Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Các công trình liên quan đến biến đổi tôn giáo tín ngưỡng 1. Các công trình nghiên cứu thế giới về biến đổi tôn giáo tín ngưỡng Thực hành sinh hoạt tôn giáo nhất là thực hành nghi lễ tôn giáo là một phần quan trọng không thể thiếu của bất kì tôn giáo nào.
Qua dòng chảy của thời gian, chịu những tác động của hoàn cảnh lịch sử, điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội… sự biến đổi của thực hành tôn giáo tín ngưỡng là một tất yếu. Đi sâu vào những nghiên cứu về biến đổi tôn giáo tín ngưỡng nói chung và biến đổi thực hành tôn giáo tín ngưỡng nói riêng trong giai đoạn gần đây, trên thế giới xuất hiện hai xu hướng nghiên cứu biến đổi tôn giáo tín ngưỡng Thứ nhất, xu hướng nghiên cứu biến đổi tôn giáo tín ngưỡng do ảnh hưởng của sự phát triển công nghệ thông tin và Internet Trong Religion and the Internet (Tôn giáo và mạng Internet) (2006), tác giả Heide Campbell đã chỉ ra sự biến đổi của tôn giáo manh nha vào những năm 1995, 1996 [99, tr. 3] khi có sự xuất hiện và phát triển của Internet. Tác giả khẳng định dưới tác động của Internet đã tạo nên các hình thức tôn giáo trực tuyến qua các trang web, phòng trò chuyện và các nhóm thảo luận qua email.
Không gian thờ phụng mới cũng được thiết lập và bước đầu ở dạng các trang web. Song hành với đó, nghi lễ mạng và cách thức thực hành tôn giáo qua không gian mạng được cấu thành. Trong các diễn đàn trực tuyến, các buổi cầu nguyện được tập hợp hàng tuần vào một thời điểm cụ thể. Sự phát triển của công nghệ thông tin đã góp phần hình thành “cộng đồng tôn giáo trực tuyến” (cộng đồng ảo) bên cạnh các cộng đồng tôn giáo truyền thống tại các địa phương.
15 Ở bài viết “Religion and the Internet: A microcosm for studying Internet trends and implications” (Tôn giáo và Internet: Một mô hình thu nhỏ (để) nghiên cứu các xu hướng và tác động của Internet) (2013) [102], Heide Campbell tiếp tục khẳng định những kết nối trực tuyến - ngoại tuyến, cộng đồng và quyền lực trực tuyến đều liên quan đến thực tiễn xã hội. Cùng chung nội dung này, tác giả chi tiết hóa bằng bài viết “Rethinking the online-offline connection in the study of religion online” (Suy nghĩ lại về kết nối trực tuyến – ngoại tuyến trong việc nghiên cứu tôn giáo trực tuyến) [100] để bàn về mối quan hệ giữa sinh hoạt trực tuyến và ngoại tuyến của tôn giáo qua khảo sát mạng xã hội. Trong đó, tác giả phân tích và chỉ ra việc sử dụng và lựa chọn công nghệ trực tuyến không tách khỏi bối cảnh ngoại tuyến. Hay nói một cách khác, thực hành ngoại tuyến hướng dẫn niềm tin và hành vi trực tuyến.
Trong cuốn sách Creating Church Online: Ritual, Community and New Media (Sáng tạo Nhà thờ Trực tuyến: Nghi lễ, Cộng đồng và Phương tiện mới) (2017) [105], tác giả Tim Hutching phản ánh sự tồn tại nhà thờ trực tuyến của cộng đồng Cơ đốc dựa trên nền tảng Internet bắt đầu từ những năm 1990 đến nay. Khi internet đã trở thành nền tảng chính cho tin tức, kinh doanh, giáo dục… thì nhiều nhà thờ cũng đã chuyển sang không gian mạng như một lĩnh vực truyền giáo, nơi mọi người có thể tìm thấy đức tin bằng cách tham gia cầu nguyện, tham dự các buổi lễ… Tác giả khẳng định hàng trăm nghìn người hiện đang tham gia vào các hội nhóm trực tuyến đã tạo ra các loại nghi thức, hình thức quản lí, cộng đồng và mạng lưới ảnh hưởng toàn cầu mới. Điểm nổi bật trong nghiên cứu của Hutchings là nhiều người tham gia nhà thờ trực tuyến trong khi vẫn kết nối với các Hội thánh địa phương. Điều này trái ngược so với các thăm dò dư luận Cơ đốc giáo trước đó khi dự đoán các nhà thờ trực tuyến sĩ dần thay thế các Hội thánh địa phương.
Có thể thấy, các nghiên cứu trên thế giới đều chỉ ra trong bối cảnh 16 Internet, “thực hành” tôn giáo trên Internet đang tăng lên. Hệ quả là có sự hình thành các cộng đồng tôn giáo online (cộng đồng ảo) ở khắp các nền tảng, nghi lễ online, không gian tôn giáo online đa dạng…và mối quan hệ mật thiết giữa sinh hoạt tôn giáo trực tuyến và sinh hoạt tôn giáo trực tiếp. Thứ hai, xu hướng nghiên cứu biến đổi tôn giáo tín ngưỡng do đại dịch Covid-19 Đại dịch Covid-19 xuất hiện trên thế giới từ cuối năm 2019 cho đến nay. Trước nguy hiểm của đại dịch Covid-19, vấn đề về cách ứng phó và những thay đổi của tôn giáo, trong đó có Phật giáo cũng nóng lên trên toàn cầu.
Bởi lẽ, tôn giáo trước nay luôn gắn với sinh hoạt cộng đồng mà trong bối cảnh đại dịch, đặc biệt trong giai đoạn đầu virut Corona “càn quét” ở châu Á, thế giới chưa sản xuất được vacxin phòng bệnh thì giãn cách, không tập trung là nguyên tắc hàng đầu để ứng phó với đại dịch. Từ thực tiễn này, thúc đẩy sự ra đời của các nghiên cứu trên thế giới xoay quanh biến đổi của tôn giáo để nhằm ứng phó với đại dịch. Bài viết “On Face Masks as Buddhist Merit: Buddhist Responses to Covid-19. A Case study of Tibetan Buddhism in Shanghai” (Những phản ứng của Phật giáo đối với Covid-19.
Một nghiên cứu điển hình về Phật giáo Tây Tạng ở Thượng Hải) (2020) [104] của tác giả Kai Shmushko phản ánh thực trạng các cơ sở hoạt động tôn giáo Phật giáo ứng phó với đại dịch, xem xét tác động của đại dịch đối với nhóm tín đồ Phật tử tại gia ở Thượng Hải. Kết quả nổi bật là trong bối cảnh đại dịch, nhóm tín đồ đã hoãn các cuộc hành hương; trong vài tháng đầu của đại dịch, nhóm đã hủy bỏ các buổi tụng kinh và học tập tập trung. Thay vào đó, mỗi cá nhân tín đồ thực hiện lễ nghi, tụng kinh riêng tại phòng. Trong bối cảnh đại dịch, với tình trạng khẩu trang còn thiếu nguồn cung, nhóm đã triển khai sản xuất khẩu trang để kinh doanh (được tác giả gọi là dạng kinh tế lễ nghi).
17 Trong bài viết “Covid-19 and Korean Buddhism: Assessing the Impact of South Korea’s Coronavirus Epidemic on the Future of Its Buddhist Community” (Covid-19 và Phật giáo Hàn Quốc: Đánh giá tác động của đại dịch Coronavirut đối với tương lai của cộng đồng Phật giáo Hàn Quốc) (2021) [96], tác giả Cheonghwan Park và Kyungrae Kim đã phản ánh thực trạng ba tôn giáo của đất nước là Công giáo, Phật giáo và Tin lành đối mặt với thách thức bị giảm thu nhập và hạn chế phạm vi mở rộng, phát triển. Trước những thách thức của đại dịch, nhóm tác giả đề xuất khuyến nghị: Thiết lập hệ thống giáo dục Phật giáo trực tuyến, thu hút những người ủng hộ qua các nền tảng truyền thông xã hội khác nhau, phát triển chương trình học tập ảo, các lớp thiền ảo cho những người trong tình trạng cách li xã hội. Như vậy, để ứng phó với “khủng hoảng xã hội” là một đại dịch nguy hiểm, tôn giáo tín ngưỡng trên thế giới đã thích ứng dựa trên nguyên tắc giảm nhẹ tối đa thiệt hại của đại dịch Covid-19. Tôn giáo tín ngưỡng ứng phó với đại dịch thông qua sự biến đổi về thực hành sinh hoạt tôn giáo và biến đổi về cộng đồng tôn giáo.
Trong đó, xét riêng về hoạt động thực hành sinh hoạt tôn giáo, bản chất thay đổi trong bối cảnh đại dịch chính là xu hướng thiết lập, gia tăng và đa dạng các hoạt động trực tuyến. Vậy, liệu rằng ở Việt Nam, dưới tác động của đại dịch Covid-19, thực hành tôn giáo có biến đổi giống với xu hướng của thế giới hay không? 1. Các công trình nghiên cứu trong nước về biến đổi tôn giáo tín ngưỡng và biến đổi thực hành tôn giáo tín ngưỡng Trong những năm gần đây, các công trình liên quan đến biến đổi tôn giáo tín ngưỡng khá phong phú và có chiều hướng gia tăng về số lượng. Nhìn chung, các công trình đều khẳng định thực trạng phát triển của sinh hoạt tôn giáo tín ngưỡng ở Việt Nam.
Điển hình như các công trình luận án tiến sĩ Văn hóa học: Biến đổi tín ngưỡng của cư dân ven biển Đà Nẵng trong quá trình đô thị hóa 18 của Lê Thị Thu Hiền (2017) [31], Tín ngưỡng của cư dân xã đảo Nghi Sơn, huyện Tĩnh Gia, tỉnh Thanh Hóa của Nguyễn Thị Trúc Quỳnh (2019) [73]; Hành hương Phật giáo chùa Hương hiện nay của Nguyễn Thị Thanh Loan (2019) [45]… Cùng với đó là các bài viết, tiêu biểu như bài tạp chí “Những biến đổi trong đời sống lễ nghi ở làng nghề La Phù, Hoài Đức, Hà Tây” của Nguyễn Thị Thanh Bình (2006) [12]; “Những biến đổi trong hành lễ của một bà đồng gọi hồn ở vùng cao phía Bắc Việt Nam” của tác giả Phan Đăng Nhật và Oscar Salemink (2003) [61]; Bài viết “Câu chuyện “Cô Đa Đai”: Thực hành tôn giáo tại một ngôi chùa Mật tông ở Hà Nội” (2015) của tác giả Nguyễn Thị Hiền [32]; Bài viết “Sự biến đổi tâm thức tôn giáo truyền thống của người Tây Nguyên hiện nay” (2014) của tác giả Phạm Quỳnh Phương [71], “Biến đổi đời sống tôn giáo - Một yếu tố cần tính đến trong việc hoàn thiện chính sách tôn giáo” của tác giả Đỗ Quang Hưng trên Tạp chí Nghiên cứu tôn giáo (2018) [35]… Đa phần, các tác giả đều khẳng định biến đổi tôn giáo, tín ngưỡng là tất yếu của quy luật vận động tự nhiên, xã hội, lịch sử. Ở mỗi công trình dựa trên bối cảnh nông thôn mới hoặc đô thị mới; ảnh hưởng và tác động của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, toàn cầu hóa, biến đổi tôn giáo tín ngưỡng ở mỗi địa phương, khu vực sẽ có những diện mạo ít nhiều khác nhau theo cả 2 xu hướng: (1). Gia tăng một số hoạt động tôn giáo tín ngưỡng trong bối cảnh mới và (2). Xu hướng đơn giản hóa một số thực hành tôn giáo, tín ngưỡng truyền thống.
Trong bài viết “Sự biến đổi của tôn giáo ở Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế” trên Tạp chí Nghiên cứu tôn giáo (2015) tác giả Chu Văn Tuấn [84] cung cấp tổng quan về 3 khía cạnh biến đổi tôn giáo trong bối cảnh hội nhập quốc tế: (1). Xu hướng biến đổi niềm tin tôn giáo (2) Xu hướng biến đổi về thực hành tôn giáo (3). Xu hướng biến đổi về cộng đồng thực hành tôn giáo 19 Tác giả khẳng định: Quá trình toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế cùng với những yếu tố khác nhau như sự phát triển của khoa học công nghệ, các lĩnh vực thông tin truyền thông đã khiến cho đời sống tôn giáo có nhiều sự biến đổi.
