phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khả0, nội dung chính cua Luan van doc trién khai trOng 3 chojong: chojơng 1: Mot số vấn đề lí luận về phê bình văn học và vị lrí của VoJơng Trí [hàn ltr0ng nền phê bình văn học Việt Ilam hiện dai. choJơng 2: Đối †oJợng phê sình van hoc cua Vojong Tri Than. chojong 3: IIghệ thuật phê bình của Volơng Trí Than PhẢI HỘI DUHG chgong 1: MOT SO VAII DE Li LUATI VE PhE billh VĂN hỌc VÀ VỊ TTí cỦA VŒ|ƠNG TTí HhÀẴH TT0IIG HÈII PhÊ bìHh VĂN hỌc VIỆT HAM hIỆH DAI GIAI DOATI TU 1986 DEM MAY 1. Phê bình văn học — một số vẫn đề lí luận chung 1.
Khai niém phê sinh văn học Phê bình văn học còng với lịch sử văn học và lí luận văn học là ba bộ môn chính của kh0a học văn học. Khái niệm phê bình văn học đojợc các nhà nghiên cứu văn học sàn đến từ rất lâu và đojợc Hiếp cận dojới nhiều góc độ, liêu chí khác nhau. Ở góc độ lí luận, bêlinxki xem phê bình là “mĩ học đang vận động”. Về sản chất đối lojợng thì phê sình vừa là kh0a học, vừa là nghệ thuật, còn lrên ranh giới giữa sáng lạ0 và thoJởng thức, phê bình văn học là chiếc cầu nối gắn kết hai công đ0ạn của một quá lrình: nghệ thuật và công chúng.
các nhà nghiên cứu văn học còn mở rộng thêm: phê bình văn học vừa là một h0ại động, vừa là một bộ môn khỦa học về văn học. Phê bình văn học vừa lác động lới sự phát triển của văn học, vừa lác động lới độc giả, góp phần hình thành thị hiếu thâm mĩ ch0 quảng đại quần chúng. Là một bộ môn kh0a học, phê bình văn học “nhận thức các phoJơng 10 hojớng vận động của văn học đơjơng đại, tìm kiếm chỗ làm sàn đạp ch0 văn học đi lới, khám phá những nhân lố nghệ thuật có khả năng mở ra một quá trình văn học mới và chỉ ra những nhoyợc điểm lr0ng sáng lác s0 với nhu cầu của thời đại và nhu cầu của sản thân văn học”. [Từ điển thuật ngữ văn học, 11 tr.
Ilói cách khác, the0 GS Trần Đình Sử thì: “phê sình văn học là h0ại động nghiên cứu, phán đ0án gia tri đối với một hiện tojong van hoc cu thé sa0 gồm: tác phẩm, nhà văn, liếp nhận và cả lí luận phê sình xuất phát từ một quan niệm lí luận nhất định lrên cơ sở cảm thụ, thơjởng thức lác phẩm” [Văn hoc Viét Iam thé ki XX, tr. IIhơ| vậy, văn học gắn liền với phê bình văn học, có văn học thì có phê bình văn học. Hiếu văn học là lắm gojơng phản ánh cuộc sống thì phê bình văn học chính là sự tự ý thức về nền văn học đó. Không có nền lí luận phê bình mà0 đi ra ngÖài qui luật Z ây.
Thin lai lich sử văn học có thê thấy: dơiờng nhơi những phán đ0án đầu liên của phê bình đã xuất hiện đồng thời với văn học. hay nói cách khác, cả văn học và phê sình văn học xuất hiện lừ xa xoa lr0ng lịch sử văn hóa dân lộc. Tuy nhiên, trojớc thế ki XVII, trên phạm vi 10àn thể giới, phê bình văn học chola trở thành lĩnh vực h0! động xã hội đặc thù (nếu hiểu một cách đầy đủ). Ihững sài phê sình khi ấy chủ yếu chỉ là những bài sình phẩm hơn là phân tích, và mục đích của nó là chỉ ra ch0 ngojời nghệ sĩ cách viét van.
Tha phé sinh thojong hay lou tm dén những yếu lố về luân lí, đạ0 đức của lác phẩm, những hr hay y dep, “mhan ty”, “than cv”,. Tw thé ki XVII iré về sau, phê bình văn học thực sự lrở thành lĩnh vực h0ại động xã hội mang lính đặc thù. hay nói cách khác, s0 với các thê lOại khác, phê bình văn học ra đời muộn hơn (nếu nhơi xem nó là một lĩnh vực h0ại động chuyên môn không thể thiếu đơjợc lr0ng đời sống văn học của một dân lộc). Ở phojơng Tây, phê bình văn học thực sự dojoc cOi nhgy là mội h0ại động chuyên môn từ sau thế ki XVII.
Ở Việt Iam, cuốn phê sình văn học đầu liên đojợc xuất sản năm 1993 của nhà nghiên cứu Thiếu Sơn: 12 Phê bình và cả0 luận. Tác phâm đã có ý thức “trong sày” ra một thê 10ai phê bình mới — phê sình nhân vật và có quan điểm rõ ràng về phê sinh. Iho vay, khi phé sith van hoc tro thanh một lĩnh vực h0ạ† động xã hội mang lính đặc thò thì nó ngày càng tro nén phOng pho, đa dạng, phức lạp và 13 phân thành nhiều khuynh hojong, lrà0 lơiu khác nhau. Phê sình văn học lừ chỗ chú ý lới vấn đề thé 10ai, qui lắc thể lOại thì sau mày đã chuyên dần mối quan lâm đến các vấn đề cá lính, phÚng cách, thế giới nghệ lhuật.
Một nền văn học phát triển không thể thiếu một h0ạt động có lính chất đặc thù - đó là h0ạl động phê bình văn học, và khi nghiên cứu về văn học cũng không thề không nghiên cứu về phê sình văn học. Doi lggng aia phé vinh vin học Phê bình văn học là một hệ thống nhỏ lr0ng mội hệ thống lớn. D0 vậy, phê bình văn học có đối lojợng, phạm vi nghiên cứu riêng mang lính đặc thù. ch0 đến nay, với độ lòi nhất định của thời gian, cũng nhơi sự phát triển của sản thân phê sình văn học, hiện đang lồn lại hai quan điểm về đối lơlợng của phê bình văn học.
Quan điểm thứ nhất: quan điểm này đã lồn lại từ lâu, xác định đối lojợng của phê sình văn học là tác giả và lác phẩm văn học đơjơng đại. các lác phâm văn học quá khứ đojJợc đây sang ch0 lịch sử văn học. Với quan điểm may, nếu có cái nhìn s0 sánh thi li luận văn học nghiên cứu văn học Ir0ng tính tổng thẻ, chú trong tới phoJơng diện câu trúc của văn học. Lí luận văn học lấy phoJơng diện cấu lrúc của những đặc điểm, hiện lơợng văn học đã phái triển đến mức điển hình làm đối lơợng chủ yếu.
Lịch sử văn học nghiên cứu văn học the0 dòng Thời gian, ty chon ch0 minh mội cái mốc mà ở đó những sự kiện văn học đã đojợc định hình ôn định, đã qua thời gian thử lhách kiểm nghiệm. Đối lojợng của phê sình văn học là những hiện lolợng văn học cụ thề nhoỊng khác với lịch sử văn học là đối lojợng của phê bình đang ở †r0ng “dòng chảy”, đang phái triển chơla ôn định. Phê sình 14 văn học phải đánh giá các hiện lojợng văn học đang vận động, từ đó có ý thức uốn nắn, định hojớng ch0 ngơjời đọc khi tiếp nhận các gid tri van hoc. Đó cũng chính là vai lrò của phê bình văn học.
15 Khi đề cập lới đối lojợng của phê sình văn học, giá0 trình I⁄ Iuận văn học khẳng định rằng: “phê bình văn học khác với lịch sử văn học, thojờng hojớng vàO0 đối tojong chu yếu là những hiện †oJgng văn học đang diễn ra lrolớc mắt. Ió có nhiệm vụ kịp thời siểu doơng, khăng định những lác phẩm, nhà văn và khuynh hơjớng lo loiởng nghệ thuật the0 đúng một quan điểm văn học nhất định, đồng thời đấu tranh, phê phán chống những cái ngơjợc lại” [Lí luận văn học lập 1, IXb GD 1986, tr. GidO trình còn nhấn mạnh: “phê sình văn học đề cập đến những hiện loJợng văn học quá khứ nhơing không phải là nhằm lái hiện lại quá trình phát triển 10àn diện của nó mà chính là để qua nó h0ặc từ nó góp phần làm sáng lỏ một vấn đề hiện lại” [Lí luận văn học, lập I, IIXB GD 1986, †r. còng chung quan điểm, GS Ph0ng Lê ch0 rằng “đối lojợng của phê bình văn học là đời sống van hoc dogjong dai voi hai don vi co pan 1a tac gia va tac phẩm” [Ph0ng Lê (2004), bán chấi dối lượng da phê sình và một hình dung sơ sộ về thực Eạng, Văn học số 7, Tr 26] Quan điểm thứ hai: đang đơiợc đặt ra trên c0n đojờng đi lìm sản chất của đối lojợng phê sình văn học và trolớc sự phát triển của sản thân phê bình văn học.
Quan điểm này xem đối lojợng của phê sình văn học là l0àn bộ những hiện lơjợng văn học đã và đang diễn ra, l0àn bộ những phoJơng diện khác nhau của h0Oại động sáng †ạ0 và thojởng thức nghệ thuật. DO đó, đối lojợng của phê bình văn học lúc này không những có phạm vi rộng mà còn giải quyết đojợc những mâu thuẫn lâu nay, xem đối lojợng của phê sình van hoc 1a van hoc dojong đại, văn học quá khứ thuộc đối lolợng của văn học sử. Tuy nhiên, trên thực lế, phê sình văn học hojớng lới những giá tri văn học quá khứ nhơi: Truyện Kiều, thơ hồ Xuân hơJơng, thơ IIguyễn Trãi 16 và các nhà phê sình: Xuân Diệu, h0ài Thanh, chế Lan Viên, Vũ Hgọc Phan, IIguyễn Tuân đều có các sài viết, công trình nghiên cứu, phê bình về văn học cô điển. Hiếu the0 quan điểm thứ nhất, mối quan lâm chủ yếu của đối lơợng phê bình văn học là tac giả, lác phẩm văn học đơjơng đại thì không h0àn 10àn 17 đúng, bởi lẽ đó không phải là căn cứ duy nhất đúng để xác định, kh0anh vùng đối lolợng của phê bình van hoc.
Moi tac phẩm van hoc dojong dai khong phai déu tré thamh déi tong cia phé sith van hoe, la déi tojong cua phê bình khi tác phẩm ấy phải có lính chất, sự kiện, phải là một hiện lơjợng văn học. IIhìn và0 thực lế, chúng 1a thấy công chúng hay độc giả khi liếp nhận văn học không chỉ đừng lại ở thời đại mình mà còn có nhu cầu hojớng lới những giá lrị văn học xa xơja, “ôn cố tri ân”. Tìm hiểu “cái cũ” để khám phá đojợc những giá †rỊ có ý nghĩa ch0 “cái moi”. Vojong Tri han cũng ch0 rằng: “đối lojợng của phê bình văn học là lác phẩm văn học cụ thé, đúng hơn là văn sản cụ thể, sất kì là văn sản thuộc thời điểm nà0, miễn là có ý nghĩa thời đại, tro thamh su kién cua van hoc dojong dai” [Vojong Tri IThan (2005), Hguyễn Tuân và một tơi duy nghệ thuật kiểu Liéu Teai, bad Văn nghệ số 4, lr36].
Tác phẩm văn học nhơt là một quá trình, khi nhà văn khép lại quá trình sáng lác của mình, cũng chính là lúc đời sống của nó mới sắt đầu. Ở đây, sự lri ân, sự đồng sáng lạ0 giữa nhà văn và ngơjời đọc là rất cần thiết. Thực lế ch0 thấy: còng mội đối lojợng nhoỊng điểm nhìn khác nhau sẽ mang đến những cách đánh giá khác nhau.