Luận án tiến sĩ hoàn thiện mô hình tổ chức chính quyền xã nông thôn Việt Nam - Trương Quốc Việt

• Tác giả: Trương Quốc Việt
• Người hướng dẫn: PGS. Đặng Khắc Ánh
• Trường học: Học viện Hành chính Quốc gia
• Chuyên ngành: Quản lý công
• Đề tài: Hoàn thiện mô hình tổ chức chính quyền xã ở nông thôn Việt Nam hiện nay
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về mô hình tổ chức chính quyền xã nông thôn Việt Nam

Mô hình tổ chức chính quyền xã ở nông thôn Việt Nam là hệ thống quản lý hành chính nhà nước cấp cơ sở. Mô hình này bao gồm Hội đồng nhân dân (HĐND) và Ủy ban nhân dân (UBND). HĐND đóng vai trò cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương. UBND thực hiện chức năng chấp hành và quản lý hành chính. Nghiên cứu của Trương Quốc Việt (2019) chỉ ra tính tự quản lâu đời của làng xã Việt Nam. Truyền thống này bắt nguồn từ thời phong kiến. Các báo cáo PAPI giai đoạn 2011-2016 cho thấy xu hướng biến đổi về hiệu quả quản trị hành chính công. Mức độ công khai, minh bạch tại cơ sở có cải thiện. Sự tham gia của người dân ngày càng được mở rộng. Tuy nhiên, mô hình tổ chức vẫn tồn tại nhiều bất cập cần khắc phục. Việc hoàn thiện mô hình này đòi hỏi tiếp cận tổng thể từ thể chế đến thực tiễn.

1.1. Khái niệm và bản chất chính quyền xã

Chính quyền xã là cấp chính quyền địa phương thấp nhất trong hệ thống hành chính Việt Nam. Bản chất của chính quyền xã là tổ chức quyền lực nhà nước gần dân nhất. Chính quyền xã có hai cơ quan chính: HĐND và UBND. HĐND do nhân dân bầu ra, đại diện cho ý chí và nguyện vọng của cử tri. UBND do HĐND bầu, chịu trách nhiệm trước HĐND và cấp trên. Mô hình này đảm bảo nguyên tắc tập trung dân chủ trong quản lý nhà nước.

1.2. Truyền thống tự quản của làng xã Việt Nam

Truyền thống tự quản của làng xã Việt Nam có lịch sử hàng nghìn năm. Pierre Pasquier từng nhận định xã Việt Nam là cơ quan hoàn bị, không thể sửa đổi một điểm nhỏ. Tính tự quản thể hiện qua hương ước, quy ước làng xã. Người dân tự giải quyết nhiều vấn đề nội bộ. Truyền thống này tiếp tục phát huy trong điều kiện hiện đại. Việc nghiên cứu kinh nghiệm tự quản thời phong kiến giúp làm sáng tỏ nội dung tự quản địa phương trong xây dựng nhà nước pháp quyền.

II. Phân tích thực trạng và vấn đề của chính quyền xã nông thôn

Thực trạng tổ chức chính quyền xã nông thôn Việt Nam hiện nay bộc lộ nhiều vấn đề. Thứ nhất, hiệu quả hoạt động của HĐND xã còn hạn chế. Nhiều đại biểu HĐND thiếu chuyên trách, năng lực giám sát yếu. Thứ hai, bộ máy UBND xã cồng kềnh, biên chế phình to. Tình trạng kiêm nhiệm phổ biến làm giảm chất lượng công việc. Thứ ba, mối quan hệ giữa các cơ quan trong hệ thống chính trị chưa rõ ràng. Đảng ủy, HĐND, UBND đôi khi chồng chéo chức năng. Thứ tư, việc phân cấp, ủy quyền chưa triệt để. Chính quyền xã thiếu thẩm quyền giải quyết nhiều vấn đề phát sinh. Nghiên cứu tại 15 tỉnh, thành cho thấy sự khác biệt lớn giữa các vùng miền. Vùng đồng bằng và vùng núi có điều kiện kinh tế - xã hội khác nhau. Điều này đòi hỏi mô hình tổ chức phải linh hoạt, phù hợp thực tiễn địa phương.

2.1. Hạn chế về năng lực và tổ chức bộ máy

Năng lực cán bộ công chức xã là vấn đề nổi cộm. Trình độ chuyên môn nhiều cán bộ chưa đạt chuẩn. Đội ngũ cán bộ xã thường xuyên biến động. Chế độ đãi ngộ thấp khiến khó thu hút nhân tài. Tổ chức bộ máy còn cồng kềnh, nhiều đầu mối. Tình trạng kiêm nhiệm quá nhiều chức danh làm giảm hiệu quả. Công tác đào tạo, bồi dưỡng chưa thường xuyên. Nguồn lực tài chính cho hoạt động chính quyền xã còn eo hẹp.

2.2. Bất cập trong mối quan hệ giữa các cơ quan

Mối quan hệ giữa HĐND và UBND chưa phát huy đầy đủ vai trò. HĐND thiếu thực quyền giám sát hiệu quả. UBND đôi khi hoạt động độc lập, thiếu trách nhiệm giải trình. Quan hệ giữa chính quyền xã với Đảng ủy cần được quy định rõ hơn. Các tổ chức đoàn thể tại cơ sở chưa phát huy hết vai trò cầu nối. Sự tham gia của nhân dân vào quá trình quản lý còn hình thức. Quy chế dân chủ cơ sở chưa đi vào thực chất.

III. Giải pháp hoàn thiện mô hình tổ chức chính quyền xã nông thôn

Hoàn thiện mô hình tổ chức chính quyền xã đòi hỏi nhiều giải pháp đồng bộ. Trước hết, cần sửa đổi Luật Tổ chức chính quyền địa phương. Luật phải xác định rõ vị trí, vai trò của chính quyền xã. Tiếp theo, đổi mới tổ chức và hoạt động của HĐND xã. Nâng cao chất lượng đại biểu, tăng cường chuyên trách. Đổi mới hoạt động giám sát, chất vấn tại kỳ họp. Về tổ chức bộ máy, tinh gọn đầu mối, giảm biên chế. Sáp nhập các đơn vị hành chính cấp xã nhỏ, yếu. Xây dựng vị trí việc làm phù hợp với đặc thù nông thôn. Đẩy mạnh phân cấp, ủy quyền cho chính quyền xã. Trao thêm thẩm quyền trong quản lý đất đai, xây dựng, môi trường. Áp dụng công nghệ thông tin trong quản lý hành chính. Tham khảo mô hình quản trị tốt từ các quốc gia phát triển. Báo cáo PAPI cho thấy tăng trách nhiệm giải trình giúp nâng cao niềm tin của người dân.

3.1. Hoàn thiện khung pháp lý và thể chế

Hoàn thiện khung pháp lý là giải pháp căn bản. Cần sửa đổi Luật Tổ chức chính quyền địa phương theo hướng phân biệt rõ mô hình chính quyền nông thôn và đô thị. Quy định cụ thể về số lượng, cơ cấu đại biểu HĐND xã. Ban hành quy chế phối hợp giữa các cơ quan trong hệ thống chính trị. Hoàn thiện cơ chế bầu cử để tăng tính đại diện. Xây dựng tiêu chí đánh giá hiệu quả hoạt động chính quyền xã.

3.2. Đổi mới tổ chức và nâng cao năng lực cán bộ

Đổi mới tổ chức bộ máy theo hướng tinh gọn, hiệu quả. Xây dựng vị trí việc làm phù hợp yêu cầu công việc. Đẩy mạnh đào tạo, bồi dưỡng nâng cao năng lực cán bộ xã. Cải thiện chế độ đãi ngộ, thu nhập cho cán bộ công chức. Sáp nhập các xã có quy mô nhỏ, dân số ít. Ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý, điều hành. Nâng cao chất lượng dịch vụ công tại cơ sở.

IV. Kết luận và hướng ứng dụng mô hình chính quyền xã nông thôn

Nghiên cứu hoàn thiện mô hình tổ chức chính quyền xã nông thôn mang ý nghĩa lý luận và thực tiễn lớn. Về mặt lý luận, nghiên cứu làm sáng tỏ bản chất, đặc điểm của chính quyền cấp xã. Nghiên cứu xây dựng khung lý thuyết về mô hình tổ chức chính quyền nông thôn. Về thực tiễn, đề xuất các giải pháp khả thi cho việc cải cách. Kết quả nghiên cứu áp dụng được tại các địa phương trên cả nước. Các giải pháp cần được triển khai theo lộ trình phù hợp. Giai đoạn đầu tập trung hoàn thiện thể chế, pháp luật. Giai đoạn tiếp theo đổi mới tổ chức bộ máy và con người. Kinh nghiệm quốc tế về quản trị địa phương cần được tiếp thu có chọn lọc. Mô hình tự quản truyền thống của làng xã là nguồn tham khảo quý giá. Sự thành công phụ thuộc vào quyết tâm chính trị và sự tham gia của nhân dân. Nghiên cứu mở ra hướng tiếp cận mới cho cải cách hành chính nông thôn.

4.1. Đóng góp lý luận của đề tài nghiên cứu

Đề tài đóng góp nhiều vào kho tàng lý luận hành chính công. Nghiên cứu hệ thống hóa lý luận về tổ chức chính quyền địa phương. Làm rõ khái niệm mô hình tổ chức chính quyền xã nông thôn. Phân tích mối quan hệ giữa chính quyền xã với các chủ thể khác. Xây dựng tiêu chí đánh giá hiệu quả hoạt động chính quyền cơ sở. So sánh kinh nghiệm quản trị địa phương từ nhiều quốc gia.

4.2. Giá trị thực tiễn và hướng phát triển

Kết quả nghiên cứu có giá trị thực tiễn cao cho công tác cải cách hành chính. Các đề xuất phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội nông thôn. Mô hình có thể áp dụng tại các tỉnh, thành trên cả nước. Hướng phát triển cần tập trung vào chuyển đổi số chính quyền cơ sở. Nghiên cứu sâu hơn về đặc thù từng vùng miền. Đánh giá tác động của các giải pháp sau khi triển khai thực tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NỘI VỤ HỌC VIỆN HÀNH CHÍNH QUỐC GIA TRƢƠNG QUỐC VIỆT HOÀN THIỆN MÔ HÌNH TỔ CHỨC CHÍNH QUYỀN XÃ Ở NÔNG THÔN VIỆT NAM HIỆN NAY LUẬN ÁN TIẾN SĨ HÀ NỘI, 2019 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NỘI VỤ HỌC VIỆN HÀNH CHÍNH QUỐC GIA TRƢƠNG QUỐC VIỆT HOÀN THIỆN MÔ HÌNH TỔ CHỨC CHÍNH QUYỀN XÃ Ở NÔNG THÔN VIỆT NAM HIỆN NAY Chuyên ngành: Quản lý công Mã số: 9.03 LUẬN ÁN TIẾN SĨ Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: 1. Đặng Khắc Ánh 2. Văn Tất Thu HÀ NỘI, 2019 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi. Công trình được thực hiện dưới sự giúp đỡ, hướng dẫn của các thầy giáo hướng dẫn, cùng sự hỗ trợ của gia đình và đồng nghiệp. Các thông tin, tài liệu trích dẫn, thông tin điều tra, phỏng vấn sâu, thảo luận nhóm trong luận án là khách quan và trung thực theo quy định. Kết quả nghiên cứu chưa được công bố ở một tài liệu nào khác. Tác giả luận án Trƣơng Quốc Việt i LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành luận án này, ngoài cố gắng, nỗ lực của bản thân; sự động viên, chia sẻ của gia đình, tôi còn nhận được sự giúp đỡ, hỗ trợ, tạo điều kiện của cơ quan công tác; các thầy giáo, cô giáo Học viện Hành chính Quốc gia; người thân và đồng nghiệp. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn tới Ban Giám đốc Học viện Hành chính Quốc gia, lãnh đạo và viên chức Khoa Sau đại học; Khoa Khoa học hành chính và Tổ chức nhân sự, cùng các thầy cô giáo đã giảng dạy và tạo cơ hội cho tôi được học tập từ bậc đại học, thạc sĩ và nghiên cứu sinh trong ngôi trường là Trung tâm Quốc gia thực hiện chức năng đào tạo, bồi dưỡng năng lực, kiến thức, kỹ năng về hành chính, về lãnh đạo, quản lý cho cán bộ, công chức, viên chức; đào tạo nguồn nhân lực; nghiên cứu khoa học hành chính. Tôi xin gửi lời tri ân sâu sắc tới các thầy cô giáo đã giúp tôi trưởng thành từ ngôi trường Học viện thân yêu. Tôi trân trọng cảm ơn Trường Đại học Nội vụ Hà Nội, Ban Giám hiệu cùng các thầy giáo, cô giáo, đồng nghiệp, viên chức, học viên và sinh viên Nhà trường đã luôn tạo điều kiện tốt nhất cho tôi được đi học và hoàn thành luận án. Tôi xin cảm ơn đồng nghiệp đã, đang công tác tại Vụ Chính quyền địa phương – Bộ Nội vụ, Thư viện Văn phòng Quốc hội, Tổng cục Thống kê; Sở Nội vụ các tỉnh Phú Thọ, Cao Bằng, Thái Bình, Thái Nguyên, Nghệ An, Thanh Hóa, Bắc Giang, Bình Phước, Kiên Giang, Ninh Bình, Kon Tum, Lào Cai, Quảng Nam, Đắc Lắk…đã cung cấp số liệu giúp tôi hoàn thành khảo sát, thảo luận nhóm, phỏng vấn sâu. Tôi xin cảm ơn TS. Lê Anh Xuân – giáo viên chủ nhiệm lớp đã luôn động viên, hỗ trợ và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập tại Học viện. Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc PGS. Đặng Khắc Ánh và PGS. Văn Tất Thu - những người thầy đáng kính đã tận tình hướng dẫn, định hướng nghiên cứu và động viên tôi trong suốt quá trình hoàn thành luận án. Tôi xin cảm ơn gia đình và người thân đã luôn động viên, chia sẻ và đồng hành cùng tôi vượt qua những khó khăn trong quá trình thực hiện luận án. Tác giả luận án Trƣơng Quốc Việt ii DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT CBCC Cán bộ, công chức CCHC Cải cách hành chính CQĐP Chính quyền địa phương CQĐT Chính quyền đô thị CQNT Chính quyền nông thôn CQX Chính quyền xã ĐP Địa phương ĐT Đô thị HCNN Hành chính nhà nước HĐND Hội đồng nhân dân KTXH Kinh tế - xã hội MTTQ Mặt trận Tổ quốc QH Quốc hội UBHC Ủy ban hành chính UBND Ủy ban nhân dân UBTVQH Ủy ban Thường vụ Quốc hội XHCN Xã hội chủ nghĩa iii DANH MỤC BẢNG BIỂU, BIỂU ĐỒ Trang Bảng 2. Tiêu chí phân biệt khu vực nông thôn và khu vực đô thị …………………… 24 Biểu đồ 3. Kết quả khảo sát những hình thức hoạt động của UBND xã ……………. Kết quả khảo sát tầm quan trọng các chức năng của HĐND xã …………. Kết quả khảo sát tầm quan trọng các chức năng của UBND xã …………. Ý kiến về việc không thành lập tổ đại biểu HĐND xã …………………. Ý kiến về hoạt động các Ban của HĐND xã ……………………………. Nhận xét về số lượng CBCC xã …………………………………………. Quá trình hoàn thiện mô hình tổ chức CQX ở nông thôn Việt Nam từ 1945 tới nay …………………………………………………………………………………. Sự phát triển của kết cấu hạ tầng nông thôn Việt Nam từ năm 2006-2016…. Số lượng xã, thôn, hộ dân, nhân khẩu chia theo khu vực …. Thống kê diện tích và dân số của các xã . Số lượng đại biểu HĐND xã theo Luật bầu cử HĐND năm 2003 và Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2015 ……………………………………………… 186 Bảng 5: Số lượng và chất lượng cán bộ, công chức cấp xã …………………. Số lượng và trình độ cán bộ chủ chốt ở xã tính đến 7/2016…………………. Điều kiện cơ sở vật chất của chính quyền xã ………………………………… 189 Bảng 8. Kết quả khảo sát tầm quan trọng các chức năng của HĐND xã……………. Kết quả khảo sát các hình thức hoạt động của HĐND xã ……………. Kết quả khảo sát tầm quan trọng các chức năng của UBND xã………………. Kết quả khảo sát các hình thức hoạt động của UBND xã………………………. Kết quả khảo sát đánh giá các quy định hiện hành về tổ chức chính quyền xã . Kết quả khảo sát cần làm gì để nâng cao hiệu quả của chính quyền xã ……. Kết quả khảo sát đánh giá hoạt động của Mặt trận và các đoàn thể nhân dân ở xã hiện nay …………………………………………………………………………. 192 Bảng 15: So sánh nhiệm vụ, quyền hạn của chính quyền xã, chính quyền phường, chính quyền thị trấn …………………………………………………………………… 193 Hộp 1. Thảo luận nhóm tại Quỳ Châu (Nghệ An), Yên Thế (Bắc Giang), Hoàng Hóa (Thanh Hóa) …………………………………………………………………………… 196 Hộp 2. Tình hình ứng dụng công nghệ thông tin tại một số huyện, xã………. Một số mô hình sáp nhập thôn và kiêm nhiệm các chức danh hoạt động không chuyên trách ở thôn ……………………………………………………………………. 198 v MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN………………………………………………………………. ii DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT ……………………………………………. iii DANH MỤC BẢNG BIỂU, BIỂU ĐỒ . iv MỞ ĐẦU………………………………………………………………………… 1 1. Tính cấp thiết của đề tài ……. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu………………………………………………. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu………………………………………………. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu………………………………. Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học …………………………………. Những đóng góp mới của luận án ……………………………………………. Ý nghĩa của luận án …………………………………………………………… 8 8. Kết cấu của luận án …………………………………………………………… 9 CHƢƠNG 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU …………………. Các công trình nghiên cứu về mô hình tổ chức chính quyền nhà nước. Các công trình nghiên cứu về mô hình tổ chức chính quyền địa phương …. Các công trình nghiên cứu về mô hình tổ chức chính quyền xã ở nông thôn……. Đánh giá công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án ………………. 21 Kết luận Chƣơng 1 . CƠ SỞ KHOA HỌC HOÀN THIỆN MÔ HÌNH TỔ CHỨC CHÍNH QUYỀN XÃ Ở NÔNG THÔN . Mô hình tổ chức chính quyền xã ở nông thôn . Những khái niệm cơ bản …………………………………………………. Khái niệm nông thôn ……………………………………………………. Khái niệm tổ chức ……………………………………………. Khái niệm địa phương …………………………………………………. Khái niệm chính quyền địa phương ……………………………………. Khái niệm chính quyền xã ……………………………………………… 30 2. Khái niệm mô hình tổ chức chính quyền xã ở nông thôn ………………. Các yếu tố cấu thành mô hình tổ chức chính quyền xã ở nông thôn …. Vị trí, tính chất của chính quyền xã ……………………………………. Chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của chính quyền xã …………………. Cơ cấu tổ chức của chính quyền xã ……………………………………. Mối quan hệ giữa chính quyền xã với các cơ quan, tổ chức liên quan …. Các điều kiện bảo đảm hoạt động của chính quyền xã …………………. Hoàn thiện mô hình tổ chức chính quyền xã ở nông thôn ………………. Khái niệm, nội dung và nguyên tắc hoàn thiện mô hình tổ chức chính quyền xã ở nông thôn ……. Khái niệm hoàn thiện mô hình tổ chức chính quyền xã ở nông thôn. Nội dung hoàn thiện mô hình tổ chức chính quyền xã ở nông thôn . Nguyên tắc hoàn thiện mô hình tổ chức chính quyền xã ở nông thôn. Sự cần thiết hoàn thiện mô hình tổ chức chính quyền xã ở nông thôn Việt Nam 43 2. Hoàn thiện mô hình tổ chức chính quyền xã đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội ở nông thôn Việt Nam …………………………………………. Hoàn thiện mô hình tổ chức chính quyền xã đáp ứng nhu cầu đổi mới hệ thống chính trị và xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN ……………………… 45 2. Nhu cầu hoàn thiện pháp luật về chính quyền cơ sở ……………………. Nhu cầu cải cách hành chính nhằm xây dựng nền công vụ chuyên nghiệp, hiện đại, minh bạch, hiệu lực, hiệu quả, phục vụ nhân dân, phục vụ xã hội ………… 47 2. Xu hướng phi tập trung và tự quản địa phương ………………………… 48 2. Những yếu tố ảnh hưởng tới hoàn thiện mô hình tổ chức chính quyền xã ở nông thôn Việt Nam ………………………………………………………………. Yếu tố chính trị - pháp lý…. Yếu tố kinh tế và sự phát triển cơ sở hạ tầng nông thôn ………………. Yếu tố lịch sử …………………………………………………………. Yếu tố văn hóa xã hội …………………………………………………. Yếu tố địa lý, lãnh thổ…………………………………………………. Yếu tố nguồn nhân lực …………………………………………………. Những yếu tố khác ……………………………………………………. Mô hình tổ chức chính quyền cơ sở tại một số quốc gia trên thế giới và bài học kinh nghiệm đối với Việt Nam ………………………………………. Mô hình tổ chức chính quyền cơ sở tại một số quốc gia trên thế giới ………. Bài học kinh nghiệm đối với Việt Nam qua nghiên cứu mô hình tổ chức vii chính quyền cơ sở tại một số quốc gia trên thế giới …………………. 65 Kết luận Chƣơng 2 ……………………………………………………………. THỰC TRẠNG MÔ HÌNH TỔ CHỨC CHÍNH QUYỀN XÃ Ở NÔNG THÔN VIỆT NAM…………………………………………………. Mô hình tổ chức chính quyền xã ở nông thôn giai đoạn 1945 – 2013…. Mô hình tổ chức chính quyền xã ở nông thôn giai đoạn 1945 – 1960 ……. Mô hình tổ chức chính quyền xã ở nông thôn giai đoạn 1960 – 1980 ……. Mô hình tổ chức chính quyền xã ở nông thôn giai đoạn 1980 – 1992 …… 72 3. Mô hình tổ chức chính quyền xã ở nông thôn giai đoạn 1992 – 2013……. Mô hình tổ chức chính quyền xã ở nông thôn giai đoạn từ 2013 tới nay . Vị trí, tính chất của chính quyền xã ………………………. Chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của chính quyền xã ……………………. Cơ cấu tổ chức chính quyền xã …………………………………………… 87 3. Mối quan hệ giữa chính quyền xã với các cơ quan, tổ chức liên quan …… 93 3. Các điều kiện bảo đảm hoạt động của chính quyền xã …………………… 102 3. Đánh giá mô hình tổ chức chính quyền xã ở nông thôn Việt Nam …….