Luận án tiến sĩ biến đổi thực hành lễ chùa ở hà nội trong bối cảnh đại dịch covid 19 qua nghiên cứu trường hợp tại chùa phúc khánh chùa hà và chùa thầy

Luận án tiến sĩ khảo sát biến đổi thực hành lễ chùa tại Hà Nội trong đại dịch COVID-19, qua nghiên cứu chùa Phúc Khánh, chùa Hà và chùa Thầy.

• Tác giả: Nguyễn Thị Nhung
• Người hướng dẫn: GS. Vũ Minh Giang
• Trường học: Viện Văn Hóa Nghệ Thuật Quốc Gia Việt Nam
• Chuyên ngành: Văn hóa học
• Đề tài: Biến đổi thực hành lễ chùa ở Hà Nội trong bối cảnh đại dịch COVID-19 (Qua nghiên cứu trường hợp tại chùa Phúc Khánh, chùa Hà và chùa Thầy)
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG VÀ HÌNH
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.1.1. Các công trình liên quan đến biến đổi tôn giáo, tín ngưỡng
• 1.1.2. Các công trình nghiên cứu liên quan đến thực hành lễ chùa và biến đổi thực hành lễ chùa
• 1.2. Các khái niệm công cụ
• 1.3. Lí thuyết nghiên cứu
• 1.4. Tổng quan địa bàn nghiên cứu
• 1.4.1. Khái quát về chùa Hà (Hà Nội)
• 1.4.2. Khái quát về chùa Thầy (Hà Nội)
• 1.4.3. Khái quát về chùa Phúc Khánh (Hà Nội)
• 2. Chương 2: TRUYỀN THỐNG LỄ CHÙA TRONG VĂN HÓA VIỆT NAM
• 2.1. Thực hành sinh hoạt lễ chùa truyền thống
• 2.1.1. Không gian và thời gian thực hành lễ chùa truyền thống
• 2.1.2. Lễ vật lên chùa theo phong tục truyền thống và thực hiện công đức
• 2.1.3. Nghi lễ dâng hương truyền thống khi đi lễ chùa
• 2.2. Mục đích và chức năng của thực hành lễ chùa
• 2.2.1. Mục đích của người đi lễ chùa
• 2.2.2. Chức năng của thực hành lễ chùa trong đời sống tinh thần người Việt
• 3. Chương 3: THỰC HÀNH LỄ CHÙA TRONG BỐI CẢNH ĐẠI DỊCH COVID-19 (KHẢO SÁT TẠI CHÙA PHÚC KHÁNH, CHÙA HÀ VÀ CHÙA THẦY)
• 3.1. Khái quát về bối cảnh dịch bệnh Covid-19 tại Việt Nam
• 3.1.1. Diễn biến 4 đợt dịch ở Việt Nam
• 3.1.2. Ảnh hưởng của đại dịch Covid-19 đối với sinh hoạt tôn giáo, tín ngưỡng
• 3.2. Biến đổi về không gian và thời gian thực hành lễ chùa
• 3.2.1. Biến đổi về không gian
• 3.2.2. Biến đổi về thực hành lễ chùa
• 3.3. Biến đổi về tần suất và hình thức đi lễ chùa
• 3.3.1. Biến đổi về tần suất đi lễ chùa
• 3.3.2. Biến đổi về hình thức đi lễ chùa
• 3.4. Biến đổi lễ vật và thực hiện công đức
• 3.5. Biến đổi về trình tự thực hành nghi lễ dâng hương
• 4. Chương 4: THỰC HÀNH LỄ CHÙA TRONG BỐI CẢNH ĐẠI DỊCH COVID-19 VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ BÀN LUẬN
• 4.1. Những nhân tố tác động đến thực hành lễ chùa hiện nay
• 4.2. Những xu hướng trong thực hành lễ chùa hiện nay
• 4.2.1. Xu hướng song hành online và offline trong thực hành lễ chùa và sinh hoạt Phật giáo
• 4.2.2. Xu hướng thực dụng hóa và đơn giản hóa
• 4.3. Bàn luận về văn hóa ứng xử trong thực hành lễ chùa hiện nay
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Biến đổi thực hành lễ chùa

Luận án tập trung phân tích sự biến đổi thực hành lễ chùa tại Hà Nội trong bối cảnh đại dịch COVID-19. Nghiên cứu chỉ ra rằng, đại dịch đã tác động mạnh mẽ đến các hoạt động tôn giáo, tín ngưỡng, trong đó có thực hành lễ chùa. Các biến đổi này thể hiện qua không gian, thời gian, tần suất, hình thức đi lễ, lễ vật, và trình tự nghi lễ. Đặc biệt, sự xuất hiện của hình thức lễ chùa trực tuyến (online) đã mở ra một hướng tiếp cận mới trong thực hành tôn giáo.

1.1. Không gian và thời gian thực hành lễ chùa

Đại dịch COVID-19 đã làm thay đổi không gian và thời gian thực hành lễ chùa. Các chùa như chùa Phúc Khánh, chùa Hà, và chùa Thầy đã phải điều chỉnh giờ mở cửa và hạn chế số lượng người tham gia để đảm bảo giãn cách xã hội. Không gian lễ chùa truyền thống bị thu hẹp, thay vào đó là sự mở rộng của không gian ảo thông qua các buổi lễ trực tuyến.

1.2. Tần suất và hình thức đi lễ chùa

Tần suất đi lễ chùa giảm đáng kể do các quy định giãn cách. Nhiều người dân chuyển sang hình thức lễ chùa online để duy trì thói quen tâm linh. Điều này cho thấy sự linh hoạt trong thực hành tôn giáo, đồng thời phản ánh xu hướng thay đổi tập tục dưới tác động của đại dịch.

II. Tác động của COVID 19 đến thực hành lễ chùa

Đại dịch COVID-19 không chỉ ảnh hưởng đến kinh tế, xã hội mà còn tác động sâu sắc đến đời sống tôn giáo, tín ngưỡng. Nghiên cứu chỉ ra rằng, tác động của COVID-19 đã làm thay đổi cách thức thực hành lễ chùa, từ việc chuẩn bị lễ vật đến trình tự nghi lễ. Các chùa đã phải thích nghi với tình hình mới bằng cách đẩy mạnh các hoạt động trực tuyến và hạn chế tiếp xúc trực tiếp.

2.1. Biến đổi lễ vật và công đức

Lễ vật và hình thức công đức cũng có sự thay đổi. Nhiều người dân chuyển sang sử dụng tiền mặt hoặc chuyển khoản thay vì mang lễ vật truyền thống. Điều này phản ánh sự thực dụng hóa trong thực hành lễ chùa, đồng thời cho thấy sự thích nghi của người dân trước những hạn chế do đại dịch gây ra.

2.2. Nghi lễ dâng hương trong đại dịch

Nghi lễ dâng hương cũng có sự điều chỉnh. Các chùa đã hạn chế việc thắp hương tập trung, thay vào đó là việc thắp hương cá nhân hoặc thông qua hình thức trực tuyến. Điều này cho thấy sự linh hoạt trong việc duy trì các nghi lễ tôn giáo trong bối cảnh dịch bệnh.

III. Xu hướng biến đổi thực hành lễ chùa

Nghiên cứu chỉ ra rằng, thực hành lễ chùa đang có xu hướng song hành online và offline. Trong khi hình thức truyền thống vẫn được duy trì, hình thức trực tuyến đang ngày càng phổ biến. Điều này phản ánh sự thích nghi của người dân và các cơ sở tôn giáo trước những thách thức của đại dịch. Xu hướng này cũng cho thấy sự đơn giản hóa trong thực hành lễ chùa, với việc giảm bớt các nghi thức phức tạp.

3.1. Xu hướng thực dụng hóa

Xu hướng thực dụng hóa trong thực hành lễ chùa ngày càng rõ nét. Nhiều người dân chuyển sang sử dụng tiền mặt hoặc chuyển khoản thay vì mang lễ vật truyền thống. Điều này phản ánh sự thay đổi trong cách thức thực hành tôn giáo, đồng thời cho thấy sự thích nghi của người dân trước những hạn chế do đại dịch gây ra.

3.2. Xu hướng đơn giản hóa

Xu hướng đơn giản hóa trong thực hành lễ chùa cũng được ghi nhận. Các nghi thức truyền thống được rút gọn, thay vào đó là các hình thức lễ chùa trực tuyến hoặc cá nhân hóa. Điều này cho thấy sự linh hoạt trong việc duy trì các nghi lễ tôn giáo trong bối cảnh dịch bệnh.

IV. Giá trị và ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu

Luận án không chỉ cung cấp cái nhìn toàn diện về sự biến đổi thực hành lễ chùa trong đại dịch COVID-19 mà còn đưa ra những gợi ý quan trọng cho việc duy trì và phát triển các hoạt động tôn giáo trong tương lai. Nghiên cứu này có giá trị thực tiễn cao, đặc biệt trong việc hỗ trợ các cơ sở tôn giáo thích nghi với những thay đổi của xã hội hiện đại.

4.1. Giá trị văn hóa và tâm linh

Nghiên cứu khẳng định vai trò quan trọng của thực hành lễ chùa trong đời sống tâm linh của người dân. Dù có sự biến đổi, hoạt động này vẫn giữ được giá trị văn hóa và tâm linh, góp phần nâng đỡ đời sống tinh thần của người dân trong bối cảnh khó khăn.

4.2. Ứng dụng trong quản lý tôn giáo

Kết quả nghiên cứu có thể được ứng dụng trong việc quản lý và tổ chức các hoạt động tôn giáo, tín ngưỡng. Các cơ sở tôn giáo có thể tham khảo để điều chỉnh hoạt động phù hợp với tình hình thực tế, đặc biệt trong bối cảnh dịch bệnh và chuyển đổi số.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Văn hóa học (Mã số: 9229040) với đề tài "Biến đổi thực hành lễ chùa ở Hà Nội trong bối cảnh đại dịch Covid-19 (qua nghiên cứu trường hợp tại chùa Phúc Khánh, chùa Hà và chùa Thầy)" do nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Nhung thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Vũ Minh Giang tại Viện Văn hóa Nghệ thuật Quốc gia Việt Nam (2022), là công trình tiên phong giải mã sự chuyển dịch của các thực hành tôn giáo truyền thống dưới tác động kép của cuộc khủng hoảng y tế toàn cầu và làn sóng chuyển đổi số. Đặt trong bối cảnh Hà Nội – trung tâm văn hóa sở hữu 5.607 cơ sở tín ngưỡng, tôn giáo (chiếm 12% tổng số cả nước) với 426 ngôi chùa, nghiên cứu lấp đầy khoảng trống học thuật thực chứng về cách thức người dân đô thị và ngoại thành tái cấu trúc hành vi đức tin khi đối diện với các biện pháp giãn cách xã hội nghiêm ngặt qua 4 đợt bùng phát dịch từ ngày 23/01/2020 đến tháng 3/2022.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được xác định rõ: trong khi các công trình đi trước phần lớn khảo sát biến đổi nghi lễ dưới tác động của kinh tế thị trường, đô thị hóa sau thời kỳ Đổi mới hoặc chỉ dừng lại ở các bài báo phản ánh hiện tượng mang tính thời sự, thì một nghiên cứu chuyên sâu, liên ngành văn hóa học vận dụng dữ liệu định lượng và định tính quy mô lớn để lượng hóa sự biến đổi của thực hành lễ chùa thời kỳ khủng hoảng dịch bệnh vẫn hoàn toàn vắng bóng.

Luận án giải quyết câu hỏi nghiên cứu trung tâm: Thực hành lễ chùa tại Hà Nội trong bối cảnh đại dịch Covid-19 diễn ra như thế nào? Hệ thống câu hỏi nhánh và giả thuyết nghiên cứu được xác lập mạch lạc:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Diện mạo thực hành lễ chùa giai đoạn 2020–2022 tại chùa Phúc Khánh, chùa Hà và chùa Thầy biến đổi ra sao so với giai đoạn tiền đại dịch?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Những nhân tố và cơ chế nào thúc đẩy sự biến đổi của thực hành lễ chùa trong bối cảnh đại dịch Covid-19?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Xu hướng vận động lâu dài của thực hành lễ chùa tại Hà Nội sẽ định hình như thế nào trong kỷ nguyên bình thường mới và hậu Covid-19?
• Giả thuyết nghiên cứu 1 (H1): Thực hành lễ chùa không bị triệt tiêu dưới áp lực dịch bệnh mà chuyển dịch linh hoạt sang các hình thức thực hành lai ghép (hybrid), tiếp tục giữ vai trò trụ cột nâng đỡ tâm lý cho người dân.
• Giả thuyết nghiên cứu 2 (H2): Biến đổi nghi lễ là tất yếu dưới tác động tổng hợp của chính sách kiểm soát dịch bệnh, suy thoái kinh tế và công nghệ số 4.0, dẫn đến sự tái định hình không gian, thời gian, tần suất, đồ lễ và quy trình hành lễ.
• Giả thuyết nghiên cứu 3 (H3): Đại dịch tạo ra sự thanh lọc kép: hạn chế các biểu hiện phô trương, thương mại hóa cực đoan, đồng thời mở đường cho xu hướng đơn giản hóa, thực dụng hóa và số hóa nghi lễ.

Khung lý thuyết của công trình tích hợp Lý thuyết chức năng (Functionalism) của Bronislaw Malinowski, Emile Durkheim, A.R. Radcliffe-Brown và Lý thuyết biến đổi văn hóa cùng Thuyết tương đối văn hóa của Melville J. Herskovits, Nguyễn Duy Bắc. Phạm vi khảo sát bao quát mẫu nghiên cứu thực nghiệm gồm 507 bảng hỏi hợp lệ, 25 cuộc phỏng vấn sâu người đi lễ, 11 phỏng vấn sâu nhà quản lý và tiểu thương tại 3 tọa độ văn hóa đặc trưng: Chùa Phúc Khánh (nội thành - trung tâm cầu an, dịch vụ tâm linh), Chùa Hà (nội thành - không gian cầu duyên của giới trẻ) và Chùa Thầy (ngoại thành - quần thể danh thắng tâm linh truyền thống).

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu trong luận án được phân tích và tổng hợp sâu sắc qua ba dòng nghiên cứu (research streams) chủ đạo trong và ngoài nước:

Dòng nghiên cứu thứ nhất tập trung vào mối quan hệ giữa tôn giáo, Internet và chuyển đổi số. Heide Campbell (2006, 2013) trong các công trình kinh điển Religion and the Internet và Rethinking the online-offline connection in the study of religion online đã chứng minh rằng công nghệ thông tin thiết lập không gian thờ phụng ảo, trong đó thực hành ngoại tuyến (offline) luôn đóng vai trò định hướng niềm tin trực tuyến (online). Tiếp nối hướng tiếp cận này, Tim Hutchings (2017) qua công trình Creating Church Online: Ritual, Community and New Media đã bác bỏ giả định cho rằng không gian mạng sẽ triệt tiêu giáo hội truyền thống, khẳng định mô hình cộng đồng trực tuyến luôn tồn tại song song và tương hỗ với thực hành trực tiếp. Tại Việt Nam, Mai Thị Hạnh (2014) với nghiên cứu về Chùa online và vấn đề hiện đại hóa Phật giáo cùng luận điểm của Nguyễn Phú Lợi (2019) về sự xuất hiện của "lối sống đạo online" thời kỳ cách mạng công nghiệp 4.0 đã bước đầu ghi nhận phương thức này, song các thực hành tôn giáo trực tuyến tại Việt Nam trước năm 2020 vẫn diễn ra tương đối mờ nhạt và mang tính thử nghiệm.

Dòng nghiên cứu thứ hai phân tích phản ứng của tôn giáo trước khủng hoảng dịch bệnh toàn cầu. Kai Shmushko (2020) khi nghiên cứu điển hình về Phật giáo Tây Tạng tại Thượng Hải (Buddhist Responses to Covid-19) đã chỉ ra sự chuyển hướng từ hành hương tập trung sang tụng kinh cá nhân tại gia và sự xuất hiện của "kinh tế lễ nghi" thông qua việc sản xuất vật phẩm y tế gắn mác tâm linh. Cheonghwan Park và Kyungrae Kim (2021) khi đánh giá tác động của đại dịch đối với Phật giáo Hàn Quốc (Covid-19 and Korean Buddhism) đã khuyến nghị tái cấu trúc hệ sinh thái giáo dục và thiền định trực tuyến để thích ứng với việc suy giảm nguồn thu và hạn chế tiếp xúc thể chất.

Dòng nghiên cứu thứ ba khai thác thực trạng thực hành lễ chùa và xã hội học tôn giáo tại Việt Nam. Công trình xã hội học tiêu biểu của Hoàng Thu Hương (2012) Chân dung xã hội của người đi lễ chùa chỉ ra rằng: "Những người đi lễ chùa vào ngày rằm và ngày mồng một tuy là một nhóm “động”, có tính “mở” nhưng nhóm này có sự ổn định tương đối về mặt cơ cấu và tính chất của khuôn mẫu thực hành nghi lễ". Các học giả như Lê Hồng Lý, Nguyễn Thị Phương Châm (2008), Chu Văn Tuấn (2015), Nguyễn Ngọc Mai (2021), Nguyễn Thị Hiền (2015) và Hoàng Văn Chung (2018) đã làm rõ sự biến đổi của niềm tin, lễ vật và sự thương mại hóa trong nền kinh tế thị trường, khi đồng tiền và các "dịch vụ tâm linh" (dâng sao giải hạn, cầu tài lộc) ngày càng chi phối không gian chùa chiền.

Cuộc tranh luận học thuật nảy sinh giữa hai quan điểm đối lập: một bên lo ngại việc chuyển đổi số và giản lược nghi lễ sẽ làm xói mòn tính linh thiêng nguyên bản, dẫn đến trần tục hóa Phật giáo; bên kia khẳng định số hóa và điều chỉnh nghi lễ là biểu hiện sinh động của tính tùy duyên, thích ứng mềm dẻo của văn hóa Việt Nam. Luận án định vị chính xác vị thế học thuật bằng cách chứng minh đại dịch Covid-19 hoạt động như một "chất xúc tác cưỡng bức", đẩy nhanh quá trình tích hợp giữa nghi lễ truyền thống và công nghệ số, tạo ra hình thái thực hành tôn giáo lưỡng hợp chưa từng có tiền lệ.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mang lại những đóng góp nền tảng cho hệ thống lý thuyết văn hóa học và tôn giáo học:

1. Mở rộng Lý thuyết Chức năng luận (Functionalism): Kiểm chứng và phát triển luận điểm của B. Malinowski và A.R. Radcliffe-Brown trong hoàn cảnh xã hội đối mặt hiểm họa dịch bệnh. Nghiên cứu chứng minh rằng khi các thiết chế xã hội thế tục bị đình trệ do phong tỏa, chức năng giải tỏa âu lo tâm lý và liên kết xã hội của thực hành lễ chùa không hề suy giảm mà gia tăng cường độ, chuyển hóa từ không gian vật lý sang không gian ảo để tái lập sự cân bằng tâm lý cá nhân và trật tự cộng đồng.
2. Bổ sung Lý thuyết Biến đổi văn hóa và Thuyết tương đối văn hóa: Vận dụng luận điểm của M. Herskovits rằng văn hóa phát triển từ "sự thống nhất cơ động của tính bền vững và tính khả biến của các văn hóa... sự thiếu vắng thay đổi nói chung là cái chết của văn hóa", kết hợp định nghĩa của Nguyễn Duy Bắc (2008): "Biến đổi văn hóa chính là quá trình thay đổi các phương thức sản xuất, bảo quản, truyền bá… các sản phẩm và các giá trị văn hóa phù hợp với những biến đổi về chính trị, kinh tế, xã hội". Luận án xác lập mô hình 5 chiều kích biến đổi thực hành lễ chùa: (1) Không gian - Thời gian, (2) Tần suất, (3) Hình thức tham gia, (4) Đồ lễ và công đức, (5) Trình tự dâng hương/nghi lễ thờ cúng.
3. Minh chứng cho sự dịch chuyển Paradigm (Paradigm Shift): Xác nhận sự chuyển dịch từ mô hình "đến chùa thực địa thuần túy" sang mô hình "thực hành nghi lễ lai ghép (Hybrid Ritual Practices)", phá vỡ ranh giới cứng nhắc giữa thiêng và tục, giữa trực tiếp và trực tuyến trong tâm thức người Việt.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp liên ngành ba trụ cột lý thuyết: Chức năng luận tâm lý - xã hội, Biến đổi văn hóa đương đại và Dân tộc học số (Digital Ethnography).

Khái niệm công cụ được thao tác hóa tường minh:

• Lễ chùa: Hành vi dâng lễ vật, hương hoa, niệm Phật và khấn bái các đối tượng thờ tự (Phật, Thánh, Mẫu, Đức Ông) tại cơ sở tự viện nhằm thỏa mãn nhu cầu tâm linh.
• Biến đổi thực hành lễ chùa: Sự điều chỉnh về cấu trúc hành vi, không gian, phương tiện và tần suất thực hành của chủ thể văn hóa trước áp lực từ bối cảnh kinh tế - chính trị - dịch bệnh.
• Khủng hoảng xã hội (Social Crisis): Trạng thái đứt gãy các tương tác xã hội thông thường do đại dịch Covid-19 gây ra.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được giới hạn chặt chẽ trong không gian Phật giáo Bắc Bộ, nơi có sự tích hợp sâu sắc giữa Phật giáo Đại thừa và tín ngưỡng dân gian bản địa (mô hình "tiền Phật hậu Thánh/Mẫu").

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng thế giới quan thực chứng kết hợp diễn giải (Interpretivism - Positivism), sử dụng thiết kế phương pháp hỗn hợp đa mức độ (Multi-level Mixed-Methods Design). Thiết kế nghiên cứu trường hợp phức hợp (Multiple Case Study) được triển khai trên 3 địa bàn có tính đại diện cao về mặt cấu trúc xã hội và địa lý văn hóa của Hà Nội:

• Chùa Phúc Khánh (Quận Đống Đa): Ngôi chùa nội đô lịch sử, đại diện cho thực hành tôn giáo gắn với các khóa lễ cầu an, dâng sao giải hạn quy mô lớn của cư dân đô thị trung tâm.
• Chùa Hà (Quận Cầu Giấy): Không gian văn hóa nội đô đặc thù, thu hút mật độ cao tầng lớp thanh niên, sinh viên với thực hành cầu duyên và khởi nghiệp.
• Chùa Thầy (Huyện Quốc Oai): Quần thể di tích - danh thắng ngoại thành gắn liền với tín ngưỡng thờ Thánh Từ Đạo Hạnh, đại diện cho thực hành hành hương và lễ bái truyền thống của cư dân nông thôn/ven đô.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập dữ liệu điền dã được kiểm soát nghiêm ngặt theo các tiêu chuẩn khoa học xã hội:

• Khảo sát bằng bảng hỏi (Quantitative Survey): Thực hiện trong khung giờ 8h30 – 16h30 vào các ngày thường, ngày Rằm và mùng Một trong tháng 2 và tháng 3 năm 2022. Áp dụng phương thức phát phiếu song song: phiếu in giấy A4 truyền thống và biểu mẫu điện tử Google Form (chia sẻ qua Zalo/mã QR cho nhóm đối tượng trẻ). Tổng số phiếu phát ra đạt 507 phiếu hợp lệ. Cơ cấu mẫu phân bổ chính xác: Chùa Hà đạt 187 phiếu (102 nữ, 85 nam); Chùa Thầy đạt 160 phiếu (112 nữ, 48 nam); Chùa Phúc Khánh đạt 160 phiếu (107 nữ, 53 nam). Tỷ lệ từ chối phản hồi được ghi nhận trung thực: 30% - 40% tại chùa nội thành (Phúc Khánh, Chùa Hà) do tâm lý e ngại tiếp xúc dịch bệnh; 10% - 20% tại Chùa Thầy.
• Phỏng vấn sâu (In-depth Interviews): Triển khai tổng cộng 36 cuộc phỏng vấn sâu định tính, bao gồm: 25 cuộc phỏng vấn người đi lễ (Chùa Hà: 11 người [07 nữ, 04 nam]; Chùa Thầy: 8 người [06 nữ, 02 nam]; Chùa Phúc Khánh: 8 người [04 nữ, 04 nam]); 11 cuộc phỏng vấn chuyên gia quản lý di tích (03 người) và nhóm kinh doanh dịch vụ đồ lễ/vãi chùa (08 người).
• Phương pháp Dân tộc học trực tuyến (Netnography): Quan sát tham dự kỹ thuật số trên các nền tảng mạng xã hội, diễn đàn Facebook liên quan đến 3 ngôi chùa, cổng thông tin Giáo hội Phật giáo Việt Nam (phatgiao.vn, tuvien.com) và mạng xã hội Phật giáo Butta.vn.
• Kỹ thuật Tam giác đạc (Triangulation): Kết hợp đối chéo giữa dữ liệu định lượng bảng hỏi, trích dẫn phỏng vấn sâu, ghi chép nhật ký điền dã quan sát tham dự và nguồn số liệu thứ cấp từ Bộ Y tế, Ban Tôn giáo Chính phủ để đảm bảo độ tin cậy (reliability) và giá trị cấu trúc (construct validity).

Data và phân tích

Toàn bộ 507 phiếu điều tra được mã hóa, làm sạch và xử lý bằng phần mềm chuyên dụng SPSS for Windows. Các kỹ thuật thống kê mô tả, phân tích tần số, bảng chéo (cross-tabulation) và kiểm định phi tham số được áp dụng để so sánh các chỉ số thực hành nghi lễ giữa giai đoạn trước và trong đại dịch (2019 so với 2020–2022).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Dữ liệu thực nghiệm của luận án cung cấp 5 phát hiện mang tính đột phá về sự chuyển đổi hành vi đức tin:

1. Biến đổi không gian và thời gian hành lễ: Không gian thực hành chuyển dịch từ việc tập trung tại chính điện sang không gian mở ngoài sân chùa, không gian tại gia và không gian số. Hiện tượng tụ tập đông người vào đêm Giao thừa, Rằm tháng Giêng chuyển sang xu hướng đi rải rác vào các ngày thường trong tuần để tránh tiếp xúc; khung giờ đi lễ dàn trải thay vì tập trung vào khung giờ cao điểm (8h00 - 10h00).
2. Bùng nổ thực hành nghi lễ trực tuyến:

   Luận án ghi nhận tỷ lệ đột biến trong việc tham gia các khóa lễ cầu an trực tuyến, dâng sao giải hạn online và theo dõi thuyết pháp qua livestream. Trang mạng tuvien.com, mạng xã hội Phật giáo Butta.vn và các trang fanpage của các chùa ghi nhận hàng chục nghìn lượt tương tác thực hành nghi lễ từ xa.

3. Đơn giản hóa lễ vật và số hóa công đức: Người đi lễ chuyển mạnh từ các mâm lễ cầu kỳ, đồ mã phức tạp sang hoa quả tươi đơn giản; việc đốt vàng mã giảm rõ rệt. Đáng chú ý, hình thức cúng dường, công đức chứng kiến bước ngoặt công nghệ: quét mã QR và chuyển khoản ngân hàng trực tiếp vào tài khoản chùa tăng vọt, thay thế dần thói quen đặt tiền lẻ lên các ban thờ vốn tiềm ẩn nguy cơ lây nhiễm virus.
4. Tái lập trật tự quy trình dâng hương: Người dân tự giác chuyển đổi hành vi theo khuyến cáo của nhà chùa và bài học văn hóa của Thượng tọa Thích Nhật Từ: "Khi vào chánh điện chúng ta chỉ chắp tay để trải nghiệm đời sống tâm linh và tinh thần, không cần phải thắp nhang nữa". Thói quen thắp hàng bó nhang gây ô nhiễm khói được thay thế bằng việc thắp duy nhất 01 nén nhang tại lư hương lớn ngoài sân hoặc chỉ thực hành nghi thức bái vọng, chắp tay thành kính.
5. Sự phân hóa theo độ tuổi và vùng miền: Nhóm thanh niên tại Chùa Hà thích ứng nhanh nhất với hình thức đăng ký cầu duyên, xin sớ online; trong khi nhóm trung niên và người cao tuổi tại Chùa Thầy vẫn duy trì sự gắn bó sâu sắc với không gian vật lý truyền thống ngay khi lệnh phong tỏa được nới lỏng.

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Chứng minh tính thích ứng mềm dẻo của văn hóa tâm linh người Việt, khẳng định rằng quá trình thế tục hóa không làm suy giảm tôn giáo mà thúc đẩy tôn giáo tái cơ cấu phương thức vận hành để hòa nhập vào đời sống đương đại.
• Về mặt phương pháp luận: Thiết lập quy trình mẫu mực trong việc kết hợp dân tộc học truyền thống và dân tộc học trực tuyến (Netnography) để nghiên cứu các hiện tượng văn hóa tâm linh đương đại tại Việt Nam.
• Về mặt thực tiễn quản lý di tích: Cung cấp cơ sở khoa học để Ban quản lý chùa Phúc Khánh, Chùa Hà, Chùa Thầy và các cơ sở tôn giáo toàn quốc xây dựng kịch bản ứng phó rủi ro y tế, quản lý dòng người hành hương, phân luồng lễ bái và kiểm soát vệ sinh môi trường.
• Về mặt hoạch định chính sách: Đóng góp luận cứ xác đáng cho Ban Tôn giáo Chính phủ, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch trong việc hoàn thiện khung pháp lý quản lý hoạt động tôn giáo trên không gian mạng, quản lý tiền công đức minh bạch qua tài khoản số hóa.

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận khách quan 3 giới hạn nghiên cứu:

1. Giới hạn không gian địa lý: Nghiên cứu chỉ tập trung tại Hà Nội với 3 trường hợp điển hình, chưa thể bao quát toàn bộ sắc thái thực hành lễ chùa tại khu vực miền Trung hay Nam Bộ - nơi có cấu trúc Phật giáo và điều kiện dịch bệnh có nhiều điểm khác biệt.
2. Áp lực điền dã trong dịch bệnh: Tỷ lệ từ chối trả lời bảng hỏi tại khu vực nội thành còn ở mức 30% - 40% do rào cản giãn cách xã hội và tâm lý phòng vệ dịch bệnh của người dân.
3. Tính chất mặt cắt thời gian: Dữ liệu phản ánh giai đoạn đỉnh điểm dịch bệnh và bước đầu mở cửa (2020–2022), đòi hỏi các nghiên cứu tương lai cần theo dõi dọc (longitudinal study) để đánh giá tính bền vững của các thói quen nghi lễ mới trong giai đoạn hậu đại dịch.

Chương trình nghiên cứu tiếp theo (Future Research Agenda) cần tập trung vào 4 hướng:

• Đánh giá sự tồn lưu của thực hành lễ chùa online khi xã hội hoàn toàn bình thường hóa.
• Phân tích hiện tượng kinh tế tâm linh và thương mại hóa nền tảng số trong Phật giáo.
• So sánh xuyên văn hóa về phản ứng của Phật giáo Đông Nam Á trước các thảm họa y tế toàn cầu.
• Tác động của công nghệ thực tế ảo (VR/AR/Metaverse) đối với trải nghiệm thiêng liêng của tín đồ.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra tác động học thuật sâu sắc, định hình như một công trình quy chuẩn trích dẫn trong lĩnh vực văn hóa học tôn giáo tại Việt Nam giai đoạn biến động dịch bệnh. Về phương diện xã hội, công trình góp phần định hướng hành vi văn minh cho cộng đồng Phật tử: bài trừ mê tín dị đoan, giảm thiểu nạn đốt vàng mã, loại bỏ rải tiền lẻ bừa bãi và khuyến khích lối sống đạo từ bi, an toàn, có trách nhiệm với sức khỏe cộng đồng. Về phương diện quốc tế, nghiên cứu là dữ liệu thực chứng giá trị đóng góp vào kho tàng nghiên cứu nhân học tôn giáo toàn cầu về cách thức các quốc gia châu Á dung hòa giữa truyền thống tâm linh nghìn năm và các thách thức y tế công cộng hiện đại.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học ngành Văn hóa học, Xã hội học, Tôn giáo học: Tiếp cận khung phân tích lý thuyết liên ngành và phương pháp nghiên cứu điền dã kết hợp định lượng - định tính chuẩn mực.
• Các nhà nghiên cứu văn hóa và tôn giáo học: Kế thừa hệ thống số liệu thực nghiệm chi tiết (N=507) và các trích dẫn điền dã phong phú về tôn giáo thời khủng hoảng.
• Giáo hội Phật giáo Việt Nam và Ban trị sự các tự viện: Vận dụng các phát hiện để tối ưu hóa công tác hoằng pháp, ứng dụng công nghệ thông tin và quản trị cơ sở tự viện an toàn, văn minh.
• Cơ quan quản lý nhà nước (Bộ VHTTDL, Ban Tôn giáo Chính phủ): Sử dụng các đề xuất chính sách để xây dựng văn bản quy phạm pháp luật về quản lý hoạt động tín ngưỡng trực tuyến và bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Luận án đã mở rộng thành công Lý thuyết Chức năng luận của Malinowski và Thuyết Biến đổi văn hóa của Herskovits khi chứng minh rằng trong khủng hoảng xã hội cực đoan, thực hành lễ chùa không bị gián đoạn mà tự động kích hoạt cơ chế thích ứng chuyển đổi kép: "phi vật thể hóa không gian hành lễ" (từ chùa thực tế sang chùa trực tuyến) và "tối giản hóa vật phẩm cúng dường" (từ lễ mặn/vàng mã sang tâm hương/tiền số hóa), duy trì chức năng ổn định tâm lý xã hội mà không làm mất đi căn tính văn hóa truyền thống.
2. Tính đổi mới về phương pháp luận so với các nghiên cứu tiền nhiệm thể hiện ra sao? So với các nghiên cứu thuần túy mô tả định tính của Đặng Nghiêm Vạn (2001) hay khảo sát xã hội học tĩnh của Hoàng Thu Hương (2012), luận án tạo đột phá bằng việc tích hợp phương pháp Dân tộc học trực tuyến (Netnography) với điều tra xã hội học bằng bảng hỏi định lượng (N=507) được xử lý qua SPSS for Windows, kết hợp kiểm chứng tam giác đạc đa nguồn (văn bản quản lý, phỏng vấn sâu 3 nhóm chủ thể, quan sát tham dự 3 điểm chùa đặc thù).
3. Phát hiện thực nghiệm nào gây bất ngờ nhất trong tập dữ liệu? Đó là sự đảo chiều ngoạn mục trong nhận thức về tiền công đức và lễ vật: việc chuyển khoản công đức qua mã QR và tài khoản ngân hàng – một hành vi trước năm 2019 từng bị coi là thiếu trang nghiêm – đã được trên 70% người đi lễ trẻ tuổi và ban quản lý di tích chấp nhận như một giải pháp chuẩn mực, minh bạch và an toàn y tế. Đồng thời, tỷ lệ người dân ủng hộ việc bỏ thói quen gài tiền lẻ vào tay tượng Phật tăng vọt lên mức áp đảo.
4. Luận án có cung cấp quy trình nhân bản (Replication Protocol) không? Có. Luận án đính kèm toàn bộ hệ thống công cụ nghiên cứu chuẩn hóa tại phần Phụ lục gồm: bảng hỏi khảo sát 507 mẫu (các mã câu hỏi Q1 - Q18 đo lường thời gian, tần suất, đồ lễ, hình thức online/offline), khung câu hỏi phỏng vấn sâu cho từng nhóm đối tượng (người đi lễ, ban quản lý, người bán hàng), và quy trình xử lý dữ liệu SPSS, cho phép các nhà khoa học khác dễ dàng tái lập nghiên cứu tại các địa phương khác.
5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo thế nào? Chương trình nghiên cứu hướng đến việc theo dõi sự định hình của "Phật giáo số (Digital Buddhism)" tại Việt Nam giai đoạn 2022–2032, tập trung vào 3 trụ cột: (1) Thể chế hóa các nghi lễ tâm linh trực tuyến trong hiến chương Giáo hội; (2) Tác động của trí tuệ nhân tạo (AI) và không gian ảo đa chiều đến trải nghiệm nghi lễ của tín đồ thế hệ Gen Z; (3) Cân bằng giữa bảo tồn không gian thiêng truyền thống và kinh tế di sản du lịch tâm linh.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Thị Nhung đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu với 5 đóng góp học thuật cốt lõi:

1. Xác lập bức tranh toàn cảnh, chân thực và có căn cứ khoa học vững chắc về sự biến đổi của thực hành lễ chùa tại Hà Nội qua 4 đợt dịch Covid-19 khốc liệt.
2. Chứng minh thực chứng quy luật thích ứng văn hóa: đại dịch Covid-19 đóng vai trò đòn bẩy đẩy nhanh quá trình hiện đại hóa, số hóa và đơn giản hóa các thực hành Phật giáo dân gian.
3. Vận dụng thành công và làm phong phú thêm hệ thống lý thuyết chức năng luận và biến đổi văn hóa trong việc giải mã hành vi tôn giáo thời kỳ khủng hoảng sinh học toàn cầu.
4. Mở ra phương pháp tiếp cận liên ngành hiện đại kết hợp giữa dân tộc học thực địa và dân tộc học mạng (Netnography) cho ngành Văn hóa học Việt Nam.
5. Đề xuất hệ thống giải pháp và khuyến nghị chính sách có giá trị thực tiễn cao nhằm bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa Phật giáo tốt đẹp, xây dựng nếp sống văn minh nơi tự viện trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Các công trình liên quan đến biến đổi tôn giáo tín ngưỡng 1. Các công trình nghiên cứu thế giới về biến đổi tôn giáo tín ngưỡng Thực hành sinh hoạt tôn giáo nhất là thực hành nghi lễ tôn giáo là một phần quan trọng không thể thiếu của bất kì tôn giáo nào.

Qua dòng chảy của thời gian, chịu những tác động của hoàn cảnh lịch sử, điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội… sự biến đổi của thực hành tôn giáo tín ngưỡng là một tất yếu. Đi sâu vào những nghiên cứu về biến đổi tôn giáo tín ngưỡng nói chung và biến đổi thực hành tôn giáo tín ngưỡng nói riêng trong giai đoạn gần đây, trên thế giới xuất hiện hai xu hướng nghiên cứu biến đổi tôn giáo tín ngưỡng Thứ nhất, xu hướng nghiên cứu biến đổi tôn giáo tín ngưỡng do ảnh hưởng của sự phát triển công nghệ thông tin và Internet Trong Religion and the Internet (Tôn giáo và mạng Internet) (2006), tác giả Heide Campbell đã chỉ ra sự biến đổi của tôn giáo manh nha vào những năm 1995, 1996 [99, tr. 3] khi có sự xuất hiện và phát triển của Internet. Tác giả khẳng định dưới tác động của Internet đã tạo nên các hình thức tôn giáo trực tuyến qua các trang web, phòng trò chuyện và các nhóm thảo luận qua email.

Không gian thờ phụng mới cũng được thiết lập và bước đầu ở dạng các trang web. Song hành với đó, nghi lễ mạng và cách thức thực hành tôn giáo qua không gian mạng được cấu thành. Trong các diễn đàn trực tuyến, các buổi cầu nguyện được tập hợp hàng tuần vào một thời điểm cụ thể. Sự phát triển của công nghệ thông tin đã góp phần hình thành “cộng đồng tôn giáo trực tuyến” (cộng đồng ảo) bên cạnh các cộng đồng tôn giáo truyền thống tại các địa phương.

15 Ở bài viết “Religion and the Internet: A microcosm for studying Internet trends and implications” (Tôn giáo và Internet: Một mô hình thu nhỏ (để) nghiên cứu các xu hướng và tác động của Internet) (2013) [102], Heide Campbell tiếp tục khẳng định những kết nối trực tuyến - ngoại tuyến, cộng đồng và quyền lực trực tuyến đều liên quan đến thực tiễn xã hội. Cùng chung nội dung này, tác giả chi tiết hóa bằng bài viết “Rethinking the online-offline connection in the study of religion online” (Suy nghĩ lại về kết nối trực tuyến – ngoại tuyến trong việc nghiên cứu tôn giáo trực tuyến) [100] để bàn về mối quan hệ giữa sinh hoạt trực tuyến và ngoại tuyến của tôn giáo qua khảo sát mạng xã hội. Trong đó, tác giả phân tích và chỉ ra việc sử dụng và lựa chọn công nghệ trực tuyến không tách khỏi bối cảnh ngoại tuyến. Hay nói một cách khác, thực hành ngoại tuyến hướng dẫn niềm tin và hành vi trực tuyến.

Trong cuốn sách Creating Church Online: Ritual, Community and New Media (Sáng tạo Nhà thờ Trực tuyến: Nghi lễ, Cộng đồng và Phương tiện mới) (2017) [105], tác giả Tim Hutching phản ánh sự tồn tại nhà thờ trực tuyến của cộng đồng Cơ đốc dựa trên nền tảng Internet bắt đầu từ những năm 1990 đến nay. Khi internet đã trở thành nền tảng chính cho tin tức, kinh doanh, giáo dục… thì nhiều nhà thờ cũng đã chuyển sang không gian mạng như một lĩnh vực truyền giáo, nơi mọi người có thể tìm thấy đức tin bằng cách tham gia cầu nguyện, tham dự các buổi lễ… Tác giả khẳng định hàng trăm nghìn người hiện đang tham gia vào các hội nhóm trực tuyến đã tạo ra các loại nghi thức, hình thức quản lí, cộng đồng và mạng lưới ảnh hưởng toàn cầu mới. Điểm nổi bật trong nghiên cứu của Hutchings là nhiều người tham gia nhà thờ trực tuyến trong khi vẫn kết nối với các Hội thánh địa phương. Điều này trái ngược so với các thăm dò dư luận Cơ đốc giáo trước đó khi dự đoán các nhà thờ trực tuyến sĩ dần thay thế các Hội thánh địa phương.

Có thể thấy, các nghiên cứu trên thế giới đều chỉ ra trong bối cảnh 16 Internet, “thực hành” tôn giáo trên Internet đang tăng lên. Hệ quả là có sự hình thành các cộng đồng tôn giáo online (cộng đồng ảo) ở khắp các nền tảng, nghi lễ online, không gian tôn giáo online đa dạng…và mối quan hệ mật thiết giữa sinh hoạt tôn giáo trực tuyến và sinh hoạt tôn giáo trực tiếp. Thứ hai, xu hướng nghiên cứu biến đổi tôn giáo tín ngưỡng do đại dịch Covid-19 Đại dịch Covid-19 xuất hiện trên thế giới từ cuối năm 2019 cho đến nay. Trước nguy hiểm của đại dịch Covid-19, vấn đề về cách ứng phó và những thay đổi của tôn giáo, trong đó có Phật giáo cũng nóng lên trên toàn cầu.

Bởi lẽ, tôn giáo trước nay luôn gắn với sinh hoạt cộng đồng mà trong bối cảnh đại dịch, đặc biệt trong giai đoạn đầu virut Corona “càn quét” ở châu Á, thế giới chưa sản xuất được vacxin phòng bệnh thì giãn cách, không tập trung là nguyên tắc hàng đầu để ứng phó với đại dịch. Từ thực tiễn này, thúc đẩy sự ra đời của các nghiên cứu trên thế giới xoay quanh biến đổi của tôn giáo để nhằm ứng phó với đại dịch. Bài viết “On Face Masks as Buddhist Merit: Buddhist Responses to Covid-19. A Case study of Tibetan Buddhism in Shanghai” (Những phản ứng của Phật giáo đối với Covid-19.

Một nghiên cứu điển hình về Phật giáo Tây Tạng ở Thượng Hải) (2020) [104] của tác giả Kai Shmushko phản ánh thực trạng các cơ sở hoạt động tôn giáo Phật giáo ứng phó với đại dịch, xem xét tác động của đại dịch đối với nhóm tín đồ Phật tử tại gia ở Thượng Hải. Kết quả nổi bật là trong bối cảnh đại dịch, nhóm tín đồ đã hoãn các cuộc hành hương; trong vài tháng đầu của đại dịch, nhóm đã hủy bỏ các buổi tụng kinh và học tập tập trung. Thay vào đó, mỗi cá nhân tín đồ thực hiện lễ nghi, tụng kinh riêng tại phòng. Trong bối cảnh đại dịch, với tình trạng khẩu trang còn thiếu nguồn cung, nhóm đã triển khai sản xuất khẩu trang để kinh doanh (được tác giả gọi là dạng kinh tế lễ nghi).

17 Trong bài viết “Covid-19 and Korean Buddhism: Assessing the Impact of South Korea’s Coronavirus Epidemic on the Future of Its Buddhist Community” (Covid-19 và Phật giáo Hàn Quốc: Đánh giá tác động của đại dịch Coronavirut đối với tương lai của cộng đồng Phật giáo Hàn Quốc) (2021) [96], tác giả Cheonghwan Park và Kyungrae Kim đã phản ánh thực trạng ba tôn giáo của đất nước là Công giáo, Phật giáo và Tin lành đối mặt với thách thức bị giảm thu nhập và hạn chế phạm vi mở rộng, phát triển. Trước những thách thức của đại dịch, nhóm tác giả đề xuất khuyến nghị: Thiết lập hệ thống giáo dục Phật giáo trực tuyến, thu hút những người ủng hộ qua các nền tảng truyền thông xã hội khác nhau, phát triển chương trình học tập ảo, các lớp thiền ảo cho những người trong tình trạng cách li xã hội. Như vậy, để ứng phó với “khủng hoảng xã hội” là một đại dịch nguy hiểm, tôn giáo tín ngưỡng trên thế giới đã thích ứng dựa trên nguyên tắc giảm nhẹ tối đa thiệt hại của đại dịch Covid-19. Tôn giáo tín ngưỡng ứng phó với đại dịch thông qua sự biến đổi về thực hành sinh hoạt tôn giáo và biến đổi về cộng đồng tôn giáo.

Trong đó, xét riêng về hoạt động thực hành sinh hoạt tôn giáo, bản chất thay đổi trong bối cảnh đại dịch chính là xu hướng thiết lập, gia tăng và đa dạng các hoạt động trực tuyến. Vậy, liệu rằng ở Việt Nam, dưới tác động của đại dịch Covid-19, thực hành tôn giáo có biến đổi giống với xu hướng của thế giới hay không? 1. Các công trình nghiên cứu trong nước về biến đổi tôn giáo tín ngưỡng và biến đổi thực hành tôn giáo tín ngưỡng Trong những năm gần đây, các công trình liên quan đến biến đổi tôn giáo tín ngưỡng khá phong phú và có chiều hướng gia tăng về số lượng. Nhìn chung, các công trình đều khẳng định thực trạng phát triển của sinh hoạt tôn giáo tín ngưỡng ở Việt Nam.

Điển hình như các công trình luận án tiến sĩ Văn hóa học: Biến đổi tín ngưỡng của cư dân ven biển Đà Nẵng trong quá trình đô thị hóa 18 của Lê Thị Thu Hiền (2017) [31], Tín ngưỡng của cư dân xã đảo Nghi Sơn, huyện Tĩnh Gia, tỉnh Thanh Hóa của Nguyễn Thị Trúc Quỳnh (2019) [73]; Hành hương Phật giáo chùa Hương hiện nay của Nguyễn Thị Thanh Loan (2019) [45]… Cùng với đó là các bài viết, tiêu biểu như bài tạp chí “Những biến đổi trong đời sống lễ nghi ở làng nghề La Phù, Hoài Đức, Hà Tây” của Nguyễn Thị Thanh Bình (2006) [12]; “Những biến đổi trong hành lễ của một bà đồng gọi hồn ở vùng cao phía Bắc Việt Nam” của tác giả Phan Đăng Nhật và Oscar Salemink (2003) [61]; Bài viết “Câu chuyện “Cô Đa Đai”: Thực hành tôn giáo tại một ngôi chùa Mật tông ở Hà Nội” (2015) của tác giả Nguyễn Thị Hiền [32]; Bài viết “Sự biến đổi tâm thức tôn giáo truyền thống của người Tây Nguyên hiện nay” (2014) của tác giả Phạm Quỳnh Phương [71], “Biến đổi đời sống tôn giáo - Một yếu tố cần tính đến trong việc hoàn thiện chính sách tôn giáo” của tác giả Đỗ Quang Hưng trên Tạp chí Nghiên cứu tôn giáo (2018) [35]… Đa phần, các tác giả đều khẳng định biến đổi tôn giáo, tín ngưỡng là tất yếu của quy luật vận động tự nhiên, xã hội, lịch sử. Ở mỗi công trình dựa trên bối cảnh nông thôn mới hoặc đô thị mới; ảnh hưởng và tác động của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, toàn cầu hóa, biến đổi tôn giáo tín ngưỡng ở mỗi địa phương, khu vực sẽ có những diện mạo ít nhiều khác nhau theo cả 2 xu hướng: (1). Gia tăng một số hoạt động tôn giáo tín ngưỡng trong bối cảnh mới và (2). Xu hướng đơn giản hóa một số thực hành tôn giáo, tín ngưỡng truyền thống.

Trong bài viết “Sự biến đổi của tôn giáo ở Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế” trên Tạp chí Nghiên cứu tôn giáo (2015) tác giả Chu Văn Tuấn [84] cung cấp tổng quan về 3 khía cạnh biến đổi tôn giáo trong bối cảnh hội nhập quốc tế: (1). Xu hướng biến đổi niềm tin tôn giáo (2) Xu hướng biến đổi về thực hành tôn giáo (3). Xu hướng biến đổi về cộng đồng thực hành tôn giáo 19 Tác giả khẳng định: Quá trình toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế cùng với những yếu tố khác nhau như sự phát triển của khoa học công nghệ, các lĩnh vực thông tin truyền thông đã khiến cho đời sống tôn giáo có nhiều sự biến đổi.