (phương ngữ Bắc, Trung, Nam), các thành tố gốc Hán và điển tích văn hóa Hán được Việt hóa sâu sắc.

3. Giải thích nguyên nhân nghệ thuật: Sự tương đồng về mặt thi pháp bắt nguồn từ loại hình ngôn ngữ đơn tiết, cùng loại hình thơ ca dân gian gắn liền với phương thức truyền khẩu; sự khác biệt về từ vựng nghệ thuật và cấu trúc tu từ bắt nguồn từ nguồn gốc tiếp biến văn hóa (văn hóa Hán ở Việt Nam và văn hóa Ấn Độ/Phật giáo Nam truyền ở Lào).

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt lý luận:

• Luận án là công trình chuyên khảo đặt việc nghiên cứu, so sánh tục ngữ Việt Nam và Lào trong khung phân tích đồng bộ của folklore học và nhân học văn hóa khu vực Đông Nam Á, minh chứng cho tính quy luật của quá trình sáng tạo văn học dân gian giữa các quốc gia có chung cơ tầng văn hóa bản địa.
• Làm sáng tỏ mối quan hệ biện chứng giữa văn hóa dân gian và môi trường địa lý - sinh thái, qua đó giải mã nguồn gốc của các tương đồng cũng như bản sắc khu biệt của từng dân tộc thông qua ngôn ngữ tục ngữ.

Về mặt thực tiễn:

• Khảo sát, đối chiếu có hệ thống trên nguồn ngữ liệu lớn (16.098 câu tục ngữ Việt và 691 câu tục ngữ Lào), phân loại chi tiết các trường nội dung và cấu trúc nghệ thuật.
• Cung cấp hai tập tư liệu tra cứu có giá trị trong phần phụ lục: Từ điển thành ngữ và tục ngữ Việt - Lào và Từ điển thành ngữ và tục ngữ Lào - Việt do tác giả trực tiếp sưu tầm, đối dịch và chú giải, phục vụ đắc lực cho công tác nghiên cứu, học tập ngôn ngữ và dịch thuật song phương.

Về kiến nghị và đề xuất: Luận án đề xuất đẩy mạnh công tác sưu tầm, biên dịch và hệ thống hóa văn học dân gian các bộ tộc Lào tại Việt Nam; đưa các nội dung so sánh folklore khu vực vào chương trình giảng dạy đại học ngành Ngữ văn, Đông Nam Á học nhằm củng cố mối quan hệ giao lưu văn hóa giữa hai nước.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế: Do nguồn tư liệu tục ngữ Lào được xuất bản chính thức còn mỏng (công trình khảo sát chủ yếu dựa trên 691 câu tục ngữ Lào trong sách của Nguyễn Đình Phúc so sánh với 16.098 câu tục ngữ người Việt), việc đối sánh định lượng tuyệt đối giữa hai kho tàng không thể thực hiện đồng đều mà phải quy về các tỷ lệ tương đối và tập trung nghiên cứu theo "điểm" ở các nội dung cơ bản.

Về hướng nghiên cứu tiếp theo: Tác giả xác định tiếp tục mở rộng quy mô điền dã sưu tầm tục ngữ của các bộ tộc Lào khác (Lào Thơng, Lào Xủng); đồng thời mở rộng phạm vi so sánh đối chiếu sang các thể loại folklore khác như ca dao, dân ca, truyền thuyết và truyện cổ tích giữa hai dân tộc trong không gian văn hóa Đông Nam Á.

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho nhiều nhóm đối tượng học thuật và ứng dụng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên chuyên ngành Văn học dân gian, Văn học so sánh, Ngôn ngữ học, Văn hóa học và Đông Nam Á học: Cung cấp khung phương pháp luận đối sánh folklore và nguồn ngữ liệu đối ứng phong phú.
• Giảng viên và người dạy tiếng Việt cho người Lào, người dạy tiếng Lào cho người Việt: Sử dụng kho ngữ liệu tục ngữ đối chiếu và hai tập từ điển phụ lục làm giáo trình trực quan trong giảng dạy ngôn ngữ và văn hóa ứng xử.
• Cán bộ làm công tác ngoại giao, thông tin đối ngoại và giao lưu văn hóa Việt - Lào: Tham khảo tư liệu để nắm bắt sâu sắc tâm thức, phong tục tập quán và bản sắc văn hóa truyền thống của nhân dân hai nước.

Câu hỏi thường gặp

1. Vì sao có sự chênh lệch lớn về số lượng câu tục ngữ khảo sát giữa hai nước và tác giả giải quyết vấn đề này như thế nào?
   Nguồn ngữ liệu tục ngữ người Việt có 16.098 câu (trong công trình của Nguyễn Xuân Kính), trong khi tục ngữ Lào chỉ có 691 câu (trong công trình của Nguyễn Đình Phúc) do công tác sưu tầm, biên soạn tục ngữ tại Lào lịch sử trước đây còn mỏng. Để khắc phục sự chênh lệch này, tác giả không so sánh dàn trải theo "diện" mà quy về nghiên cứu theo "điểm", tập trung vào các cụm nội dung cơ bản và hình thức chủ yếu thông qua các tỷ lệ so sánh có tính chất tương đối.

2. Khái niệm "xú pha xít" trong tiếng Lào được hiểu như thế nào so với phân định thể loại trong tiếng Việt?
   Thuật ngữ xú pha xít trong tiếng Lào là một khái niệm rộng, bao hàm cả hai bộ phận là thành ngữ và tục ngữ của người Việt, chưa có sự phân tách rạch ròi thành hai thể loại độc lập như trong thuật ngữ học dân gian Việt Nam.

3. Đặc điểm địa lý và tự nhiên chi phối sự khác biệt trong mảng tục ngữ thời tiết giữa hai nước ra sao?
   Việt Nam có bờ biển dài 3.260 km, địa hình đủ 5 cảnh quan và chịu nhiều thảm họa bão lụt, hạn hán khốc liệt nên tục ngữ dự báo thời tiết rất phong phú, tỉ mỉ và mang tính địa phương cụ thể. Nước Lào không giáp biển, có 3 cảnh quan (chủ yếu là núi và thung lũng), khí hậu nhiệt đới gió mùa lục địa hai mùa mưa - khô ổn định hơn nên tục ngữ đúc kết thời tiết ít hơn rất nhiều và hầu như không gắn với địa danh cục bộ.

4. Tôn giáo nào giữ vai trò chủ đạo chi phối nội dung tục ngữ của mỗi dân tộc?
   Tục ngữ Việt Nam chịu ảnh hưởng kết hợp của Phật giáo Đại thừa trong dân gian và Nho giáo sâu sắc trong trật tự luân lý, ứng xử gia đình, xã hội. Ngược lại, tục ngữ Lào chịu ảnh hưởng bao trùm của Phật giáo Tiểu thừa (Phật giáo Nam truyền đóng vai trò quốc giáo, chiếm 58% dân số), phản ánh lối sống nhẫn nại, hòa hiếu và triết lý nghiệp báo.

5. Ba vị vua nào trong lịch sử nước Lào được tác giả phân tích có ảnh hưởng sâu sắc đến đời sống văn hóa và folklore Lào?
   Ba vị vua gồm: Khún Bu Lôm (thế kỷ VIII, mở đầu dòng họ vua Lào tại Mường Xoa); Chậu Phà Ngừm (1316-1371, lập quốc gia Lạn Xạng thống nhất năm 1357); và vua Sệt Tha Thi Rạt (1534-1572, dời đô về Viêng Chăn năm 1553, xây chùa Vắt Pha Kẹo và dựng Thạt Luổng năm 1566).

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Văn Thông là công trình khảo cứu chuyên sâu, đối sánh toàn diện hai kho tàng tục ngữ cổ truyền của người Việt và người Lào Thay trên cả hai phương diện nội dung tư tưởng và hình thức nghệ thuật. Bằng việc kết hợp phương pháp thống kê, so sánh thi pháp học với tiếp cận liên ngành văn hóa - lịch sử - địa lý Đông Nam Á, luận án đã làm rõ các quy luật tương đồng của nền văn minh lúa nước cũng như các nét dị biệt phản ánh bản sắc riêng của mỗi dân tộc. Các kết quả nghiên cứu và tư liệu từ điển trong phụ lục công trình đóng góp thiết thực cho sự phát triển của ngành văn học so sánh, đồng thời củng cố nền tảng hiểu biết văn hóa giữa hai dân tộc Việt Nam và Lào.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho sự xác lập mối bang giao giữa hai nước. Lê Thái Tổ đã cử nhiều tướng lĩnh, nghĩa quân thông thạo tiếng Lào sang Lào mua sắm voi, ngựa, lương thực để tiến hành cuộc kháng chiến chống quân Minh, đồng thời dựa vào sự giúp đỡ của các tù trưởng và nhân dân Lào vùng biên giới truy đuổi quân Minh trốn chạy sang Lào. Vua Lào còn sai tù trưởng Mãn Sát cùng nghĩa quân và voi chiến sang giúp Lê Lợi chống lại quân Minh. Khi nhà Mạc chiếm ngôi nhà Lê, Nguyễn Kim cùng nhiều triều thần khác đã chạy sang trú ngụ trên đất Lào (Sầm Nưa).

Đến thời vua Sệt Tha Thi Rạt (1534 - 1572) mối quan hệ hữu hảo giữa Lạn Xạng với Đại Việt vẫn tiếp tục được duy trì thông qua cuộc hôn nhân giữa nhà vua với công chúa Ngọc Hoa (con vua Lê Anh Tôn) năm 1564. Nhờ chính sách đối ngoại khôn khéo này, Vương quốc Lạn Xạng trong suốt nửa sau thế kỷ XVI đã ba lần đánh bại quân A Vạ (Miến Điện) xâm lược. Sang thế kỷ XVII, dưới triều vua Sou Ri Na Vông Xa (1637 - 1694), quan hệ Lạn Xạng với Đại Việt không ngừng được củng cố. Khi nhà vua băng hà, Lạn Xạng xảy ra rối ren, cháu nội của nhà vua đang cư trú ở Việt Nam đã đề nghị vua Đại Việt giúp đỡ, kéo về Viêng Chăn ổn định trật tự.

Đến 1713, Lạn Xạng bị chia cắt thành ba mường lớn thì nhân dân đã vùng dậy chống lại áp bức xã hội và liên kết với Đại Việt để tăng cường sức mạnh. Nhưng sự kiện quan trọng nhất trong quan hệ Việt - Lào đầu thế kỷ XIX phải nói đến những hoạt động của nhà yêu nước Chậu A Nụ (Chiêu A Nỗ) trên đất Việt Nam gắn liền với cuộc kháng chiến chống quân Xiêm của 17 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] nhân dân Lào. Ngay sau khi lên ngôi (1805), Chậu A Nụ, quốc vương Viêng Chăn đã nối lại mối bang giao thân thiện với Việt Nam. Nhân dân vùng mường Xiềng Kôm (nay thuộc Kỳ Sơn, Nghệ An) còn lưu truyền nhiều câu chuyện về những hoạt động của ông và sự tiếp tế của nhân dân Việt Nam cho nghĩa quân Lạn Xạng.

Qua nghiên cứu những tài liệu và sự kiện lịch sử trên đây, cho phép đi tới một số nhận định dưới đây về quan hệ Việt - Lào thời kỳ cổ trung đại: a) Do điều kiện tự nhiên và quan hệ láng giềng gần gũi, quan hệ Việt Nam - Lào hình thành từ rất sớm, có thể nói ngay từ khi xuất hiện những cư dân Việt Nam và Lào trên khu vực địa lý lịch sử này; b) Trong qúa trình dựng nước và giữ nước của từng dân tộc cũng như trong giao lưu về kinh tế và văn hoá, không chỉ các nhà nước phong kiến hai nước quan hệ với nhau mà nhân dân hai nước cũng thường xuyên liên hệ với nhau, ủng hộ và giúp đỡ nhau một cách tự phát, nhất là những cư dân khu vực vùng giáp biên giới hai nước. c) Trong quá trình phát triển mở mang bờ cõi, người Việt không có hướng di chuyển về phía Tây mà Nam tiến. Dãy Trường Sơn trở thành biên giới tự nhiên, nên nhìn chung trong quan hệ Việt Nam - Lào không có vấn đề chiếm đất. Mối quan hệ văn hoá Việt Nam - Lào trong bối cảnh Đông Nam Á Khi nghiên cứu nền văn hoá các nước Đông - Nam Á nói chung, tục ngữ Việt và tục ngữ Lào nói riêng với tư cách là những sản phẩm văn hoá tinh thần của các dân tộc đang cư trú ở các quốc gia, chúng tôi phân tích một số thành tố của văn hoá Việt Nam và Lào như: địa lý, ngôn ngữ, tín ngưỡng, tôn giáo, phong tục tập quán, nhà cửa, nghệ thuật,.

18 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Về địa lý và tự nhiên Xét về mặt địa lý, Việt Nam và Lào cùng nằm trên bán đảo Đông Dương thuộc vùng Đông Nam châu Á (Lào nằm ở 13º55’- 22º30’ vĩ Bắc, 100º05’- 107º37’ kinh Đông; Việt Nam nằm ở 8º27’- 23º23’vĩ Bắc, 102º8’- 109º27’ kinh Đông). Lào có đường biên giới chung với Trung Quốc (505 km) và Myanma (236 km) ở phía Tây Bắc, với Campuchia (435 km) ở phía Đông Nam, với Việt Nam (2130 km) ở phía Đông, với Thái Lan (1835 km) ở phía Tây. Còn Việt Nam tiếp giáp với Trung Quốc về phía Bắc (1281 km), với Campuchia về phía Tây Nam (1120 km), với Vịnh Thái Lan về phía Nam, với Vịnh Bắc Bộ và biển Đông về phía Đông (3260 km), với Lào về phía Tây (2130 km).

Diện tích tự nhiên của Việt Nam lớn gần gấp rưỡi Lào (Việt Nam: 329. Địa hình hai nước rất đa dạng, đều có đồng bằng, rừng núi và cao nguyên (rừng núi và cao nguyên chiếm đến 3/4 diện tích lãnh thổ mỗi nước). Theo sự phân chia của các nhà dân tộc học thì Đông Nam Á có năm cảnh quan: - Một là, cảnh quan sườn núi cao với mô hình canh tác rẫy dốc; - Hai là, cảnh quan cao nguyên với mô hình canh tác rẫy bằng; - Ba là, cảnh quan thung lũng với mô hình canh tác ruộng - rẫy; - Bốn là, cảnh quan đồng bằng châu thổ với mô hình canh tác ruộng - vườn; - Năm là, cảnh quan duyên hải và đảo với mô hình kết hợp và khai thác biển. Ở Lào có ba cảnh quan đầu, còn Việt Nam có đủ cả năm cảnh quan nói trên.

Nói cách khác, Việt Nam và Lào cùng có chung ba cảnh quan đầu nhưng khác nhau là Lào không có hai cảnh quan cuối. Mô hình tiêu biểu của người Lào là mô hình thung lũng với những cánh đồng dọc theo sông Mê 19 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Kông như: Viêng Chăn, Luông Nặm Thà, Chăm Pa Xắc, Khăm Muộn. Mô hình tiêu biểu của người Việt là vùng đồng bằng châu thổ với hai châu thổ lớn: đồng bằng châu thổ sông Hồng và đồng bằng châu thổ sông Cửu Long. Cao nguyên vùng Tây Nguyên bạt ngàn cây cà phê, cao su, chè; vùng Trung du phía Bắc Việt Nam cũng mênh mông rừng cọ, đồi chè.

Ở Lào, có cao nguyên Mường Phuôn, Bô Lô Ven. Lào là một nước dường như bị khép kín, không có biển, nhưng Việt Nam có tới 3.260 km bờ biển và hơn 3. Cuộc sống của một bộ phận cư dân vùng biển và hải đảo Việt Nam gắn liền với biển khơi với những hoạt động đánh bắt hải sản và vận tải biển. Vì vậy, con người ở đây ưa phóng tầm mắt nhìn ra khơi xa không có bến bờ nên đã kích thích các giác quan của họ, nhất là thị giác và thính giác.

Người vùng biển thích màu sắc, âm thanh. Trái lại, Lào lại là ngã tư đường của mọi cuộc tiếp xúc giao lưu với các nước trong khu vực trên đất liền một cách thuận lợi. Việt Nam và Lào đều có mạng lưới sông ngòi dày đặc gắn cư dân hai nước với những hoạt động ở vùng sông nước và nghề chài lưới. Đây không chỉ là nguồn lợi lớn về kinh tế mà còn là hệ thống giao thông đường thuỷ thuận tiện.

Hệ thống sông ngòi chằng chịt đó đã góp phần hình thành ở mỗi nước những đồng bằng phì nhiêu, màu mỡ. Sông Đà, sông Đa Nhim của Việt Nam, sông Phà Ngừm của Lào và một số sông suối khác còn mang lại cho mỗi nước trữ năng thuỷ điện đáng kể4. Dòng Mê Kông5 không chỉ tạo nên những vựa lúa, vựa cá cho người dân các nước mà nó chảy qua mà còn là nơi 4 Việt Nam 20 triệu kw, Lào 12,4 triệu kw (dẫn theo Mai ngọc Chừ [13, tr. 5 Dòng Mê Kông (dài 4350 km) bắt nguồn từ Trung Quốc (đoạn chảy trong Trung Quốc chiếm gần một nửa độ dài, 1650 km), chảy qua Myanma và Thái Lan (dài 1.864 km), chảy dọc theo nước Lào, qua Campuchia (dài 453 km), chảy vào miền Nam Việt Nam (dài 231 km) gọi là sông Cửu Long, tiếng Lào gọi là Mè Nặm Khoỏng, có nghĩa là sông Mẹ rồi đi ra biển Đông.

20 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] kết nối, giao thoa giữa các nền văn hoá trong khu vực; đồng thời tạo cho khu vực này những đặc trưng của nền văn hoá sông Mê Kông. Qua bao đời nay, tầm quan trọng hàng đầu của sông Mê Kông vẫn luôn luôn được khẳng định, bởi nó đưa lại nguồn lợi kinh tế và tạo nên trục giao lưu kinh tế - văn hoá chủ yếu của cả nước Lào và vùng Nam bộ Việt Nam. Các dòng sông, ngọn suối của hai nước không chỉ là nguồn nước tự nhiên cần thiết đối với đời sống hàng ngày của các cư dân mỗi nước ngay từ buổi đầu tiền sử của họ mà còn đã từng đưa những đoàn người đông đúc đi khai phá bản mường và lánh nạn trong các cuộc chiến tranh trước đây. Sông suối, kênh rạch cũng là những yếu tố tạo cho hai nước Việt Nam - Lào những nét văn hoá rất đặc trưng của vùng sông nước.

Tục cầu mưa, lễ cầu Mẹ nước, tục té nước, tục lấy nước thờ của người Thái, người Lào và một số dân tộc ở Việt Nam cũng bắt nguồn từ mục đích chính là xin nước cho cây cối để mùa màng bội thu. Vì vậy, theo các nhà khảo cổ học, việc đóng bè mảng và thuyền để đi lại trên sông suối, kênh rạch có từ rất sớm. Sông suối còn là nơi diễn ra những ngày hội bơi thuyền (bơi chải) ở cả hai nước đầy hào hứng và sôi nổi. Theo Nguyễn Năm, “người Lào đã sinh sống trên một vùng đất tạo nên do sự đối lập thống nhất: sông suối - núi rừng.

Đặc điểm này đã để lại những dấu ấn sâu sắc trong nền văn hoá văn học dân tộc” [140, tr. Dãy Trường Sơn, người Lào gọi là dãy Phu Luổng (dài 1100 km) không chỉ là chiến luỹ của nhân dân Lào và Việt Nam trong các cuộc chiến tranh chống kẻ thù mà còn là biên giới tự nhiên vững chãi, tạo ra hai vùng khí hậu khác biệt giữa hai nước. Dải Trường Sơn chắn ngang biên giới phía Đông của nước Lào có tác dụng ngăn cản cũng như điều hoà ảnh hưởng của các trận cuồng phong từ biển Thái Bình Dương đổ vào Lào nên khác với Việt Nam, Lào không bị những trận bão biển khủng khiếp như Việt Nam. Khí hậu nhiệt đới gió mùa, nóng ẩm của Lào mang tính lục địa với hai mùa 21 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] tương phản nhau rất rõ rệt (mùa mưa và mùa khô).