CHƯƠNG 1. MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ XÃ HỘI HỌC. XÃ HỘI HỌC VÀ ĐỐI TƯỢNG CỦA XÃ HỘI HỌC. Đối tượng của xã hội học.
ĐIỀU KIỆN RA ĐỜI, PHÁT TRIỂN CỦA XÃ HỘI HỌC. Điều kiện ra đời của xã hội học. Quá trình hình thành và phát triển của xã hội học. NHỮNG ĐÓNG GÓP CỦA CÁC NHÀ XÃ HỘI HỌC TIÊU BIỂU.
CƠ CẤU XÃ HỘI VÀ CÁC THÀNH TỐ CƠ BẢN CỦA NÓ. Một số thành tố cơ bản. CÁC PHÂN HỆ CƠ CẤU XÃ HỘI CƠ BẢN. Cơ cấu giai cấp.
Cơ cấu học vấn - nghề nghiệp. Cơ cấu dân số. Cơ cấu lãnh thổ. Cơ cấu dân tộc.
PHÂN TẦNG XÃ HỘI. Các hệ thống phân tầng xã hội. Một số lý thuyết về sự phân tầng. TÍNH CƠ ĐỘNG XÃ HỘI.
Các loại cơ động xã hội. Những nhân tố ảnh hưởng đến tính cơ động xã hội. Ý NGHĨA CỦA VIỆC NGHIÊN CỨU CƠ CẤU XÃ HỘI. CÁC GIAI ĐOẠN XÃ HỘI HÓA.
MÔI TRƯỜNG XÃ HỘI HÓA. Môi trường gia đình. Môi trường nhà trường. Môi trường nhóm xã hội.
Môi trường thông tin đại chúng. MỘT SỐ VẤN ĐỀ XÃ HỘI HÓA Ở VIỆT NAM. BIẾN ĐỐI XÃ HỘI. 56 1 KHÁI NIỆM BIẾN ĐỐI XÃ HỘI.
Đặc điểm của biến đổi xã hội. BIẾN ĐỔI XÃ HỘI VÀ CÁC KHÁI NIỆM LIÊN QUAN. Biến cố xã hội. Tiến bộ xã hội.
NHỮNG NHÂN TỐ CỦA SỰ BIẾN ĐỔI XÃ HỘI. Những nhân tố bên trong. Tăng trưởng dân số. Những nhân tố bên ngoài.
Sự biến đổi của hệ sinh thái. ĐIỀU KIỆN BIẾN ĐỔI XÃ HỘI. Nhu cầu xã hội. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU XÃ HỘI HỌC.
MỘT SỐ KHÁI NIỆM. Phương pháp. Phương pháp luận. Phương pháp luận xã hội học.
THỰC HIỆN NGHIÊN CỨU XÃ HỘI HỌC. QUÁ TRÌNH NGHIÊN CỨU. Chọn lựa vấn đề và xây dựng các giả thuyết. Thiết kế nghiên cứu.
Thu thập dữ liệu. Phân tích dữ liệu và kết luận. Phát triển lý thuyết. CÁC PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU XÃ HỘI HỌC.
Phương pháp phát vấn. Phương pháp khảo sát. Phương pháp phỏng vấn. Phương pháp thảo luận nhóm.
Phương pháp sưu tầm và phân tích tài liệu. Phương pháp phân tích định tính. Phương pháp nghiên cứu định lượng. Phương pháp quan sát.
79 TÀI LIỆU THAM KHẢO. MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ XÃ HỘI HỌC Nội dung chương cung cấp cho sinh viên một cái nhìn tổng quát về sự ra đời và phát triển của xã hội học qua các giai đoạn ở một số khu vực trên thế giới với một số tác giả tiêu biểu đồng thời giúp sinh viên nắm được những luận điểm cơ bản của các lối tiếp cận xã hội học qua một số tư tưởng của các nhà xã hội học tiên phong và một số trường phái chính trong xã hội học hiện đại để có thể vận dụng lý giải một số hiện tượng xã hội ở Việt Nam nói riêng và thế giới nói chung. Mục tiêu - Sinh viên nắm các vấn đề và khái niệm cơ bản của Xã hội học như đối tượng nghiên cứu xã hội học, tư tưởng của một số nhà xã hội học tiên phong. - Có thái độ yêu thích việc học và nghiên cứu các vấn đề thuộc về Xã hội học 1.
XÃ HỘI HỌC VÀ ĐỐI TƯỢNG CỦA XÃ HỘI HỌC 1. Khái niệm Thuật ngữ xã hội học xuất hiện lần đầu vào năm 1938 trong cuốn “Thực chứng luận” của nhà xã hội học Aguste Comte. Từ đó, năm 1938 được lấy làm mốc ra đời của môn xã hội học và A.Comte được coi là cha đẻ của xã hội học. Có nhiều cách định nghĩa khác nhau về xã hội học, tùy thuộc vào hướng và cấp độ tiếp cận.
Các nhà xã hội học Marxist nhấn mạnh xã hội học là khoa học về những quy luật phổ biến và đặc thù của sự phát triển các hình thái kinh tế -xã hội, về cơ chế hoạt động và hình thức biểu hiện của các quy luật đó trong hoạt động của các cá nhân, các tập đoàn, các giai cấp trong xã hội, dân tộc. Ngoài ra, có một số định nghĩa thường gặp về xã hội học như: - Xã hội học là khoa học về xã hội hoặc về các hiện tượng xã hội” (L. - Xã hội học là khoa học nghiên cứu mối quan hệ giữa con người và môi trường sống của con người (H. - Xã hội học nghiên cứu hành vi của con người trong các nhóm (Kimball Young).
- Xã hội học là khoa học hướng tới việc giải thích hành động xã hội (Max Weber). - Xã hội học là khoa học nghiên cứu cấu trúc của đời sống xã hội (Young và Mack). - Xã hội học là khoa học nghiên cứu có hệ thống về đời sống của các nhóm người (Bruce J.Cohen và cộng sự, Xã hội học nhập môn, Nguyễn Minh Hoà dịch, 1995). 1 - Xã hội học là khoa học nghiên cứu về con người và sự tương tác xã hội của con người với các cá thể khác trong các nhóm xã hội và xã hội mà anh ta là một thành viên.
Nó giải quyết hệ thống các hoạt động xã hội và mối tương quan của chúng. Các hoạt động đó bao gồm các quan hệ xã hội, các tổ chức xã hội, thể chế xã hội, cộng đồng và xã hội. Tuy có những định nghĩa khác nhau nhưng các nhà nghiên cứu đều có sự thống nhất ở một số vấn đề cơ bản như: Xã hội học là một môn khoa học thuộc các khoa học xã hội; xã hội học nghiên cứu các tương tác xã hội, đặc biệt đi sâu nghiên cứu một cách hệ thống sự phát triển, cấu trúc, mối tương quan xã hội và các hành vi, hoạt động của con người trong các tổ chức, nhóm xã hội. Như vậy có thể hiểu, xã hội học là một lĩnh vực khoa học xã hội nghiên cứu quy luật, tính quy luật của sự hình thành, vận động, biến đổi mối quan hệ, tương tác qua lại giữa con người và xã hội.
Xã hội học nghiên cứu các quan hệ xã hội của chủ thể xã hội, trạng thái xã hội trong từng giai đoạn cụ thể, nghiên cứu những mối tác động qua lại trong những khu vực dân cư, tập thể lao động, nhóm gia đình và xã hội. Xã hội học bao giờ cũng gắn liền với một thế giới quan triết học nhất định, xã hội học Việt Nam dựa trên nền tảng chủ nghĩa Marx-Lenin và tư tưởng Hồ Chí Minh. Đối tượng của xã hội học “Xã hội học nghiên cứu đời sống xã hội, các nhóm và các tổ chức của con người một cách đầy thú vị. Phạm vi nghiên cứu xã hội học là rất rộng, từ việc phân tích sự gặp gỡ giữa con người với nhau trên đường phố đến các quá trình xã hội trên thế giới” (Anthony Giddens, Sociology).
Có nhiều quan niệm khác nhau về đối tượng của xã hội học. Tuy nhiên, xem xét toàn bộ lịch sử phát triển của xã hội học thế giới, có ba khuynh hướng chính trong cách tiếp cận xã hội học như sau: (1)Khuynh hướng tiếp cận vi mô. Các nhà xã hội học theo khuynh hướng này cho rằng hành vi hay hành động xã hội của con người là đối tượng nghiên cứu của xã hội học. Trong số các lý thuyết xã hội học vi mô, có thể kể tới lý thuyết về hành động xã hội, lựa chọn duy 2 lý, trao đổi xã hội và thuyết tương tác tượng trưng.
với những tác giả tiêu biểu như G. (2)Khuynh hướng tiếp cận vĩ mô. Hệ thống xã hội, cấu trúc xã hội là đối tượng nghiên cứu của xã hội học.Parsons,… chủ yếu dựa vào phân tích xã hội học ở cấp kết cấu chỉnh thể của xã hội vì vậy thuộc về xã hội học vĩ mô. Thực chất việc phân chia xã hội học thành vĩ mô và vi mô chỉ mang tính chất tương đối, ước lệ, và bộc lộ nhiều khó khăn cần khắc phục.
Vấn đề nan giải của các nhà xã hội học vĩ mô là những thay đổi ở cấp xã hội, dân tộc, tổ chức thường trải dài theo thời gian và không gian, thường diễn ra rất chậm chạp, khó quan sát, khó nắm bắt, do đó, rất khó áp - dụng các phương pháp rút ra từ các lý thuyết của xã hội học vĩ mô. Các nhà xã hội học vi mô nghiên cứu những hiện tượng, quá trình xảy ra trong đời sống thường ngày của các cá nhân. Vấn đề hóc búa của xã hội học vi mô không chỉ ở chỗ các hiện tượng cá nhân diễn ra rất tinh vi, phức tạp hay do các cá nhân cụ thể hành động rất khác nhau mà ở chỗ, hành vi của cá nhân dường như bị "bàn tay vô hình” xếp đặt. Các nhà kinh tế học cho rằng "bàn tay vô hình" là cơ chế thị trường có khả năng chi phối hành vi của khách hàng và các quyết định quản lý sản xuất của các doanh nghiệp.
Các nhà xã hội học cho đó là "bàn tay vô hình" của cơ cấu xã hội, thực chất là của hệ thống chuẩn mực, hệ thống giá trị. (3)Khuynh hướng tiếp cận tổng hợp. Xã hội loài người và hành vi xã hội của con người là đối tượng nghiên cứu của xã hội học. Tóm lại, đối tượng nghiên cứu của xã hội học là các cộng đồng xã hội, các hình thức xã hội của sự tồn tại và phát triển của con người, đó là tính chất xã hội của sự hoạt động của đời sống con người, nó bao gồm các hình thức tổ chức gia đình, dân cư, cộng đồng giai cấp và xã hội, thành phần dân tộc, nghề nghiệp, xã hội, nhân khẩu xã hội.
Như vậy, đối tượng nghiên cứu của xã hội học là tất cả các quá trình và hiện tượng xã hội. Trong các quá trình ấy, dù ở cấp độ vi mô hay vĩ mô xã hội học cũng cần tập trung nghiên cứu về mức độ biểu hiện, nguyên nhân, động lực và xu hướng phát triển của chúng. Việc xác định đối tượng nghiên cứu của xã hội học là quy luật nảy sinh, phát triển mối quan hệ giữa xã hội và con người có ý nghĩa to lớn không chỉ trong việc giải quyết những vấn 3 đề lý luận và phương pháp luận mà còn trong việc thiết lập mối quan hệ của nó với các khoa học khác. ĐIỀU KIỆN RA ĐỜI, PHÁT TRIỂN CỦA XÃ HỘI HỌC 2.
Điều kiện ra đời của xã hội học Các cuộc cách mạng thương mại và công nghệ cuối thế kỷ 18 đã làm lay chuyển tận gốc trật tự kinh tế cũ tồn tại và phát triển hàng trăm năm trước đó.