Luận án tiến sĩ nghiên cứu sự biến đổi văn hóa làng nghề truyền thống ở tỉnh Bắc Ninh

Luận án tiến sĩ nghiên cứu biến đổi văn hóa làng nghề truyền thống tại Bắc Ninh, phân tích xu hướng và tác động đến đời sống xã hội.

• Trường học: Đại học Văn hóa Hà Nội
• Chuyên ngành: Văn hóa học
• Đề tài: Biến đổi văn hóa làng nghề truyền thống trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊU CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ LÀNG NGHỀ TRUYỀN THỐNG Ở BẮC NINH
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.2. Cơ sở lý luận về biến đổi văn hóa làng nghề
• 1.3. Khái quát về làng nghề truyền thống ở Bắc Ninh
• 1.4. Tiểu kết
• 2. CHƯƠNG 2: BIẾN ĐỔI VĂN HÓA LÀNG NGHỀ TRUYỀN THỐNG QUA CẢNH QUAN LÀNG VÀ CÁC YẾU TỐ VĂN HÓA TINH THẦN
• 2.1. Biến đổi về không gian cảnh quan, nhà ở và các công trình công cộng
• 2.2. Biến đổi về di tích ở làng nghề truyền thống
• 2.3. Biến đổi về tín ngưỡng thành hoàng và tổ nghề
• 2.4. Biến đổi về lễ hội và phong tục
• 2.5. Tiểu kết
• 3. CHƯƠNG 3: BIẾN ĐỔI VĂN HÓA LÀNG NGHỀ TRONG QUÁ TRÌNH SẢN XUẤT VÀ TIÊU THỤ SẢN PHẨM
• 3.1. Biến đổi về hình thức tổ chức sản xuất
• 3.2. Biến đổi về kỹ thuật chế tác
• 3.3. Biến đổi về sản phẩm
• 3.4. Biến đổi về thị trường tiêu thụ sản phẩm
• 3.5. Tiểu kết
• 4. CHƯƠNG 4: XU HƯỚNG BIẾN ĐỔI VĂN HÓA LÀNG NGHỀ TRUYỀN THỐNG Ở BẮC NINH TRONG QUÁ TRÌNH CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA HIỆN NAY
• 4.1. Đánh giá về sự biến đổi văn hoá làng nghề truyền thống ở Bắc Ninh
• 4.2. Tình hình công nghiệp hoá, hiện đại hoá ở Bắc Ninh hiện nay và định hướng phát triển làng nghề
• 4.3. Xu hướng biến đổi văn hoá làng nghề truyền thống ở Bắc Ninh trong tương lai
• 4.4. Những vấn đề đặt ra đối với việc bảo tồn và phát triển văn hóa làng nghề trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa
• 4.5. Tiểu kết
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý luận

Chương này cung cấp cái nhìn tổng quan về các nghiên cứu liên quan đến biến đổi văn hóa và làng nghề truyền thống tại Bắc Ninh. Tác giả phân tích các công trình nghiên cứu trước đây, tập trung vào các khía cạnh như di sản văn hóa, phát triển làng nghề, và tác động văn hóa. Các nghiên cứu này đã đặt nền tảng lý luận cho việc hiểu rõ sự biến đổi văn hóa trong bối cảnh công nghiệp hóa và hiện đại hóa.

1.1. Cơ sở lý luận về biến đổi văn hóa làng nghề

Phần này trình bày các khái niệm cơ bản về biến đổi văn hóa, đặc biệt là trong bối cảnh làng nghề truyền thống. Tác giả nhấn mạnh sự tương tác giữa các yếu tố văn hóa, kinh tế và xã hội trong quá trình biến đổi. Các lý thuyết về văn hóa cộng đồng và thực hành văn hóa được áp dụng để phân tích sự thay đổi trong các làng nghề.

1.2. Khái quát về làng nghề truyền thống ở Bắc Ninh

Tác giả giới thiệu về các làng nghề truyền thống tại Bắc Ninh, bao gồm các ngành nghề nổi tiếng như gốm Phù Lãng, đồng Đại Bái, và gỗ Phù Khê. Phần này cũng đề cập đến vai trò của các làng nghề trong việc bảo tồn văn hóa địa phương và di sản văn hóa.

II. Biến đổi văn hóa qua cảnh quan và yếu tố tinh thần

Chương này tập trung vào sự biến đổi văn hóa thể hiện qua cảnh quan làng và các yếu tố tinh thần như tín ngưỡng, lễ hội. Tác giả phân tích sự thay đổi trong không gian sống, kiến trúc nhà ở, và các công trình công cộng, đồng thời đánh giá tác động của quá trình công nghiệp hóa đến các di tích và phong tục truyền thống.

2.1. Biến đổi về không gian cảnh quan và nhà ở

Phần này mô tả sự thay đổi trong không gian sống của các làng nghề, từ kiến trúc nhà ở đến các công trình công cộng. Tác giả chỉ ra rằng quá trình công nghiệp hóa đã làm thay đổi đáng kể cảnh quan làng, dẫn đến sự mất mát một phần văn hóa dân gian.

2.2. Biến đổi về tín ngưỡng và lễ hội

Tác giả phân tích sự biến đổi trong các nghi lễ tín ngưỡng và lễ hội truyền thống. Các yếu tố như tín ngưỡng thành hoàng và tổ nghề đang dần bị mai một do ảnh hưởng của đời sống hiện đại. Tuy nhiên, một số lễ hội vẫn được duy trì như một phần của văn hóa cộng đồng.

III. Biến đổi văn hóa trong sản xuất và tiêu thụ sản phẩm

Chương này tập trung vào sự biến đổi văn hóa trong quá trình sản xuất và tiêu thụ sản phẩm tại các làng nghề. Tác giả phân tích sự thay đổi trong hình thức tổ chức sản xuất, kỹ thuật chế tác, và thị trường tiêu thụ, đồng thời đánh giá tác động của các yếu tố này đến kinh tế làng nghề.

3.1. Biến đổi về hình thức tổ chức sản xuất

Phần này mô tả sự chuyển đổi từ sản xuất nhỏ lẻ sang quy mô lớn hơn, với sự áp dụng các công nghệ hiện đại. Tác giả chỉ ra rằng sự thay đổi này đã mang lại hiệu quả kinh tế nhưng cũng đặt ra thách thức trong việc bảo tồn ngành nghề truyền thống.

3.2. Biến đổi về thị trường tiêu thụ

Tác giả phân tích sự mở rộng thị trường tiêu thụ sản phẩm, từ địa phương đến quốc tế. Sự thay đổi này đã giúp các làng nghề phát triển kinh tế nhưng cũng đòi hỏi sự thích ứng với nhu cầu thị trường, dẫn đến sự biến đổi trong sản phẩm truyền thống.

IV. Xu hướng biến đổi và vấn đề đặt ra

Chương này đánh giá xu hướng biến đổi văn hóa trong tương lai và các vấn đề đặt ra đối với việc bảo tồn và phát triển các làng nghề. Tác giả nhấn mạnh sự cần thiết của các chính sách hỗ trợ để duy trì di sản văn hóa trong bối cảnh công nghiệp hóa và hiện đại hóa.

4.1. Xu hướng biến đổi trong tương lai

Tác giả dự đoán rằng sự biến đổi văn hóa sẽ tiếp tục diễn ra mạnh mẽ, với sự thay đổi trong cách thức sản xuất và tiêu thụ sản phẩm. Các làng nghề sẽ phải đối mặt với thách thức trong việc cân bằng giữa bảo tồn truyền thống và thích ứng với thị trường hiện đại.

4.2. Vấn đề bảo tồn và phát triển

Phần này đề xuất các giải pháp để bảo tồn văn hóa làng nghề, bao gồm việc nâng cao nhận thức cộng đồng và hỗ trợ từ chính quyền địa phương. Tác giả nhấn mạnh rằng việc bảo tồn di sản văn hóa không chỉ là trách nhiệm của cộng đồng mà còn là yếu tố quan trọng trong phát triển bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 tập hợp những truyện liên quan đến lịch sử Việt Nam; những truyện liên quan đến các nhân vật của làng; những mẩu truyện nhỏ xung quanh những dấu tích nền xưa ngõ cũ. Chương 2 viết về tục lệ xóm làng - hội hè đình đám. Nhìn chung, ngoài những nội dung đã nêu ra trên đây cuốn sách đã viết về phong tục tập quán của làng: về trọng lão, lệ làng phép họ, các di tích đình, chùa của làng Đại Bái, lễ hội/hội làng, tục kết chạ đặc biệt là ba làng của xã Đại Bái. Sách: “Lịch sử xã Đại Bái” Đảng ủy, ủy ban nhân dân xã Đại Bái xuất bản năm 1996 đã giới thiệu khá hệ thống về di sản văn hóa làng Đại Bái trong đó có di tích lịch sử văn hóa, phong tục tập quán, lễ hội, nghề thủ công gò, dát đồng… “Làng Vó và nghề đúc đồng truyền thống”, (1991) tác giả Đỗ Thị Hảo, Nxb KHXH, Hà Nội [19].

“Nghề thủ công truyền thống Việt Nam và các vị tổ nghề” Trần Quốc Vượng, Đỗ Thị Hảo (1996), đăng trong Tổng tập Nghề và làng nghề truyền thống Việt Nam, tập 1 [100, tr. Tư liệu viết về nhóm nghề tranh Tranh dân gian là một trong những biểu hiện rõ nét trong văn hóa truyền thống của Việt Nam, trong đó nổi bật là dòng tranh Đông Hồ. Tranh Đông Hồ ra đời từ khoảng thế kỷ XVII và phát triển cho đến nửa đầu thế kỷ XX. Đã có nhiều học giả quan tâm nghiên cứu về tranh Đông Hồ và làng tranh Đông Hồ.

Hiện đã có 15 chuyên khảo viết về tranh dân gian Đông Hồ nhưng trong lịch sử cũng đã có nhiều nhà nghiên cứu viết về dòng tranh này. “Hà Bắc ngàn năm văn hiến” tập III, trong cuốn sách này có hai nhà nghiên cứu viết về tranh Đông Hồ. Tranh có nhiều đề tài khác nhau. Tác giả Chu Quang Trứ cũng viết trong Hà Bắc ngàn năm văn hiến với bài “Tranh Đông Hồ” [88, tr.

Trong cuốn “Văn hiến Kinh Bắc”, từ trang 43 - 48 viết về làng tranh Đông Hồ - làng Đông Hồ còn gọi tắt là làng Hồ/làng Đông Mại/làng Mái thuộc xã Song Hồ, huyện Thuận Thành. “Bắc Ninh thế và lực mới trong thế kỷ XXI” (2002). Lê Văn Hải, Nguyễn Trung Dũng với bài viết “Tranh khắc gỗ Đông Hồ với bảo tàng Dân tộc học” đăng trên tạp chí Dân tộc học. Cuốn sách “Làng tranh Đông Hồ” [37] của tác giả Nguyễn Thái Lai.

Tác giả Lưu Tuấn Anh với bài viết “Tính biểu trưng trong tranh Đông Hồ”, trong Kỷ yếu hội thảo khoa học tổ chức tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Tp.Hồ Chí Minh.Tư liệu viết về văn hóa làng nghề Những tư liệu viết về văn hóa làng nghề ở Bắc Ninh không nhiều, chủ yếu nằm trong các nghiên cứu chuyên khảo về một số làng nghề như “Làng tranh Đông Hồ” [37] của tác giả Nguyễn Thái Lai; “Gốm sành nâu ở Phù Lãng” [25] của tác giả Trương Minh Hằng; “Làng Vó và nghề đúc đồng truyền thống” và “Làng Đại Bái gò đồng” [19] của tác giả Đỗ Thị Hảo. Các chuyên khảo này đã viết khá toàn diện về văn hóa của làng nghề, trong đó các thành tố văn hóa làng nghề được đề cập khá toàn diện,từ phong tục tập quán tín ngưỡng thờ tổ nghề, lễ hội làng nghề, đến diện mạo cảnh quan làng nghề, quy trình sản xuất và đặc trưng sản phẩm của nghề. Ở một góc độ nào đó các tác giả đã đề cập đến những biến đổi của văn hóa các làng nghề thông qua một số nội dung như: quy trình sản xuất, sản phẩm, tố chức sản xuất, tổ chức tiêu thụ, khoa học công nghệ được ứng dụng để đổi mới trong quá trình làm ra sản phẩm… Ngoài 04 công trình nghiên cứu đã nêu ra trên đây, văn hóa truyền thống của các làng nghề ở Bắc Ninh còn được đề cập nhiều trong 2 cuốn sách: 1/“Các ditích lịch sử văn hóa Bắc Ninh”,2/“Lễ hội Bắc Ninh”. Cuốn sách “Các di tích lịch 16 sử văn hóa Bắc Ninh” do tác giả Lê Viết Nga chủ biên.

Trong cuốn sách này đã có những tư liệu viết về đình làng Diên Lộc xã Đại Bái là nơi thờ tổ sư truyền dạy nghề Nguyễn Công Truyền và các vị hậu tiên sư. Năm 1947 đình đã bị Pháp đốt phá, năm 1954 - 1956 đình được xây dựng lại. Đình có kết cấu kiểu chữ Công (I). Cuốn sách “Lễ hội Bắc Ninh” do tác giả Trần Đình Luyện chủ biên (2003) in tại công ty in Bộ Tài chính giới thiệu 49 lễ hội của tỉnh Bắc Ninh trong đó có 1 lễ hội làng Đại Bái được giới thiệu từ trang 93-97.

Lê Hồng Lý (Chủ biên) (1999), “Nghề thủ công mỹ nghệ đồng bằng sông Hồng - tiềm năng, thực trạng và một số kiến nghị”. Cuốn sách được chia làm ba chương: chương một: sự hình thành và phát triển các nghề thủ công mỹ nghệ; chương 2: một số nghề thủ công mỹ nghệ tiêu biểu; chương 3: thực trạng và một số kiến nghị [44, tr. Tư liệu viết về biến đổi văn hóa làng nghề Tác giả Thủy Công với bài viết “Để các làng nghề truyền thống phát triển đúng hướng” đăng trên tạp chí điện tử Xây dựng Đảng số 7. Tác giả Phạm Quốc Sử với bài viết: “Làng nghề truyền thống trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa” [65] đã nhận diện được những khó khăn/thách thức của các làng nghề truyền thống phải đối diện với một xu thế mới.

Tác giả Dương Bá Phượng có công trình nghiên cứu về “Bảo tồn và phát triển các làng nghề trong quá trình công nghiệp hóa” [62]. Vũ Diệu Trung với đề tài “Sự biến đổi về văn hóa làng nghề ở châu thổ sông Hồng từ năm 1986 đến nay (qua khảo sát trường hợp một số làng: sơn Đồng (Hà Tây), Bát Tràng (Hà Nội), Đồng Sâm (Thái Bình)” [84]. Bài viết về “Nghề thủ công mỹ nghệ ở Việt Nam, sự đa dạng và chậm biến đổi” của tác giả Trương Duy Bích đã xác định nếu như các làng nghề không thích ứng được với điều kiện xã hội mới thì khó có thể tồn tại được. Tạp chí Xưa và Nay số 245 tháng 10/2005 có bài của Anh Thế “Cụm làng nghề điển hình của Bắc Ninh” tr.

Cũng trong tạp chí Xưa và Nay số 245, tr.23-27 có bài của TS Đào Thế Anh, “Phát triển cụm công nghiệp nông thôn từ làng nghề truyền thống”. Tạp chí Thương mại Việt Nam (VTR) số 44 năm 2005 tr.5 có bài: “Phát triển làng nghề, giải quyết việc làm ở nông thôn” của tác giả Đàm Tất Thắng. Báo Thương Mại số 17 78 ra ngày 30/9/2005 có bài Trả lời phỏng vấn của ông Lê Duy Dần - Phó Chủ tịch kiêm Tổng thư ký hiệp hội làng nghề Việt Nam: “Làng nghề thực sự phải là các công ty”. Nhận định của ông Lê Duy Dần đối chiếu với tình hình phát triển ở các làng nghề truyền thống ở Bắc Ninh hiện nay thì việc thành lập các công ty đã trở thành một xu hướng mới và mang lại nhiều kết quả tốt đẹp.

Tác giả Lê Hân trong bài báo “Diễn đàn doanh nghiệp” đã nêu ra những trường hợp ô nhiễm làng nghề ở tỉnh Bắc Ninh. Vũ Hy Thiều (1991), Tạp chí Dân gian, Hà Nội, số 2/1991, đăng trong Tổng tập nghề và làng nghề truyền thống Việt Nam, tập 1. Từ những tập hợp và phân tích những công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài luận án, có thể rút ra một nhận định sau đây: 1. Những tài liệu viết về ngành nghề và làng nghề khá phong phú, đa dạng, qua đó thấy được bức tranh toàn cảnh về lịch sử cũng như tình hình các làng nghề truyền thống ở tỉnh Bắc Ninh hiện nay.

Ngoài những công trình nghiên cứu có tính chất thống kê, khái quát về các ngành nghề thủ công thì đã có những chuyên khảo viết về một làng nghề cụ thể như: Gồm sành nâu Phù Lãng của tác giả Trương Minh Hằng; làng Đại Bái - gò đồng của tác giả Đỗ Thị Hảo; làng Vó và nghề đúc đồng truyền thống của tác giả Đỗ Thị Hảo; làng chạm khắc gỗ Phù Khê (đề tài nghiên cứu phi vật thể) của tác giả Nguyễn Thị Thu Hường… Ngoài ra viết về làng nghề ở Bắc Ninh còn có hai công trình đã viết trong khuôn khổ luận án tiến sỹ. Luận án tiến sỹ kinh tế chuyên ngành lịch sử kinh tế quốc dân của tác giả Nguyễn Như Chung với đề tài “Quá trình hoàn thiện các chính sách thúc đẩy phát triển làng nghề ở tỉnh Bắc Ninh giai đoạn từ 1997 - 2003/Thực trạng, kinh nghiệm và giải pháp”. Luận án tiến sỹ địa lý chuyên ngành địa lý học của tác giả Lê Văn Hương với tiêu đề “Phát triển làng nghề ở Bắc Ninh theo hướng công nghiệp hóa nông thôn”. Qua việc tập hợp và phân tích có thể nhận thấy, các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước quan tâm và viết nhiều về một số làng nghề nổi tiếng ở tỉnh Bắc Ninh như: làng nghề gò đúc đồng Đại Bái, làng nghề tranh Đông Hồ, làng nghề gốm Phù Lãng, làng nghề gỗ Phù Khê.

2/Về phương diện văn hóa làng nghề, trước hết có thể nhận thấy trong các chuyên khảo đã viết về các làng nghề: tranh Đông Hồ, chạm khắc gỗ Phù Khê, 18 gốm sành nâu Phù Lãng, gò đúc đồng Đại Bái đã tập hợp và phân tích khá toàn diện về văn hóa làng và văn hóa nghề. Trong một chừng mực nào đó, các tác giả cũng đã đề cập đến những biến đổi của các làng nghề, song tập trung nhiều vào việc phân tích quy trình biến đổi quy trình sản xuất, áp dụng công nghệ mới, đa dạng của mẫu mã sản phẩm. Ngoài ra, có những công trình viết về di tích và lễ hội ở các làng nghề, trong các tác phẩm này có đề cập đến các di tích thờ tổ nghề (đình làng Đại Bái, đình làng Quảng Bố…) và lễ hội, phong tục tập quán. Nhìn chung, trong số những tư liệu viết về biến đổi văn hóa làng nghề ở Bắc Ninh cho tới nay vẫn chưa có công trình nghiên cứu nào viết một cách đầy đủ, hệ thống và toàn diện về biến đổi văn hóa làng nghề truyền thống.

Đó chính là mục tiêu cơ bản của luận án và cũng là những đóng góp mới của luận án trong việc nhận diện những biến đổi của các thành tố văn hóa làng và văn hóa nghề ở một số làng nghề tiêu biểu tại tỉnh Bắc Ninh. Qua đánh giá thực trạng biến đổi văn hóa làng nghề, luận án đề xuất giải pháp góp phần bảo tồn văn hóa làng nghề trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Cơ sở lý luận về biến đổi văn hóa làng nghề 1. Nghiên cứu một số khái niệm 1.