Luận án tiến sĩ nghiên cứu chuyển biến kinh tế Nhật Bản thời kỳ Tokugawa (1600-1868)

Khám phá sự chuyển biến kinh tế Nhật Bản thời kỳ Tokugawa (1600-1868) qua luận án tiến sĩ, phân tích các yếu tố tác động và hệ quả lịch sử.

• Tác giả: Trần Thị Tâm
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Văn Tận
• Trường học: Đại học Huế
• Chuyên ngành: Lịch sử thế giới
• Đề tài: Chuyển biến kinh tế Nhật Bản thời kỳ Tokugawa (1600-1868)
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Huế

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.2. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Các nguồn tài liệu
• 1.5. Cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu
• 1.6. Đóng góp của đề tài
• 1.7. Bố cục của luận án
• 2. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 2.1. Tình hình nghiên cứu đề tài ở trong nước
• 2.2. Tình hình nghiên cứu đề tài ở nước ngoài
• 2.3. Nhận xét về các kết quả nghiên cứu và vấn đề đặt ra cho luận án
• 2.3.1. Nhận xét về các kết quả nghiên cứu
• 2.3.2. Các vấn đề đặt ra cho luận án cần giải quyết
• 3. NHỮNG NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN KINH TẾ NHẬT BẢN THỜI KỲ TOKUGAWA
• 3.1. Tình hình chính trị, xã hội Nhật Bản dưới thời Mạc phủ Tokugawa
• 3.1.1. Tình hình chính trị
• 3.1.2. Tình hình xã hội
• 3.2. Sự phát triển của các ngành kinh tế Nhật Bản trước năm 1600
• 3.2.1. Tình hình kinh tế nông nghiệp và thủ công nghiệp
• 3.2.2. Tình hình kinh tế thương nghiệp
• 3.3. Sự xâm nhập của các nước phương Tây và thái độ của chính quyền Nhật Bản
• 3.3.1. Giai đoạn trước năm 1639
• 4. CHUYỂN BIẾN KINH TẾ CỦA NHẬT BẢN TRÊN CÁC NGÀNH CHỦ YẾU THỜI KỲ TOKUGAWA (1600-1868)
• 4.1. Trên lĩnh vực nông nghiệp
• 4.1.1. Chính sách ruộng đất và phát triển nông nghiệp
• 4.1.2. Những chuyển biến trong nông nghiệp
• 4.1.3. Những cải tiến trong canh tác nông nghiệp
• 4.1.4. Tác động của việc mở rộng diện tích đất canh tác
• 4.1.5. Đa dạng hóa cây trồng, chất lượng sản phẩm và hoạt động sản xuất nông nghiệp
• 4.2. Trên lĩnh vực thủ công nghiệp - công nghiệp
• 4.2.1. Khai mỏ và luyện kim
• 4.3. Trên lĩnh vực thương nghiệp
• 4.3.1. Sự phát triển của nội thương và hoạt động của các Nakama
• 4.3.1.1. Sự phát triển nội thương
• 4.3.1.2. Sự ra đời và hoạt động của các Kabu Nakama
• 4.3.2. Tiền tệ hóa và sự phát triển của kinh tế hàng hóa
• 4.3.3. Buôn bán với các nước trong khu vực và phương Tây
• 4.3.3.1. Với các nước trong khu vực
• 4.3.3.2. Với các nước phương Tây
• 5. MỘT SỐ NHẬN XÉT VỀ KINH TẾ NHẬT BẢN THỜI KỲ TOKUGAWA
• 5.1. Những thành tựu và hạn chế chính của kinh tế Nhật Bản thời kỳ Tokugawa
• 5.1.1. Trong lĩnh vực nông nghiệp
• 5.1.2. Trong lĩnh vực thủ công nghiệp và công nghiệp
• 5.1.3. Trong lĩnh vực thương nghiệp
• 5.2. Đặc điểm kinh tế Nhật Bản thời kỳ Tokugawa
• 5.2.1. Nền kinh tế có mối liên hệ chặt chẽ với các yếu tố chính trị, xã hội
• 5.2.2. Kinh tế Nhật Bản thời kỳ Tokugawa chịu sự chi phối mạnh mẽ của bối cảnh quốc tế và khu vực
• 5.2.3. Nền kinh tế phong kiến phương Đông với những tương đồng và dị biệt
• 5.2.4. Nền kinh tế đã có sự xuất hiện các mầm mống kinh tế tư bản chủ nghĩa
• 5.3. Tác động của những chuyển biến kinh tế Nhật Bản thời kỳ Tokugawa
• 5.3.1. Tác động đến chính trị, xã hội
• 5.3.2. Tác động đến sự phát triển của thành thị, nông thôn
• 5.3.3. Tác động đến văn hóa, tư tưởng
• 5.3.4. Chuyển biến của kinh tế thời kỳ Tokugawa đã chuẩn bị những điều kiện cần thiết cho Minh Trị Duy tân
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Kinh tế Nhật Bản thời kỳ Tokugawa

Kinh tế Nhật Bản thời kỳ Tokugawa (1600-1868) là một giai đoạn quan trọng trong lịch sử phát triển của đất nước này. Thời kỳ này đánh dấu sự chuyển biến mạnh mẽ từ nền kinh tế nông nghiệp truyền thống sang nền kinh tế hàng hóa và tiền tệ. Chuyển biến kinh tế này không chỉ ảnh hưởng đến cấu trúc xã hội mà còn tạo tiền đề cho sự phát triển vượt bậc của Nhật Bản trong thời kỳ Minh Trị Duy tân. Luận án tập trung phân tích các yếu tố tác động đến sự phát triển kinh tế, bao gồm chính sách của Mạc phủ Tokugawa, sự phát triển của các ngành kinh tế chính như nông nghiệp, thủ công nghiệp, và thương nghiệp.

1.1. Chính sách kinh tế của Mạc phủ Tokugawa

Mạc phủ Tokugawa đã thực hiện nhiều chính sách kinh tế nhằm ổn định và phát triển đất nước. Một trong những chính sách quan trọng là việc kiểm soát chặt chẽ thương mại quốc tế, đặc biệt là với các nước phương Tây. Chính sách này giúp Nhật Bản tránh được sự xâm lược của thực dân phương Tây, đồng thời bảo vệ nền kinh tế nội địa. Ngoài ra, Mạc phủ cũng khuyến khích phát triển nông nghiệp và thủ công nghiệp, tạo điều kiện cho sự phát triển của các thành phố lớn như Edo, Osaka, và Kyoto.

1.2. Sự phát triển của nông nghiệp và thủ công nghiệp

Nông nghiệp Nhật Bản thời kỳ Tokugawa đã có những bước tiến đáng kể. Việc mở rộng diện tích đất canh tác và áp dụng các kỹ thuật mới đã giúp tăng năng suất và sản lượng nông nghiệp. Bên cạnh đó, thủ công nghiệp cũng phát triển mạnh mẽ, đặc biệt là các ngành dệt may, gốm sứ, và luyện kim. Sự phát triển của các ngành này không chỉ đáp ứng nhu cầu trong nước mà còn tạo ra nguồn hàng hóa dồi dào cho thương mại.

II. Thương mại và sự hội nhập quốc tế

Thương mại Nhật Bản thời kỳ Tokugawa đã có sự phát triển đáng kể, cả trong nội thương và ngoại thương. Mặc dù Mạc phủ thực hiện chính sách bế quan tỏa cảng, nhưng thương mại với các nước trong khu vực Đông Á vẫn được duy trì. Thương mại quốc tế với các nước như Trung Quốc, Hà Lan, và các nước Đông Nam Á đã giúp Nhật Bản tiếp cận với các công nghệ và sản phẩm mới, đồng thời thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế hàng hóa.

2.1. Sự phát triển của nội thương

Nội thương thời kỳ Tokugawa đã có sự phát triển mạnh mẽ, đặc biệt là sự ra đời và hoạt động của các Nakama - các hiệp hội thương nhân. Các Nakama đóng vai trò quan trọng trong việc điều tiết thị trường và bảo vệ lợi ích của các thương nhân. Sự phát triển của nội thương cũng góp phần thúc đẩy sự hình thành và phát triển của các thành phố lớn, tạo nên một thị trường nội địa thống nhất.

2.2. Thương mại với các nước phương Tây

Mặc dù Mạc phủ Tokugawa hạn chế thương mại với phương Tây, nhưng vẫn duy trì quan hệ với Hà Lan thông qua cảng Nagasaki. Thương mại quốc tế này đã giúp Nhật Bản tiếp cận với các công nghệ và kiến thức mới từ phương Tây, đặc biệt là trong lĩnh vực y học và khoa học kỹ thuật. Đây là tiền đề quan trọng cho sự phát triển của Nhật Bản trong thời kỳ Minh Trị Duy tân.

III. Tác động của chuyển biến kinh tế thời kỳ Tokugawa

Những chuyển biến kinh tế thời kỳ Tokugawa đã có tác động sâu sắc đến sự phát triển của Nhật Bản. Những thành tựu trong nông nghiệp, thủ công nghiệp, và thương nghiệp đã tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển kinh tế trong thời kỳ Minh Trị Duy tân. Đặc biệt, sự phát triển của nền kinh tế hàng hóa và tiền tệ đã thúc đẩy sự hình thành của các mầm mống kinh tế tư bản chủ nghĩa, tạo điều kiện cho Nhật Bản hội nhập với thế giới hiện đại.

3.1. Tác động đến chính trị và xã hội

Những chuyển biến kinh tế thời kỳ Tokugawa đã có tác động lớn đến chính trị Nhật Bản và cấu trúc xã hội. Sự phát triển của nền kinh tế hàng hóa đã làm thay đổi vai trò của các đẳng cấp trong xã hội, đặc biệt là sự trỗi dậy của tầng lớp thương nhân. Điều này đã tạo ra những xung đột và mâu thuẫn trong xã hội, dẫn đến sự suy yếu của chế độ Mạc phủ và mở đường cho cuộc cải cách Minh Trị.

3.2. Tác động đến văn hóa và tư tưởng

Sự phát triển kinh tế thời kỳ Tokugawa cũng ảnh hưởng đến văn hóa Tokugawa và tư tưởng của người dân Nhật Bản. Sự thịnh vượng kinh tế đã thúc đẩy sự phát triển của văn hóa và nghệ thuật, đặc biệt là trong các thành phố lớn. Đồng thời, sự tiếp xúc với các nền văn hóa khác thông qua thương mại quốc tế đã mở rộng tầm nhìn và tư duy của người dân Nhật Bản, tạo tiền đề cho sự đổi mới và hiện đại hóa đất nước.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Từ trước đến nay, lịch sử Nhật Bản đã và đang dành được nhiều sự quan tâm, khảo cứu của các học giả trong và ngoài nước. Đã có rất nhiều công trình khoa học nghiên cứu về các khía cạnh của lịch sử thời kỳ Tokugawa nói chung và kinh tế nói riêng; trong phạm vi những công trình và tài liệu có thể tiếp cận được, chúng tôi xin nêu một số nét chính về vấn đề này theo hai hướng như sau: 1. Tình hình nghiên cứu đề tài ở trong nước Từ lâu, các nhà sử học Việt Nam đã quan tâm nghiên cứu về lịch sử Nhật Bản và có thể tạm chia làm 2 thời kỳ: thời kỳ trước những năm 90 của thế kỷ XX và từ những năm 90 của thế kỷ XX trở đi.

Trước năm 1990, việc tìm hiểu lịch Nhật Bản chủ yếu mới chỉ dừng lại trong các vấn đề ngoại giao; những giáo trình cơ bản giảng dạy cho sinh viên các trường cao đẳng, đại học hoặc một vài công trình khiêm tốn có thể kể đến như: Nhật Bản sử lược (1960) của Nguyễn Văn Tần; Giáo dục Nhật Bản hiện đại (1965) của Đoàn Đức An… Cùng với công cuộc đổi mới đất nước từ năm 1986, bước sang những năm 90 và đặc biệt là từ những năm đầu thế kỷ XXI trở đi việc nghiên cứu về lịch sử Nhật Bản bước đầu đã đạt được nhiều thành tựu đáng kể. Riêng về lịch sử thời kỳ Mạc phủ Tokugawa nói chung và kinh tế nói riêng là một chủ đề được giới học thuật trong nước dày công nghiên cứu. Tuy nhiên, cho đến nay vẫn chưa có một luận án tiến sĩ nào nghiên cứu có tính hệ thống về chuyển biến kinh tế Nhật Bản thời kỳ Tokugawa. Các thông tin liên quan đến nội dung này được đề cập trong các nhóm công trình sau: Nhóm thứ nhất: các công trình nghiên cứu tổng thể về lịch sử Nhật Bản như: Nhật Bản cận đại (1991) của Vĩnh Sính; Lịch sử Nhật Bản (1995) của Phan Ngọc Liên; Lịch sử Nhật Bản (1995) của tập thể tác giả ở Đại học Quốc gia Hà Nội (1995); Lịch sử Nhật Bản (1997) của Phan Ngọc Liên (chủ biên); Lịch sử Nhật Bản (2006) của Nguyễn Quốc Hùng (chủ biên); Giáo trình lịch sử Nhật Bản (2015) của tác giả Nguyễn Nam Trân… Điểm chung của các công trình này là tập trung hệ thống hóa các tài liệu có liên quan đến lịch sử Nhật Bản, trong đó đã đề cập về kinh tế Nhật Bản thời kỳ Tokugawa.

Đây là các công trình hết sức có giá trị, chứa đựng những thông tin quan trọng có thể khai thác để phục vụ nghiên cứu luận án. Trong số đó, đáng chú ý là công trình Lịch sử Nhật Bản do Nguyễn Quốc Hùng chủ biên. Với 442 trang sách khổ lớn, bao gồm 10 chương, trong đó dành riêng 7 một chương cho các nghiên cứu về quan hệ Việt Nam và Nhật Bản; các chương con lại đã tái hiện một cách chi tiết lịch sử Nhật Bản từ thời nguyên thủy cho đến hiện đại. Với gần 50 trang sách ở chương thứ 6, các tác giả đã phác thảo sự phát triển của các ngành kinh tế từ những chuyển biến trong nông nghiệp và xã hội nông thôn đến sự phát triển của các ngành thủ công nghiệp; đồng thời phác họa về sự lớn mạnh của hệ thống thành thị và hoạt động kinh tế thương mại.

Trên cơ sở đó, nhấn mạnh những chuyển biến kinh tế, cũng như đời sống văn hóa, xã hội… Công trình Nhật Bản cận đại tác giả Vĩnh Sính lại khai thác lịch sử Nhật Bản từ trước thế kỷ XVII cho đến những năm phát triển thần kỳ sau Chiến tranh thế giới thứ hai một cách ngắn gọn, nhiều hàm ý. Trong tác phẩm, sau khi dành trọn vẹn 1 chương để nói về thời kỳ Tokugawa, tác giả đã đi đến việc lý giải một số vấn đề rất quan trọng như vì sao Nhật Bản Duy tân được vào nửa sau thế kỉ XIX, sau đó vươn lên trở thành một cường quốc khu vực và thế giới và một lần nữa sau những tổn thất và sụp đổ trong Chiến tranh thế giới thứ hai, Nhật Bản lại phát triển thần kỳ, trở thành những cường quốc thế giới. Bản thảo giáo trình Lịch sử Nhật Bản của Nguyễn Nam Trân là một công trình mở, luôn được sửa chữa, hiệu đính và cập nhật thường xuyên các thông tin mới nhất bởi các chuyên gia, nhà nghiên cứu có uy tín. Đây là tài liệu sinh động, khách quan của các nhà nghiên cứu về lịch sử Nhật Bản từ khởi thủy cho đến hiện tại.

Với gần 1000 trang vi tính, các nguồn tư liệu của cuốn giáo trình này dựa chủ yếu trên các giáo khoa thư được dùng trong các trường ở Nhật Bản, có đối chiếu tư liệu Đông Tây để nâng thêm tính khách quan và sử dụng nhiều hình ảnh, đồ biểu, phân chú và cước chú giải thích rõ ràng về tiến trình của lịch sử Nhật Bản; trong đó có những nghiên cứu hết sức chi tiết về kinh tế Tokugawa. Bên cạnh đó, các nội dung liên quan tổng thể lịch sử Nhật Bản còn nằm rải rác ở các giáo trình lịch sử thế giới cổ trung đại, lịch sử thế giới cận hiện đại, như: Lịch sử thế giới trung đại (2002) của Nguyễn Gia Phu - Nguyễn Văn Ánh - Đỗ Đình Hãng - Trần Văn La (chủ biên); Một số chuyên đề về Lịch sử Thế giới (2008) của Vũ Dương Ninh (chủ biên)… Các giáo trình, chuyên đề này trong khi trình bày về lịch sử Nhật Bản qua từng thời kỳ cũng đã đề cập về kinh tế thời kỳ Tokugawa, ở mức độ khái quát. Nhóm thứ hai: Các công trình viết riêng về thời kỳ Mạc phủ Tokugawa (1600-1868). Thông qua việc khảo cứu các bài viết có liên quan đến chuyển biến kinh tế Nhật Bản thời Tokugawa, tác giả nhận thấy thời điểm vấn đề này được quan 8 tâm nhiều nhất là vào thập niên 90 của thế kỷ XX, và có thể tạm chia làm 2 nhóm nhỏ: các bài viết về những vấn đề cụ thể trong thời kỳ Tokugawa; các bài viết đề cập đến lĩnh vực cụ thể của kinh tế thời Tokugawa.

Các bài viết đề cập đến những vấn đề cụ thể như chính trị - xã hội - giáo dục… trong thời kỳ Tokugawa nói chung có thể kể đến như: “Cơ cấu xã hội phong kiến thời Edo giai đoạn 1600 - 1651”, Tạp chí Nghiên cứu Nhật Bản, Nguyễn Thị Hồng Vân (2000); “Đặc trưng hướng nội của nền văn hóa Edo”, Tạp chí Nghiên cứu Nhật Bản và Đông Bắc Á, Nhật Vương (2005); “Xã hội thành thị và dòng văn hóa thị dân ở Nhật Bản thời Edo”, Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật … Chuyển biến chính trị, xã hội, văn hóa, giáo dục là chủ đề chính của các bài viết này. Mặc dù vậy, trong khi triển khai các nội dung cụ thể như tính hướng nội của nền văn hóa Tokugawa hay cấu trúc, thành phần của xã hội thành thị thời kỳ này các tác giả cũng đã nhắc đến chuyển biến kinh tế với tư cách là một nhân tố tác động, ảnh hưởng đến sự phát triển ấy. Bên cạnh đó, một số bài báo khác như “Oda Nobunawa, Toyotomi Hideyoshi và Tokugawa với công cuộc thống nhất Nhật Bản”, Tạp chí Nghiên cứu Đông Bắc Á và “Chính sách đóng cửa của Nhật Bản thời Mạc phủ Tokugawa và của Việt Nam thời Nguyễn - Một cách nhìn đối sánh” của tác giả Nguyễn Văn Tận… lại quan tâm đến quá trình hình thành cũng như những đặc trưng riêng của thời kỳ Tokugawa, đồng thời còn đề cập đến những đối sánh trong tương quan với các nước trong khu vực như Việt Nam… Các bài viết đề cập đến các các lĩnh vực cụ thể của kinh tế Tokugawa gồm các bài viết của tác giả Nguyễn Văn Kim trong thập niên 1990 (từ 1994 đến năm 2000) được trình bày trên Tạp chí nghiên cứu Nhật Bản - Đông Bắc Á, Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử và Tạp chí Nghiên cứu Kinh tế như: “Mấy suy nghĩ về thời kỳ Tokugawa trong lịch sử Nhật Bản”; “Những nguyên nhân dẫn đến sự tăng trưởng kinh tế Nhật Bản thời kỳ Tokugawa”; “Vị thế kinh tế của đẳng cấp samurai ở Nhật Bản thời kỳ Tokugawa”; “Vài nét về đẳng cấp thương nhân và hoạt động thương mại ở Nhật Bản thời kỳ Tokugawa”; “Những chuyển biến kinh tế - xã hội ở Nhật Bản thời kỳ Edo: Tiền đề cho sự phát triển của Nhật Bản hiện đại”… Các bài viết này, sau đó đã được tập hợp lại trong công trình hết sức có giá trị “Nhật Bản với Châu Á -Những mối liên hệ lịch sử và những chuyển biến kinh tế xã hội”. Có thể nói đây là các nghiên cứu vô cùng quý báu có liên quan đến nội dung của luận án.

Bằng những phân tích sắc sảo và biện chứng, công trình đã trình bày về những thay đổi trong nông nghiệp nông thôn ở Nhật Bản thời Tokugawa; đồng thời, vấn 9 đề thương mại - sự thúc đẩy của kinh tế hàng hóa - tiền tệ và những biến đổi về mặt đô thị ở Nhật Bản thời kỳ này cũng được đề cập. Ngoài ra, lịch sử thời kỳ Tokugawa còn là đề tài được nghiên cứu trong các Luận án Tiến sĩ, Luận văn Thạc sĩ cụ thể như: Quan hệ Nhật Bản - Việt Nam (XVI- XVII) của Trịnh Tiến Thuận; Cảng thị Nagasaki trong quan hệ thương mại và văn hoá của Nhật với các nước thời Edo (1603-1867) của Vũ Đoàn Liên Khê; Thời kỳ Tokugawa (1603 - 1868) và vai trò của nó đối với sự phát triển của lịch sử Nhật Bản của Phạm Thị Trang. Công trình của tác giả Phạm Thị Trang đã phác thảo khái quát về tình hình kinh tế, chính trị, xã hội thời Tokugawa và đánh giá cao vai trò tiền đề cho quá trình hiện đại hóa nước Nhật thời Minh Trị Duy tân. Tuy nhiên, do đề cập về nhiều lĩnh vực nên dung lượng nghiên cứu dành cho vấn đề kinh tế chưa nhiều.

Nhóm thứ ba: các công trình nghiên cứu về quan hệ thương mại giữa Nhật Bản với các nước trong và ngoài khu vực tiêu biểu như: “Người Hà Lan những năm đầu ở Nhật Bản”; “Quan hệ thương mại Nhật Bản - Siam thế kỷ XVI - XVII”; “Quan hệ thương mại Nhật Bản - Philipines thế kỷ XVII - XVIII”; “Ngoại thương Đàng Ngoài và mối quan hệ Việt - Nhật thế kỷ XVII”; “Thuyền mành từ Đông Nam Á đến Nhật Bản thế kỷ XVII - XVIII”… Các nghiên cứu kể trên cũng đều là của tác giả Nguyễn Văn Kim - một người có nhiều năm nghiên cứu chuyên sâu về lịch sử Nhật Bản. Qua đây, bức tranh sinh động về quan hệ của Nhật Bản với các nước trong khu vực thời bấy giờ như Siam, Philipines, Việt Nam… đã được tái hiện chân thực.