Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ KHÁT QUÁT VỀ NGƯỜI THÁI Ở MIỀN TÂY NGHỆ AN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Các nghiên cứu về người Thái ở Việt Nam Với quá trình lịch sử phát triển lâu dài và tính phong phú, đa dạng, độc đáo của mình, văn hóa và lịch sử dân tộc Thái đã được đông đảo các nhà khoa học quan tâm nghiên cứu từ nhiều năm nay. Theo thống kê của Giáo sư, Tiến sĩ Shigeharu Tanabe (người Nhật Bản) thì cuối thế kỷ XIX đến năm 1991 đã có 1.303 tác giả viết về các tộc người nói tiếng Thái [24].
Nội dung các bài viết đó đã đề cập đến tất cả các lĩnh vực liên quan đến người Thái Đông Nam Á. Tác giả nghiên cứu về người Thái ở Việt Nam, kể cả trong và ngoài nước cũng khá phong phú. Thấy được những giá trị văn hóa, lịch sử và dân tộc học của cộng đồng tộc người Thái, năm 1989, Hiệu trưởng Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội (nay là Trường Đại học Khoa học Xã hội & Nhân văn, ĐH Quốc gia Hà Nội) đã ra quyết định chính thức thành lập Chương trình Thái học Việt Nam. Chương trình có nhiệm vụ tổ chức nghiên cứu tổng hợp (chủ yếu tập trung vào các lĩnh vực của khoa học xã hội & nhân văn, môi trường sinh thái) các tộc người thuộc nhóm ngôn ngữ Tày - Thái ở Việt Nam.
Chương trình Thái học chú trọng sử dụng phương pháp nghiên cứu liên ngành, kết hợp dân tộc học với các ngành khoa học xã hội có liên quan như sử học, xã hội học, ngôn ngữ học, văn hóa dân gian, địa lý, môi trường. Các công trình giới thiệu tại các cuộc Hội thảo thuộc chương trình Thái học đều được đầu tư công phu, có cơ sở khoa học và sát với thực tiễn cuộc sống, bước đầu lý giải nhiều vấn đề mà lâu nay giới nghiên cứu văn hóa, lịch sử còn tranh luận. Một điều quan 11 trọng hơn phải khẳng định, đây là môi trường hết sức có ý nghĩa nhằm bảo tồn bản sắc văn hóa của các tộc người nói tiếng Thái trên thế giới cũng như ở Việt Nam. Một số công trình nghiên cứu tiêu biểu về lịch sử, văn hóa, kinh tế, xã hội của người Thái ở Việt Nam như: “Những hiểu biết về người Thái ở Việt Nam” của Cầm Trọng [105].
Tác giả giới thiệu lịch sử, văn hóa, kinh tế, xã hội, tín ngưỡng tôn giáo người Thái Việt Nam. Đây là công trình có phương pháp tiếp cận mới, đa chiều, nhiều chi tiết khi luận giải về cội nguồn lịch sử, văn hóa Thái đã gắn liền với cội nguồn lịch sử, văn hóa của người Việt. “Văn hóa Thái Việt Nam” của nhóm tác giả Cầm Trọng, Phan Hữu Dật. Công trình này giới thiệu tổng quát về người Thái và Thái học, về văn hóa Thái trong cội nguồn chung của Việt Nam và Đông Nam Á.
Mối quan hệ giữa văn hóa Thái với văn hóa các dân tộc nói ngôn ngữ Môn - Khơ Me ở Tây Bắc và một số dân tộc ở miền Bắc Việt Nam [102]. Tác phẩm “Tư liệu về lịch sử và xã hội dân tộc Thái” do Đặng Nghiêm Vạn chủ biên và một số cộng sự thực hiện [115] đã cho chúng ta hình dung những nét cơ bản về lịch sử tộc người Thái. Cuốn Truyện kể bản mường của người Thái Đen ghi các sự kiện xảy ra trong từng mường do một chúa đất cai quản, đời này ghi tiếp đời kia từ lúc hai nhân vật là tạo Ngần, tạo Xuông dẫn dắt người Thái theo dọc sông Hồng (nặm Tao) đến khai phá đất Mường Lò (Nghĩa Lộ ngày nay) và người con là Lạng Chượng đi chinh phục các dân tộc cư trú ở Tây Bắc trước đó bắt đầu từ Mường Lò, qua Sơn La đến Điện Biên cho đến thời kỳ thực dân Pháp xâm lược Việt Nam. Thông qua nhiều tài liệu, truyền thuyết kể trên cho thấy người Thái di cư vào Tây Bắc Việt Nam bắt đầu là Mường Lò, sau đó qua Sơn La rồi đến Điện Biên, thời điểm này vào khoảng thế kỷ thứ X [141, tr.5]; di cư vào Bắc Trung Bộ thuộc nhánh từ sông Mê Công Thái Lan tới, nhánh này di cư sang Việt Nam rồi tiến về phía Mộc Châu, Yên Châu sau đó theo sông Mã di cư về miền Tây Nghệ An.
Thời điểm người Thái di cư đến vùng đất này 12 cũng chưa có ý kiến thống nhất, có thể sớm hơn thế kỷ XI hoặc không thể sớm hơn thế kỷ XII; theo các nguồn tài liệu thông sử cho rằng người Thái có mặt tại đây rõ nét nhất là thời thuộc Minh, từ thế kỷ XIII - XV [1]. Bên cạnh đó còn một số công trình nghiên cứu sâu về văn hoá nghệ thuật, giới thiệu về ca dao, dân ca, hát giao duyên, truyện cổ, truyện thơ dân tộc Thái, cụ thể như: “Thơ ca, nghi lễ dân tộc Thái”, “Hát giao duyên người Thái Nghệ An” của tác giả Lô Khánh Xuyên [124]; Tác giả Quán Vi Miên có khá nhiều công trình, đó là: “Ca giao - Dân ca Thái Nghệ An”, Tập 1, Tập 2 [62]; “Tang lễ của người Thái ở Nghệ An” [63]; “Tục ngữ Thái giải nghĩa” [64]; “Chương Han” của tác giả Vương Trung [106], đây là tác phẩm mang tầm vóc sử thi anh hùng ca; “Văn hóa dân gian người Thái” của tác giả Lò Vũ Vân [112]; “Truyện cổ Thái” của tác giả Ninh Viết Giao, là công trình khoa học tập hợp kho tàng truyện cổ của người Thái, chủ yếu sưu tầm ở vùng núi phía Tây Nghệ An. Những nỗ lực nêu trên thể hiện tâm huyết của các nhà nghiên cứu, sưu tầm đối với dân tộc Thái, mặt khác đây là biểu hiện sinh động của sự phong phú, đa dạng, độc đáo, bất tận của văn hóa người Thái ở nước ta. Ngoài các công trình nghiên cứu về người Thái ở Việt Nam nói chung, một số công trình tập trung nghiên cứu người Thái ở một khu vực cụ thể như Tây Bắc và Tây Nghệ An.
Tiêu biểu phải kể đến tác phẩm “Người Thái ở Tây bắc Việt Nam” của tác giả Cầm Trọng. Nghiên cứu về lịch sử, kinh tế, xã hội, tập quán người Thái Tây Bắc Việt Nam. Có thể khẳng định, đây là công trình của tác giả Việt Nam đầu tiên giới thiệu khá sâu sắc về văn hoá, phong tục tập quán của người Thái Tây Bắc nước ta [102]. “Thiết chế bản - mường truyền thống của người Thái ở miền Tây Nghệ An” của tác giả Vi Văn An [1].
Đây là công trình khoa học đầu tiên ở Việt Nam đề cập tới vấn đề thiết chế quản lý xã hội của cộng đồng dân tộc Thái. Trọng tâm nghiên cứu của luận án là hai 13 mường thuộc huyện Con Cuông tỉnh Nghệ An (ngày nay), đó là Mường Quạ và Mường Chai. Luận án đã rút ra những kết luận quan trọng, có ý nghĩa lý luận về lịch sử, nguồn gốc quản lý xã hội trong cộng đồng dân tộc Thái lúc bấy giờ. “Bảo tồn và phát triển văn hóa truyền thống của người Thái Bắc Trung bộ hiện nay”, do tác giả Cao Văn Thanh chủ biên [86].
Nghiên cứu đại cương về người Thái và văn hóa truyền thống của người Thái ở vùng núi Bắc Trung bộ, khái quát thực trạng văn hóa và đưa ra một số giải pháp bảo tồn, phát huy, phát triển các giá trị văn hóa truyền thống của người Thái Bắc Trung Bộ trong giai đoạn hiện nay. Nghệ An là tỉnh có nhiều dân tộc thiểu số, trong đó người Thái chiếm đa phần. Nghiên cứu đầu tiên về cộng đồng thiểu số ở Nghệ An của tác giả Nguyễn Đình Lộc có tựa đề “Các dân tộc thiểu số Nghệ An” [54], công trình này đã giới thiệu một cách khái quát văn hoá, lịch sử, truyền thống của đồng bào người Thái ở Nghệ An, đây cũng là công trình đã và đang là “cẩm nang” quan trọng cho những người quan tâm tìm hiểu văn hóa các dân tộc thiểu số Nghệ An, trong đó có người Thái. Ở Nghệ An có các nhóm Tày Mường, Tày Thanh, Tày Mười và vấn đề tên gọi của các nhóm này khá phức tạp.
Các nhóm Tày Mường còn có tên gọi là Hàng Tổng và nhóm Tày Thanh còn gọi là Man Thanh. Hàng Tổng là một từ thuần Việt dùng để chỉ dân gốc của địa phương, còn Man Thanh cũng có ý nghĩa gần như Tày Thanh, cách gọi tên như vậy đã trở thành thói quen được duy trì đến ngày nay. Ngoài những công trình nêu trên, còn có rất nhiều khóa luận, luận văn, bài viết trên các tạp chí nghiên cứu về văn hóa, ngôn ngữ v. của người Thái trong thời gian qua.
Các nghiên cứu về lễ hội Nghiên cứu lễ hội được tiếp cận từ những góc độ khác nhau. Nhiều công trình nghiên cứu đã đi sâu tìm hiểu, miêu tả chi tiết, tỉ mỉ và đề cao các 14 giá trị văn hóa của lễ hội truyền thống. Đáng chú ý là công trình nghiên cứu tổng hợp mang tiêu đề Tìm hiểu phong tục Việt Nam, nếp cũ, tết, lễ, hội hè [2] đã giới thiệu các lễ hội của các dân tộc ở Việt Nam; các lễ hội cổ truyền của người Việt đồng bằng Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm như: Cao Huy Đỉnh, Trần Quốc Vượng, Đinh Gia Khánh, Vũ Ngọc Khánh,.; lễ hội cổ truyền của một số dân tộc thiểu số được mô tả chi tiết từ vị trí, vai trò của lễ hội tới các vấn đề về lịch sử, ý nghĩa giá trị xã hội và văn hoá của lễ hội [119]. Công trình “Lễ hội truyền thống trong đời sống xã hội hiện đại” [43] đã đưa ra những tổng kết bước đầu về mặt lý luận nghiên cứu về lễ hội ở nước ta, trong đó có nhấn mạnh đến vai trò và giá trị của lễ hội trong cuộc sống đương đại.
Đặc biệt, công trình “Giá trị và ảnh hưởng của lễ hội truyền thống đến cộng đồng cư dân Bắc bộ” của tác giả Thái Nguyễn Đức Minh Quân [76] đã trình bày quan điểm của tác giả về giá trị của lễ hội truyền thống như đề cao giá trị phẩm chất, giá trị của cộng đồng; là nơi thể hiện khiếu thẩm mỹ của cộng đồng; khuyến khích tài năng lao động sản xuất, vui chơi và văn nghệ; đề cao cái cao cả và cái bi hài; là môi trường bảo lưu các loại hình văn học dân gian độc đáo. Hiện nay, người ta sử dụng thuật ngữ lễ hội phổ biến hơn và bắt đầu từ công trình nghiên cứu “Lễ hội cổ truyền” do Lê Trung Vũ chủ biên.