Đảm bảo Quyền Công Dân Trong Hoạt Động Của Các Cơ Quan Hành Chính Nhà Nước Ở Việt Nam Hiện Nay

Chuyên khảo phân tích Bảo đảm quyền công dân trong hoạt động của các cơ quan hành chính nhà nước ở việt nam hiện nay, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu

• Người hướng dẫn: GS. Hoàng Thị Kim Quế
• Trường học: Đại học Thiên Bảo
• Chuyên ngành: Lý luận và lịch sử Nhà nước và pháp luật
• Đề tài: Bảo đảm quyền công dân trong hoạt động của các cơ quan hành chính nhà nước ở Việt Nam hiện nay
• Loại tài liệu: Luận án Tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2024

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 1.1. Tình hình nghiên cứu về quyền công dân, bảo đảm quyền công dân
• 1.2. Đánh giá kết quả của tình hình nghiên cứu, những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu, giả thiết khoa học, câu hỏi nghiên cứu
• 1.3. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BẢO ĐẢM QUYỀN CÔNG DÂN TRONG HOẠT ĐỘNG CỦA CƠ QUAN HÀNH CHÍNH
• 2.1. Bảo đảm quyền công dân trong hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước
• 2.2. Các yếu tố ảnh hưởng và điều kiện bảo đảm quyền công dân trong hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước
• 2.3. Bảo đảm quyền công dân ở một số nước trên thế giới và gợi ý cho Việt Nam
• 2.4. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG BẢO ĐẢM QUYỀN CÔNG DÂN TRONG HOẠT ĐỘNG CỦA CÁC CƠ QUAN HÀNH CHÍNH NHÀ NƯỚC Ở VIỆT NAM
• 3.1. Thực trạng các quy định pháp luật bảo đảm quyền công dân trong hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước ở Việt Nam hiện nay
• 3.2. Thực trạng thực hiện bảo đảm quyền công dân trong hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước ở Việt Nam hiện nay
• 3.3. Đánh giá chung về những kết quả đạt được, hạn chế và nguyên nhân
• 3.4. Kết luận chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP BẢO ĐẢM QUYỀN CÔNG DÂN TRONG HOẠT ĐỘNG CỦA CƠ QUAN HÀNH CHÍNH NHÀ NƯỚC Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 4.1. Những quan điểm về bảo đảm quyền công dân trong hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước ở Việt Nam hiện nay
• 4.2. Các giải pháp bảo đảm quyền công dân trong hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước ở Việt Nam hiện nay
• 4.3. Kết luận chương 4
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN ĐÃ CÔNG BỐ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Luận án Tiến sĩ Tổng quan về Quyền Công Dân 55 ký tự

Luận án này tập trung vào việc bảo đảm quyền công dân trong bối cảnh hoạt động của hành chính nhà nước ở Việt Nam. Đây là một chủ đề quan trọng, đặc biệt trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Luận án sẽ đi sâu vào phân tích cơ sở lý luận, đánh giá thực trạng và đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả bảo đảm quyền công dân. Theo Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, nhà nước có trách nhiệm tôn trọng và bảo đảm các quyền công dân. Điều này được cụ thể hóa trong Hiến pháp năm 2013, khẳng định cam kết của nhà nước trong việc bảo vệ và thúc đẩy quyền con người, quyền công dân. Luận án này sẽ góp phần vào việc nghiên cứu và hoàn thiện cơ chế pháp lý, cũng như nâng cao hiệu quả hoạt động của các cơ quan hành chính nhà nước trong việc bảo đảm quyền công dân.

1.1. Quyền công dân và hoạt động hành chính nhà nước

Mối quan hệ giữa quyền công dân và hoạt động hành chính nhà nước là trọng tâm của luận án. Các cơ quan hành chính nhà nước có vai trò quan trọng trong việc thực thi và bảo vệ các quyền này. Hoạt động hành chính phải tuân thủ các quy định pháp luật và đảm bảo tính minh bạch, công bằng để tránh xâm phạm quyền công dân. Luận án sẽ tập trung phân tích các khía cạnh pháp lý và thực tiễn của mối quan hệ này để đưa ra các giải pháp hiệu quả. Việc bảo đảm quyền công dân không chỉ là trách nhiệm của nhà nước mà còn là yếu tố quan trọng để xây dựng một xã hội dân chủ và phát triển.

1.2. Tầm quan trọng của luận án trong bối cảnh hiện nay

Trong bối cảnh xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, việc bảo đảm quyền công dân trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Luận án này sẽ góp phần vào việc nghiên cứu và đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện hệ thống pháp luật, nâng cao năng lực của cơ quan hành chính nhà nước và tăng cường sự tham gia của công dân vào quá trình quản lý nhà nước. Việc nghiên cứu có ý nghĩa cả về mặt lý luận và thực tiễn, đóng góp vào việc xây dựng một xã hội công bằng, dân chủ và văn minh. Luận án cũng đánh giá ảnh hưởng của hội nhập quốc tế đến việc bảo đảm quyền công dân.

II. Thách thức trong Bảo Đảm Quyền Công Dân ở Việt Nam 60 ký tự

Mặc dù đã có nhiều tiến bộ, việc bảo đảm quyền công dân trong hoạt động của hành chính nhà nước vẫn còn nhiều thách thức. Một số quyền chưa được pháp luật ghi nhận đầy đủ, hoặc chưa được thực thi hiệu quả trên thực tế. Tình trạng vi phạm quyền công dân vẫn còn xảy ra, gây ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của công dân. Bên cạnh đó, cơ chế kiểm tra, giám sát hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước còn chưa hiệu quả, dẫn đến tình trạng lạm quyền, tham nhũng. Luận án sẽ đi sâu vào phân tích các thách thức này, tìm ra nguyên nhân và đề xuất các giải pháp khắc phục. Trích dẫn từ tài liệu gốc cho thấy "bên cạnh những kết quả đạt được trong việc xác lập và tổ chức thực hiện các bảo đảm pháp lý đối với quyền của công dân trong hoạt động của các CQHCNN vẫn còn nhiều vấn đề đặt ra".

2.1. Các quy định pháp luật chưa đầy đủ và phù hợp

Một trong những thách thức lớn nhất là hệ thống pháp luật về quyền công dân và hành chính nhà nước còn chưa hoàn thiện. Nhiều quy định còn chung chung, thiếu cụ thể, dẫn đến khó khăn trong việc áp dụng và thực thi. Bên cạnh đó, một số quy định còn chồng chéo, mâu thuẫn, gây khó khăn cho cả cơ quan hành chính nhà nước và công dân. Luận án sẽ tập trung rà soát, đánh giá các quy định pháp luật hiện hành và đề xuất các sửa đổi, bổ sung để đảm bảo tính minh bạch, rõ ràng và khả thi.

2.2. Cơ chế kiểm tra giám sát còn yếu kém

Cơ chế kiểm tra, giám sát hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước đóng vai trò quan trọng trong việc bảo đảm quyền công dân. Tuy nhiên, thực tế cho thấy cơ chế này còn nhiều hạn chế. Hoạt động kiểm tra, giám sát còn mang tính hình thức, chưa thực sự hiệu quả. Việc xử lý các hành vi vi phạm quyền công dân còn chưa nghiêm minh, gây mất niềm tin trong nhân dân. Luận án sẽ đề xuất các giải pháp tăng cường cơ chế kiểm tra, giám sát, đảm bảo tính độc lập, khách quan và hiệu quả.

III. Giải Pháp Bảo Đảm Quyền Hoàn Thiện Pháp Luật 55 ký tự

Để giải quyết các thách thức trên, luận án đề xuất một số giải pháp trọng tâm, trong đó có việc hoàn thiện pháp luật về bảo đảm quyền công dân trong hoạt động của hành chính nhà nước. Cần rà soát, sửa đổi, bổ sung các quy định pháp luật hiện hành, đảm bảo tính minh bạch, rõ ràng, khả thi. Đồng thời, cần ban hành các văn bản hướng dẫn chi tiết để tạo điều kiện thuận lợi cho việc áp dụng và thực thi pháp luật. Bên cạnh đó, cần tăng cường công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật để nâng cao nhận thức của công dân và cán bộ, công chức về quyền công dân. Theo tài liệu gốc "luận án đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài, chỉ ra những vấn đề đã được giải quyết, những vấn đề có thể kế thừa, phát triển và những vấn đề cần nghiên cứu mới".

3.1. Sửa đổi bổ sung các quy định về thủ tục hành chính

Các thủ tục hành chính phức tạp, rườm rà là một trong những nguyên nhân gây khó khăn cho công dân trong việc thực hiện quyền. Vì vậy, cần đơn giản hóa các thủ tục hành chính, giảm bớt các giấy tờ, hồ sơ không cần thiết. Đồng thời, cần công khai, minh bạch các thủ tục hành chính để người dân dễ dàng tiếp cận và thực hiện. Việc ứng dụng công nghệ thông tin vào giải quyết thủ tục hành chính cũng là một giải pháp quan trọng.

3.2. Nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm giải trình

Tính minh bạch và trách nhiệm giải trình là yếu tố quan trọng để bảo đảm quyền công dân. Cần công khai, minh bạch thông tin về hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước, đặc biệt là các thông tin liên quan đến quyền và lợi ích của công dân. Đồng thời, cần tăng cường trách nhiệm giải trình của cán bộ, công chức, đảm bảo mọi hành vi vi phạm quyền công dân đều bị xử lý nghiêm minh.

IV. Cải cách Hành chính Nâng cao hiệu quả Bảo Đảm 56 ký tự

Cải cách hành chính nhà nước là một giải pháp quan trọng khác để bảo đảm quyền công dân. Cần tập trung cải cách thể chế, tổ chức bộ máy và đội ngũ cán bộ, công chức. Cải cách thể chế nhằm tạo ra một môi trường pháp lý thuận lợi cho việc bảo đảm quyền công dân. Cải cách tổ chức bộ máy nhằm xây dựng một bộ máy hành chính tinh gọn, hiệu quả. Cải cách đội ngũ cán bộ, công chức nhằm nâng cao năng lực, phẩm chất của đội ngũ này, đảm bảo họ thực sự là công bộc của dân. Từ tài liệu gốc: "Luận án có nhiệm vụ phân tích cơ sở lý luận về bảo đảm QCD trong hoạt động của CQHCNN, đánh giá thực trạng đề xuất quan điểm giải pháp về bảo đảm QCD trong hoạt động của CQHCNN ở Việt Nam hiện nay".

4.1. Xây dựng đội ngũ cán bộ công chức chuyên nghiệp

Đội ngũ cán bộ, công chức có vai trò quyết định trong việc bảo đảm quyền công dân. Cần xây dựng một đội ngũ cán bộ, công chức có phẩm chất đạo đức tốt, có trình độ chuyên môn cao, có tinh thần trách nhiệm và tận tụy phục vụ nhân dân. Cần tăng cường công tác đào tạo, bồi dưỡng để nâng cao năng lực cho đội ngũ này, đặc biệt là về kiến thức pháp luật và kỹ năng giải quyết khiếu nại, tố cáo.

4.2. Áp dụng công nghệ thông tin vào quản lý hành chính

Việc áp dụng công nghệ thông tin vào quản lý hành chính là một xu hướng tất yếu trong bối cảnh hiện nay. Công nghệ thông tin giúp nâng cao hiệu quả, minh bạch của hoạt động hành chính nhà nước, tạo điều kiện thuận lợi cho công dân trong việc tiếp cận thông tin và thực hiện quyền. Cần đẩy mạnh việc xây dựng chính phủ điện tử, cung cấp các dịch vụ công trực tuyến mức độ cao để phục vụ người dân.

V. Ứng dụng Thực Tiễn Giải quyết Khiếu Nại Tố Cáo 58 ký tự

Việc giải quyết khiếu nại, tố cáo là một kênh quan trọng để bảo đảm quyền công dân. Cần xây dựng một cơ chế giải quyết khiếu nại, tố cáo hiệu quả, đảm bảo tính khách quan, công bằng, minh bạch. Đồng thời, cần xử lý nghiêm minh các hành vi vi phạm quyền công dân, trả lại quyền lợi hợp pháp cho người dân. Cần tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra để phòng ngừa và phát hiện các hành vi vi phạm. "Luận án đã có những phân tích, đánh giá một cách khái quát và hệ thống về thực trạng pháp luật và thực tiễn vận hành cơ chế bảo đảm QCD trong hoạt động của CQHCNN ở Việt Nam, lý giải nguyên nhân dẫn đến những bất cập, hạn chế trong thực trạng bảo đảm pháp lý đối với QCD trong hoạt động của CQHCNN ở Việt Nam".

5.1. Tăng cường công tác hòa giải ở cơ sở

Hòa giải ở cơ sở là một phương thức giải quyết tranh chấp hiệu quả, tiết kiệm chi phí và thời gian. Cần khuyến khích và tạo điều kiện cho hoạt động hòa giải ở cơ sở, giúp giải quyết các tranh chấp nhỏ ngay từ khi mới phát sinh, tránh tình trạng khiếu kiện vượt cấp, gây mất ổn định xã hội.

5.2. Nâng cao năng lực của cán bộ giải quyết khiếu nại tố cáo

Cán bộ giải quyết khiếu nại, tố cáo cần có trình độ chuyên môn cao, am hiểu pháp luật, có kinh nghiệm thực tiễn và có phẩm chất đạo đức tốt. Cần tăng cường công tác đào tạo, bồi dưỡng để nâng cao năng lực cho đội ngũ này, đặc biệt là về kỹ năng giải quyết các vụ việc phức tạp, nhạy cảm.

VI. Tương Lai Bảo Đảm Quyền Công Dân Tại Việt Nam 59 ký tự

Trong tương lai, việc bảo đảm quyền công dân sẽ tiếp tục là một nhiệm vụ trọng tâm của nhà nước Việt Nam. Cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật, cải cách hành chính nhà nước, tăng cường cơ chế kiểm tra, giám sát và nâng cao năng lực của đội ngũ cán bộ, công chức. Đồng thời, cần tăng cường sự tham gia của công dân vào quá trình quản lý nhà nước, tạo điều kiện để người dân thực hiện quyền làm chủ của mình. Từ tài liệu gốc " Luận án có những đóng góp mới sau đây: Thứ nhất, chỉ ra được tính lịch sử của yêu cầu bảo đảm QCD trong hoạt động của CQHCNN trong sự phát triển mối quan hệ giữa Nhà nước và công dân."

6.1. Tăng cường hợp tác quốc tế về quyền con người

Việt Nam cần tăng cường hợp tác quốc tế về quyền con người, học hỏi kinh nghiệm của các nước phát triển để hoàn thiện hệ thống pháp luật và cơ chế bảo đảm quyền công dân. Đồng thời, cần chủ động tham gia vào các diễn đàn quốc tế về quyền con người, khẳng định cam kết của Việt Nam trong việc bảo vệ và thúc đẩy quyền con người.

6.2. Nâng cao nhận thức của công dân về quyền và nghĩa vụ

Việc nâng cao nhận thức của công dân về quyền và nghĩa vụ là yếu tố quan trọng để bảo đảm quyền công dân. Cần tăng cường công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật để người dân hiểu rõ về quyền và nghĩa vụ của mình, từ đó chủ động bảo vệ quyền lợi hợp pháp của bản thân. Đồng thời, cần khuyến khích người dân tham gia vào quá trình xây dựng và thực thi pháp luật.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu "Bảo đảm quyền công dân trong hoạt động của các cơ quan hành chính nhà nước ở Việt Nam hiện nay" thuộc chuyên ngành Lý luận và Lịch sử Nhà nước và Pháp luật (Mã số đào tạo Tiến sĩ Luật học), được thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Hoàng Thị Kim Quế. Bối cảnh khoa học của luận án bắt nguồn từ yêu cầu thể chế hóa Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (bổ sung, phát triển năm 2011) và tinh thần cải cách lập hiến sâu sắc của Hiến pháp năm 2013. Đây là giai đoạn đánh dấu sự chuyển dịch căn bản trong tư duy pháp lý Việt Nam: chuyển từ mô hình quản lý hành chính mệnh lệnh sang mô hình Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa kiến tạo phát triển, ghi nhận nguyên tắc Nhà nước có nghĩa vụ tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm quyền con người, quyền công dân.

Mặc dù hệ thống văn bản quy phạm pháp luật đã có bước phát triển vượt bậc, một khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi vẫn tồn tại: Thiếu vắng một công trình nghiên cứu toàn diện, mang tính hệ thống ở cấp độ lý luận và lịch sử pháp lý về cơ chế bảo đảm quyền công dân (BĐQCD) riêng biệt trong phạm vi hoạt động của các cơ quan hành chính nhà nước (CQHCNN) – thiết chế trực tiếp nắm giữ thẩm quyền quản lý, điều hành và có tần suất tương tác, tác động sâu rộng nhất tới quyền lợi của người dân. Các công trình trước đây đa phần tiếp cận quyền con người một cách khái quát (như Võ Khánh Vinh, Trần Ngọc Đường) hoặc chỉ phân tích các khía cạnh phân mảnh như tư pháp hành chính, khiếu nại, tố cáo, bồi thường nhà nước ở phạm vi hẹp.

Luận án xác lập 04 câu hỏi nghiên cứu cụ thể:

1. Bản chất lý luận, nội hàm, đặc trưng và các phương thức BĐQCD trong hoạt động của CQHCNN là gì? Những yếu tố nào đóng vai trò chi phối và quyết định hiệu quả bảo đảm?
2. Hệ thống pháp luật Việt Nam từ sau Hiến pháp năm 2013 quy định như thế nào về cơ chế bảo đảm pháp lý đối với quyền công dân trong hoạt động lập quy và điều hành hành chính?
3. Thực trạng vận hành các thiết chế thủ tục, hành chính, tư pháp, thanh tra, kiểm tra và giám sát BĐQCD tại Việt Nam giai đoạn 2013–2020 bộc lộ những thành tựu, hạn chế và nguyên nhân cốt lõi nào?
4. Đâu là hệ quan điểm chỉ đạo và các nhóm giải pháp đột phá, khả thi nhằm nâng cao hiệu quả BĐQCD của CQHCNN trong bối cảnh xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và Chính phủ kiến tạo phát triển?

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp của Học thuyết Nhà nước pháp quyền (Rule of Law / Rechtsstaat), Học thuyết các quyền pháp lý (Legal Rights Theory), Lý thuyết kiểm soát quyền lực công (James Madison) và Lý thuyết quản trị nhà nước hiện đại (David Held). Phạm vi nghiên cứu về không gian bao quát toàn bộ lãnh thổ Việt Nam; phạm vi thời gian tập trung từ năm 2013 đến năm 2020 gắn liền với sự ra đời và tổ chức thi hành Hiến pháp năm 2013; phạm vi nội dung khu biệt vào bảo đảm pháp lý thông qua các thủ tục pháp lý, thiết chế hành chính, tài phán tư pháp và cơ chế kiểm tra, thanh tra, giám sát.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước phản ánh bức tranh đa tầng về quyền công dân và sự tương tác với quyền lực hành pháp:

Trong nước, dòng nghiên cứu lý luận tổng quát về quyền con người và quyền công dân có sự đóng góp nền tảng của Hoàng Văn Hảo và Chu Hồng Thanh (2006) về Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị 1966; Trần Ngọc Đường (2011) với các công trình phân tích lịch sử lập hiến qua các bản Hiến pháp 1946, 1959, 1980, 1992 và xác định cơ chế bảo đảm quyền trong Nhà nước pháp quyền; chuỗi giáo trình chuyên sâu của Võ Khánh Vinh (2011, 2017) định hình cách tiếp cận liên ngành luật học và tiếp cận dựa trên quyền. Ở cấp độ nhánh quyền hành pháp, GS. Phạm Hồng Thái và ThS. Nguyễn Thị Thu Hương (2012) đặt nền móng phương pháp luận về việc nhận diện Luật Hành chính vừa là công cụ bảo vệ quyền nhưng đồng thời chứa đựng các chế định dễ xâm phạm quyền công dân nhất (đặc biệt là cưỡng chế hành chính); Bùi Thị Thanh Thúy (2019) nghiên cứu hoàn thiện pháp luật về quyền con người trong quản lý hành chính; Nguyễn Thanh Tịnh (2017) chuyên sâu về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước (TNBTCNN); Mai Văn Duẩn và Nguyễn Văn Sỹ mổ xẻ cơ chế bảo vệ người tố cáo tham nhũng; Thái Thị Tuyết Dung (2014) và Bùi Thị Hải (2016) tập trung vào quyền tiếp cận thông tin trong quản lý nhà nước.

Trên bình diện quốc tế, các học giả cung cấp những nền tảng lý thuyết và nghiên cứu so sánh quan trọng: Richard Bellamy (2008) trong Citizenship: A very short introduction phân tích lịch sử quyền công dân từ thời cổ đại đến hiện đại và mối quan hệ hữu cơ với dân chủ; David Held (2006) trong Models of Democracy đề xuất khái niệm "tự trị dân chủ" (democratic autonomy) làm rõ quyền tham gia của công dân vào quản trị công; Lionel Neville Brown và John Bell (1998) trong French Administrative Law phân tích chuyên sâu mô hình Tòa án Hành chính Pháp (Conseil d'État) với 11 phụ lục số liệu chứng minh tính độc lập tư pháp đối với hành chính; Susan Rose-Ackerman và Peter L. Lindseth (2010) trong Comparative Administrative Law so sánh ranh giới công - tư và sự xung đột giữa công vụ với quyền công dân tại Hoa Kỳ, Châu Âu và Khối Thịnh vượng chung; Adriaan Bedner (2001) trong công trình Administrative Courts in Indonesia: A Socio-legal Study đánh giá sự đấu tranh của công dân chống lại hành vi hành chính trái luật trong bối cảnh các nước chuyển đổi; Osterhaus, Fagan (2009) và David Banisar (2009) tại các báo cáo của Tổ chức Minh bạch Quốc tế (TI) chỉ ra chuẩn mực toàn diện bảo vệ người tố cáo tại hơn 30 quốc gia.

Tranh luận học thuật cốt lõi diễn ra giữa hai luồng quan điểm:

• Luồng quan điểm thứ nhất (truyền thống) nhìn nhận quyền công dân thuần túy là sự ban phát từ quyền lực nhà nước, đặt ưu tiên tối thượng cho hiệu lực quản lý nhà nước, tính chủ động áp đặt của cơ quan hành chính và coi các bảo đảm chỉ là nghĩa vụ nội bộ của bộ máy.
• Luồng quan điểm thứ hai (tiến bộ, dựa trên quyền) nhấn mạnh quyền công dân là những giá trị hiến định giới hạn quyền lực công; hoạt động hành chính phải chuyển hóa từ "quản trị mệnh lệnh" sang "dịch vụ công phục vụ", trong đó tính tùy nghi hành chính bắt buộc phải bị kiểm soát chặt chẽ bởi tài phán tư pháp độc lập và quyền khởi kiện của công dân.

Luận án định vị chính mình tại giao điểm của hai luồng tranh luận, kế thừa các giá trị lý luận hiến định nhưng đột phá vào phân tích cấu trúc vận hành của CQHCNN. Luận án tiến hành so sánh đối chiếu trực tiếp với kinh nghiệm của Cộng hòa Liên bang Đức (mô hình Tòa án Hành chính chuyên trách bảo hộ quyền công dân theo Luật Cơ bản Grundgesetz), Nhật Bản (Luật Trách nhiệm bồi thường Nhà nước năm 1946 kết hợp thủ tục tố tụng dân sự và hành chính với 06 điều luật mẫu mực do Taro Morinaga phân tích), và Indonesia (mô hình giải quyết khiếu kiện hành chính hậu độc đoán do Adriaan Bedner nghiên cứu), từ đó rút ra bài học thích ứng thể chế cho Việt Nam.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đã đóng góp những bước tiến mới vào kho tàng lý luận Nhà nước và Pháp luật:

Thứ nhất, phân định ranh giới và xác lập mối quan hệ biện chứng giữa hai phạm trù Quyền con người (Human Rights) và Quyền công dân (Citizen Rights). Luận án khẳng định: "QCN là những giá trị mà cộng đồng quốc tế nhận thức, thừa nhận, còn QCD chỉ là nhận thức và thừa nhận của một quốc gia cụ thể". Quyền công dân phản ánh địa vị pháp lý gắn liền với chế định quốc tịch theo Khoản 1 Điều 17 Hiến pháp năm 2013 ("Công dân nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là người có quốc tịch Việt Nam"), là phương tiện pháp lý trực tiếp để cá nhân thực hiện quyền lực chính trị và yêu cầu Nhà nước bảo đảm các lợi ích vật chất, tinh thần.

Thứ hai, làm rõ sự khác biệt bản chất giữa "Bảo đảm quyền" (guarantee) và "Bảo vệ quyền" (protection). Bảo vệ quyền là phản ứng mang tính chế tài, loại bỏ hành vi xâm phạm và khôi phục hiện trạng ban đầu khi có vi phạm xảy ra; trong khi bảo đảm quyền là một phạm trù bao trùm, mang tính chủ động kiến tạo, bao gồm việc thiết lập toàn bộ các tiền đề kinh tế, chính trị, tổ chức và hành lang pháp lý để công dân hiện thực hóa quyền trên thực tế.

Thứ ba, mở rộng học thuyết về Tính tùy nghi hành chính (Administrative Discretion) và Thẩm quyền áp đặt đơn phương (Unilateral Imposition Authority). Luận án kế thừa luận điểm kinh điển của James Madison: "trong việc tạo dựng một Chính phủ con người quản lý con người, khó khăn lớn nằm ở chỗ trước hết phải bảo đảm Chính phủ kiểm soát được những người phải quản lý và tiếp theo phải bảo đảm Chính phủ kiểm soát được chính bản thân mình". Luận án chứng minh rằng đặc quyền hành chính và thẩm quyền áp đặt của CQHCNN – vốn nhân danh lợi ích công để thay đổi địa vị pháp lý của công dân – chính là nguồn gốc tiềm tàng tạo ra nguy cơ vi phạm quyền công dân, đòi hỏi phải được kiểm soát bằng các tiền đề pháp lý nghiêm ngặt.

Hệ thống mệnh đề lý thuyết (propositions) được xác lập:

• Mệnh đề P1: Mức độ bảo đảm quyền công dân tỷ lệ thuận với tính minh bạch và tính giới hạn của quyền tùy nghi hành chính trong hoạt động lập quy.
• Mệnh đề P2: Hiệu lực của cơ chế BĐQCD phụ thuộc vào mức độ độc lập của thiết chế tài phán tư pháp (Tòa án hành chính) đối với CQHCNN bị khiếu kiện.
• Mệnh đề P3: Trách nhiệm bồi thường nhà nước và bảo vệ người tố cáo là thước đo thực chất cho cam kết bảo đảm quyền trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa tầng 03 lý thuyết trụ cột:

1. Lý thuyết Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa (thượng tôn Hiến pháp và pháp luật, ràng buộc quyền lực công vào nghĩa vụ phục vụ nhân dân).
2. Lý thuyết Hành chính công hiện đại và Đặc quyền hành chính (phân tách hai chức năng: Hoạt động lập quy và Hoạt động điều hành hành chính).
3. Lý thuyết Kiểm soát quyền lực và Tự trị dân chủ (kết hợp kiểm soát nội bộ và kiểm soát bên ngoài).

Cách tiếp cận phân tích nhị phân độc đáo được triển khai:

• Chiều dọc: Phân tích tiến trình BĐQCD từ khâu thể chế hóa (ban hành VBQPPL, văn bản lập quy dưới luật) đến khâu tổ chức thực thi (cung ứng dịch vụ công, giải quyết khiếu nại, tố cáo, cưỡng chế hành chính).
• Chiều ngang: Đánh giá cơ chế BĐQCD qua 03 nhóm phương thức: (1) Phương thức thủ tục pháp lý và thiết chế hành chính, tư pháp; (2) Phương thức kiểm tra, thanh tra chuyên ngành, giám sát quyền lực; (3) Phương thức khắc phục, bồi thường thiệt hại (TNBTCNN).

Điều kiện biên (boundary conditions): Khung phân tích được áp dụng tối ưu trong điều kiện thể chế chính trị một đảng cầm quyền tại Việt Nam, nơi nguyên tắc tập quyền xã hội chủ nghĩa có sự phân công, phối hợp và kiểm soát giữa các nhánh quyền lực, lấy Điều 14 Hiến pháp năm 2013 làm chuẩn mực tối cao.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng lập trường bản thể luận hiện thực phản biện (critical realism) kết hợp với nhận thức luận pháp lý thực chứng (legal positivism) và chủ nghĩa duy vật biện chứng, duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin cùng tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền làm chủ của nhân dân.

Thiết kế nghiên cứu đa tầng (multi-level research design) được vận hành qua 03 cấp độ phân tích:

• Cấp độ Hiến định: Phân tích Điều 14, Điều 17, Điều 94, Điều 114 của Hiến pháp năm 2013 và các chuẩn mực pháp lý quốc tế (ICCPR 1966).
• Cấp độ Luật định: Khảo sát hệ thống luật chuyên ngành (Luật Ban hành VBQPPL 2015, Luật Khiếu nại 2011, Luật Tố cáo 2018, Luật Tố tụng hành chính 2015, Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước 2017, Luật Tiếp cận thông tin 2016).
• Cấp độ Thực thi: Đánh giá hoạt động thực tiễn của Chính phủ, các Bộ, cơ quan ngang Bộ và Ủy ban nhân dân (UBND) các cấp trong chu kỳ 2013–2020.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý tư liệu tuân thủ các giao thức học thuật nghiêm ngặt:

• Phương pháp phân tích văn bản quy phạm (Statutory and Normative Analysis): Rà soát toàn bộ các văn bản luật, nghị định, thông tư điều chỉnh quan hệ giữa hành chính công và công dân giai đoạn 2013–2020.
• Phương pháp lịch sử - so sánh lập hiến: So sánh đối chiếu sự phát triển của chế định quyền công dân qua 05 bản Hiến pháp Việt Nam (1946, 1959, 1980, 1992 và 2013) nhằm làm rõ quy luật vận động của quyền trong lịch sử.
• Phương pháp luật học so sánh (Comparative Law): Nghiên cứu văn bản pháp luật, kinh nghiệm lập pháp của CHLB Đức, Nhật Bản, Pháp, Indonesia và Khối ASEAN.
• Kỹ thuật Tam giác hóa dữ liệu (Data Triangulation): Kết hợp giữa nguồn tư liệu sơ cấp (văn kiện pháp lý, các bản án hành chính, báo cáo thanh tra của Thanh tra Chính phủ, báo cáo giám sát của Quốc hội) với nguồn tư liệu thứ cấp (sách chuyên khảo, công trình của Võ Khánh Vinh, Phạm Hồng Thái, David Banisar, Susan Rose-Ackerman).

Data và phân tích

Dữ liệu của luận án được cấu trúc hóa theo các nhóm chỉ báo thực trạng:

• Dữ liệu quy phạm: Đánh giá thực trạng ban hành các "Nghị định tiên phát" (Nghị định không đầu / lập pháp ủy quyền) và hiện tượng "luật khung, luật ống" trong hệ thống văn bản pháp luật hành chính.
• Dữ liệu tư pháp hành chính: Tổng hợp thực tiễn xét xử các vụ án hành chính theo Luật Tố tụng hành chính 2015, đánh giá tỷ lệ tham gia đối thoại, tỷ lệ người đứng đầu CQHCNN xuất hiện tại phiên tòa.
• Dữ liệu giải quyết khiếu nại, tố cáo và bồi thường: Phân tích số liệu các vụ việc giải quyết tranh chấp đất đai, bảo vệ người tố cáo tham nhũng, số vụ yêu cầu bồi thường theo Luật TNBTCNN 2017.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Qua quá trình nghiên cứu thực chứng và phân tích quy phạm giai đoạn 2013–2020, luận án rút ra 04 phát hiện đột phá:

1. Thẩm quyền áp đặt và đặc quyền hành chính là nguồn gốc chủ yếu dẫn đến nguy cơ xâm phạm quyền: Nghiên cứu chứng minh rằng do bản chất "chấp hành - điều hành", CQHCNN nắm giữ quyền lực đơn phương ban hành quyết định hành chính làm thay đổi địa vị pháp lý của cá nhân mà không cần có sự đồng thuận trước. "Quyền lực công thuộc bản chất nhà nước và rộng hơn là quyền hành chính, cơ quan nhà nước được trao cho một thẩm quyền đặc biệt mà các chủ thể thường (cá nhân, tổ chức) không có được. Đó chính là thẩm quyền áp đặt". Sự bất bình đẳng về vị thế pháp lý giữa CQHCNN và người dân nếu không có quy trình thủ tục chặt chẽ sẽ trực tiếp biến hoạt động công vụ thành sự lạm quyền, cửa quyền.

2. Bất cập cấu trúc trong hoạt động lập quy ("Luật khung, luật ống" và "Nghị định tiên phát"): Luận án chỉ ra sự tồn tại phổ biến của các đạo luật mang tính chất khung, phụ thuộc tuyệt đối vào nghị định và thông tư hướng dẫn. CQHCNN vừa thực hiện quyền hành pháp vừa thực tế nắm quyền "lập pháp ủy quyền", ban hành các nghị định quy định các quan hệ xã hội mới phát sinh chưa có luật điều chỉnh. Thực trạng này tạo ra biên độ tùy nghi hành chính quá lớn, làm giảm tính dự liệu pháp lý và dễ thu hẹp các quyền hiến định của công dân bằng các văn bản dưới luật.

3. Sự bất cập của thiết chế Tòa án hành chính và cơ chế tự kiểm tra: Mặc dù Luật Tố tụng hành chính 2015 đã mở rộng thẩm quyền xét xử, tỷ lệ công dân thắng kiện trong các tranh chấp hành chính vẫn còn hạn chế. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ tính phụ thuộc của Tòa án địa phương vào chính quyền cùng cấp và sự vắng mặt thường xuyên của đại diện UBND tại các phiên tòa. Cơ chế thanh tra hành chính nội bộ đóng vai trò kép: vừa là công cụ giám sát nhưng đồng thời là thiết chế nội bộ ngành, dẫn đến tình trạng "vừa đá bóng vừa thổi còi", làm giảm niềm tin của nhân dân vào công lý hành chính.

4. Khoảng trống pháp lý trong bảo vệ người tố cáo và thực thi bồi thường nhà nước: Luận án phát hiện quy trình bảo vệ tính mạng, vị trí việc làm và bí mật danh tính của người tố cáo tham nhũng theo Luật Tố cáo 2018 chưa có cơ chế thực thi độc lập (khác với mô hình chuẩn mực tại 30 quốc gia theo báo cáo của TI). Đồng thời, quy trình yêu cầu bồi thường thiệt hại theo Luật TNBTCNN 2017 còn phức tạp, thủ tục hành chính - dân sự đan xen khiến công dân gặp nhiều rào cản khi yêu cầu Nhà nước chịu trách nhiệm vật chất.

Implications đa chiều

• Hàm ý lý luận (Theoretical Advances): Luận án cung cấp luận cứ khoa học vững chắc để tái định nghĩa mối quan hệ giữa Nhà nước và công dân trong lý luận Luật Hành chính Việt Nam: chuyển từ quan hệ quyền lực - phục tùng sang quan hệ đối tác công - tư dựa trên pháp quyền và dịch vụ công.
• Hàm ý phương pháp luận (Methodological Innovations): Đề xuất khung đánh giá tác động quyền con người, quyền công dân (Human Rights Impact Assessment - HRIA) bắt buộc phải tích hợp vào quy trình xây dựng mọi văn bản quy phạm pháp luật của Chính phủ và chính quyền địa phương.
• Khuyến nghị chính sách và hoàn thiện pháp luật:
  1. Ban hành Luật Ban hành Quyết định hành chính nhằm chuẩn hóa mọi quy trình ra quyết định đơn phương của CQHCNN, bảo đảm nguyên tắc công dân được lắng nghe, giải trình trước khi quyền lợi bị ảnh hưởng.
  2. Nâng cao tính độc lập của Tòa án nhân dân trong xét xử hành chính; nghiên cứu thiết lập mô hình Tòa án Hành chính khu vực độc lập với địa hạt hành chính cấp tỉnh.
  3. Hoàn thiện chế tài bảo vệ người tố cáo; cụ thể hóa cơ chế bồi thường thiệt hại nhanh chóng, minh bạch cho công dân khi cán bộ, công chức vi phạm công vụ.
  4. Đẩy mạnh cải cách hành chính, chuyển đổi số toàn diện các dịch vụ công nhằm loại bỏ sự tùy nghi và tiếp xúc trực tiếp mang tính tiêu cực giữa công chức và người dân.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu:

• Giới hạn về phạm vi thời gian dữ liệu: Tập trung chủ yếu vào chu kỳ 2013–2020 gắn liền với sự ra đời của Hiến pháp năm 2013, chưa bao quát toàn diện các tác động thể chế mới phát sinh từ giai đoạn 2021 đến nay.
• Giới hạn về phương pháp thu thập dữ liệu xã hội học: Do tính chất chuyên ngành Lý luận và Lịch sử Nhà nước và Pháp luật, luận án chủ yếu dựa trên phân tích quy phạm, tài liệu thứ cấp và dữ liệu thống kê hành chính, chưa triển khai được các cuộc khảo sát định lượng quy mô lớn (sample survey) trên diện rộng đối với trải nghiệm của người dân.
• Giới hạn bối cảnh công nghệ: Nghiên cứu chưa đi sâu giải quyết các thách thức pháp lý mới phát sinh từ việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), quản trị thuật toán và tự động hóa quyết định hành chính trong kỷ nguyên Chính phủ số.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

1. Nghiên cứu cơ chế BĐQCD trong bối cảnh thực hiện chuyển đổi số quốc gia và dịch vụ công trực tuyến toàn trình.
2. Đánh giá rủi ro xâm phạm quyền riêng tư và dữ liệu cá nhân của công dân trong hoạt động quản trị cơ sở dữ liệu dân cư quốc gia của CQHCNN.
3. Nghiên cứu thực nghiệm so sánh (Empirical Comparative Study) về hiệu quả xét xử án hành chính giữa mô hình Tòa án Hành chính thuộc TAND với mô hình Tòa án Hành chính độc lập của các quốc gia lục địa châu Âu.
4. Xây dựng bộ chỉ số lượng hóa mức độ bảo đảm quyền công dân trong hoạt động của chính quyền địa phương (Local Citizen Rights Index).

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Luận án là tài liệu tham khảo nền tảng trong hệ thống các viện nghiên cứu và cơ sở đào tạo sau đại học ngành Luật học; định hình khung lý luận mới cho việc nghiên cứu mối quan hệ giữa quyền hành pháp và quyền công dân tại Việt Nam.
• Tác động xây dựng chính sách và lập pháp: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho Ban chỉ đạo Cải cách tư pháp Trung ương, Ủy ban Pháp luật của Quốc hội và Bộ Tư pháp trong việc sửa đổi, bổ sung Luật Ban hành VBQPPL, Luật Khiếu nại, Luật Tố cáo và Luật Tố tụng hành chính.
• Tác động hành chính công và xã hội: Thúc đẩy sự thay đổi căn bản trong văn hóa thực thi công vụ của đội ngũ cán bộ, công chức; chuyển đổi mô hình hành chính cai trị sang "Chính phủ kiến tạo, liêm chính, hành động, phục vụ nhân dân", củng cố niềm tin của nhân dân vào thể chế và nâng cao chỉ số uy tín quốc tế của Việt Nam về bảo đảm nhân quyền.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới nghiên cứu luật học: Tiếp cận hệ thống luận điểm lý thuyết chuyên sâu, các khoảng trống nghiên cứu đã được giải quyết và khung phương pháp luận tiếp cận quyền trong luật học.
• Đội ngũ giảng viên và chuyên gia học thuật: Sử dụng làm tài liệu giảng dạy cao học, nghiên cứu sinh về Lý luận Nhà nước và Pháp luật, Luật Hiến pháp và Luật Hành chính.
• Các nhà hoạch định chính sách và Đại biểu Quốc hội: Khai thác các đề xuất lập pháp cụ thể nhằm hoàn thiện hệ thống thể chế bảo vệ quyền công dân.
• Cán bộ, công chức trong CQHCNN: Nâng cao ý thức pháp quyền, chuẩn hóa quy trình điều hành hành chính và ban hành quyết định hành chính đúng luật.
• Công dân và các tổ chức xã hội: Trang bị nhận thức pháp lý để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp thông qua các công cụ khiếu nại, khởi kiện hành chính và yêu cầu bồi thường nhà nước.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Đóng góp độc đáo nhất là việc luận chứng một cách hệ thống về "tính hai mặt" của thẩm quyền hành chính trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa: khẳng định hoạt động lập quy dưới luật (đặc biệt là các "Nghị định tiên phát") và "tính tùy nghi hành chính" vừa là phương tiện linh hoạt để quản lý xã hội, nhưng đồng thời là điểm nghẽn lớn nhất đe dọa quyền hiến định của công dân nếu thiếu cơ chế tài phán tư pháp độc lập kiểm soát. Luận án đã mở rộng lý thuyết kiểm soát quyền lực của James Madison vào bối cảnh cụ thể của hệ thống hành chính Việt Nam.

2. Đổi mới phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây như thế nào? So với các nghiên cứu mô tả thuần túy trước đây của các tác giả trong nước (thường chỉ phân tích văn bản đơn lẻ), luận án thiết lập phương pháp tiếp cận đa tầng kết hợp lý luận lập hiến với luật học so sánh chuyên sâu (so sánh đối chiếu với CHLB Đức, Nhật Bản, Pháp theo Lionel Neville Brown & John Bell, và Indonesia theo Adriaan Bedner), tạo cơ sở tam giác hóa dữ liệu vững chắc giữa quy phạm - thực tiễn - kinh nghiệm quốc tế.

3. Phát hiện thực chứng gây bất ngờ nhất là gì? Phát hiện cho thấy sự suy giảm hiệu quả của các biện pháp bảo đảm không bắt nguồn từ việc thiếu văn bản pháp luật, mà từ sự lạm dụng hình thức "luật khung, luật ống" khiến quyền của công dân thực chất bị chi phối bởi các văn bản dưới luật (nghị định, thông tư), tạo ra xung đột thể chế giữa quyền áp đặt của hành chính và quyền yêu cầu bồi thường của công dân.

4. Luận án có cung cấp giao thức tái lập nghiên cứu (replication protocol) không? Có. Toàn bộ quy trình phân tích văn bản quy phạm, tiêu chí phân loại nhóm quyền công dân (chính trị, dân sự, kinh tế - xã hội), và hệ thống chỉ báo đánh giá hoạt động của CQHCNN giai đoạn 2013–2020 được thiết kế tường minh theo các bước logic trong Chương 2 và Chương 3, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập áp dụng để khảo sát cho các giai đoạn tiếp theo.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo ra sao? Luận án định hình chương trình nghiên cứu tập trung vào 03 trọng tâm: Thể chế hóa quyền công dân trong môi trường Chính phủ số; Xây dựng Tòa án Hành chính chuyên trách độc lập cấp khu vực; và Thiết lập cơ chế đánh giá tác động nhân quyền độc lập đối với các chính sách công của CQHCNN.

Kết luận

Nghiên cứu "Bảo đảm quyền công dân trong hoạt động của các cơ quan hành chính nhà nước ở Việt Nam hiện nay" xác lập 06 đóng góp khoa học cụ thể:

1. Hệ thống hóa và làm sáng tỏ cơ sở lý luận về quyền công dân và cơ chế bảo đảm quyền công dân trong hoạt động của CQHCNN, phân định ranh giới khoa học giữa Quyền con người và Quyền công dân, giữa "Bảo đảm quyền" và "Bảo vệ quyền".
2. Nhận diện sâu sắc đặc thù của hoạt động hành chính nhà nước (tính chấp hành - điều hành, tính tùy nghi, đặc quyền hành chính và thẩm quyền áp đặt) như là nguyên nhân gốc rễ dẫn đến các nguy cơ vi phạm quyền công dân.
3. Đánh giá toàn diện, khách quan thực trạng quy định pháp luật và thực tiễn thi hành cơ chế BĐQCD ở Việt Nam giai đoạn 2013–2020, chỉ rõ những điểm nghẽn trong hoạt động lập quy ("Nghị định tiên phát", "luật khung"), tài phán hành chính và trách nhiệm bồi thường nhà nước.
4. Tiếp thu có chọn lọc các bài học kinh nghiệm quốc tế từ CHLB Đức, Nhật Bản, Pháp, Indonesia về kiểm soát tư pháp đối với hành chính và bảo vệ người tố cáo.
5. Đề xuất hệ thống quan điểm mang tính định hướng gắn liền với mục tiêu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và Chính phủ kiến tạo phát triển.
6. Hoạch định hệ thống giải pháp đồng bộ, khả thi: từ hoàn thiện pháp luật lập quy, ban hành Luật Ban hành Quyết định hành chính, cải cách Tòa án hành chính, đến đổi mới thanh tra công vụ và chuyển đổi số hành chính công.

Công trình tạo ra bước tiến quan trọng về mặt nhận thức lý luận, mở ra các hướng nghiên cứu mới về công lý hành chính, bảo vệ quyền trong kỷ nguyên số và để lại giá trị ứng dụng lâu dài cho công cuộc cải cách hành chính quốc gia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề đó đã chỉ ra nhu cầu xác lập các cơ chế bảo đảm quyền lực thuộc về nhân dân, bảo đảm QCN, QCD của mình. Luận án tiến sĩ “Pháp luật bảo vệ người tố cáo ở Việt Nam hiện nay” của tác giả Mai Văn Duẩn [16]; Luận án tiến sĩ “Bảo vệ người tố cáo hành vi tham nhũng ở Việt Nam hiện nay” của tác giả Nguyễn Văn Sỹ [59];. đây là các công trình nghiên cứu công phu về thực trạng pháp luật Việt Nam đối với việc bảo vệ người tố cáo. Tác giả chỉ ra nhiều điểm bất cập trong các quy định 12 của hệ thống pháp luật nước ta cũng như việc tổ chức bảo vệ người tố cáo, điều đó cho thấy quyền tố cáo của công dân chưa được đảm bảo nên người dân chưa yên tâm khi tố cáo, đặc biệt là tố cáo về tham nhũng.

Tác giả cũng đề xuất nhiều giải pháp hoàn thiện các quy định pháp luật để bảo đảm quyền tố cáo của công dân, đặc biệt ở khía cạnh bảo vệ người tố cáo. Luận án Tiến sĩ “Quyền được thông tin của công dân ở Việt Nam hiện nay”, Luận án Tiến sĩ luật học, trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh, 2014 của tác giả Thái Thị Tuyết Dung; Luận án Tiến sĩ “Quyền tiếp cận thông tin trong quản lý hành chính nhà nước ở Việt Nam hiện nay”, Luận án Tiến sĩ Luật học, Học viện Khoa học Xã hội, 2016 của tác giả Bùi Thị Hải, luận án làm rõ những vấn đề lý luận, pháp lý về quyền tiếp cận thông tin nói chung và quyền tiếp cận thông tin trong QLHCNN nói riêng của người dân, chỉ ra những bất cập, hạn chế của pháp luật Việt Nam về quyền tiếp cận thông tin, đánh giá thực trạng thực hiện quyền tiếp cận thông tin; đề xuất các quan điểm, giải pháp xây dựng, củng cố khuôn khổ pháp lý về quyền tiếp cận thông tin nói chung và quyền tiếp cận thông tin trong QLHCNN nói riêng phù hợp với Hiến pháp, thông lệ quốc tế và hoàn cảnh, điều kiện thực tế của Việt Nam. Sách chuyên khảo: “Thực hiện các quyền hiến định trong Hiến pháp năm 2013”, Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2017 là công trình công phu tổng quan các quyền hiến định, bao gồm cả các quyền cụ thể và quyền hàm chứa, tổ chức thực hiện. Cuốn sách là tập hợp các bài nghiên cứu của các chuyên gia trong nhiều lĩnh vực về các quyền hiến định và bảo đảm thực hiện các quyền đó trong Hiến pháp năm 2013.

Luận án tiến sĩ Luật học “Những bảo đảm pháp lý cho việc thực hiện quyền cơ bản của công dân trong lĩnh vực tự do cá nhân” [34] của tác giả Trần Thanh Hương đã làm rõ cơ sở lý luận và khái quát thực trạng bảo đảm pháp lý cho việc thực hiện quyền cơ bản của công dân trong lĩnh vực tự do cá 13 nhân, từ đó đưa ra những giải pháp hoàn thiện bảo đảm pháp lý cho vấn đề này. Tuy chỉ tìm hiểu về lĩnh vực tự do cá nhân nhưng qua đó cũng có thể thấy được một số nội dung trong tổng thể hoạt động BĐQCD. Bài viết “Quyền về đời sống riêng tư, bí mật cá nhân, bí mật gia đình” của tác giả Phùng Trung Tập, Trường Đại học Luật Hà Nội, Tạp chí Kiểm sát số 02/2018, theo tác giả, cá nhân là một thực thể của tự nhiên và là chủ thể của quan hệ xã hội. Cá nhân với tư cách chủ thể độc lập trong quan hệ xã hội, quan hệ dân sự, kinh tế, lao động, thương mại và các quan hệ khác trong phạm vi thời gian và không gian nhất định.

Do vậy mỗi cá nhân có đời sống riêng tư, nội hàm của đời sống riêng tư có bí mật cá nhân và do đó Các quyền nhân thân về đời sống riêng tư của cá nhân, bí mật cá nhân, bí mật gia đình là các quyền nhân thân bất khả xâm phạm và được pháp luật bảo vệ. Bài viết được tác giả phân tích theo quy định tại Điều 21 Hiến pháp 2013 và được cụ thể hóa trong Bộ luật Dân sự năm 2015. Luận văn “Tòa hành chính – thiết chế cơ bản bảo vệ quyền công dân”, Khoa Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội, Nguyễn Thị Như, 2012; Luận án tiến sĩ“Bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức trong xét xử các vụ án hành chính ở Việt Nam” Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Vũ Thị Hòa, 2015. Các tác giả đều đồng nhất quan điểm thiết chế Tòa án hành chính có chức năng giải quyết các khiếu kiện hành chính, phán quyết tính hợp pháp hoặc bất hợp pháp của QĐHC hoặc HVHC của cơ quan nhà nước và nhân viên nhà nước, khi những quyết định và hành vi đó xâm hại đến quyền và lợi ích hợp pháp của công dân; kiểm soát hữu hiệu hoạt động của cơ quan nhà nước và nhân viên nhà nước trong quá trình quản lý, điều hành xã hội, khắc phục những biểu hiện cửa quyền, lạm quyền, lộng quyền hoặc trốn tránh thẩm quyền, vô trách nhiệm trước nhân dân, bảo đảm, bảo vệ các quyền tự do dân chủ của nhân dân.

Luận án “Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước trong điều kiện Nhà 14 nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam”, Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội, Nguyễn Thanh Tịnh, 2017, theo tác giả trách nhiệm bồi thường nhà nước là một biểu hiện của NNPQ. Thực thi dân chủ, bảo đảm QCN, quyền tự do, dân chủ của công dân là yêu cầu đối với NNPQ. Thông qua cơ chế pháp luật, nhà nước bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức. Mọi hành vi xâm phạm đến quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức đều bị xử lý và phải chịu chế tài theo quy định của pháp luật mà không có sự phân biệt chủ thể thực hiện hành vi trái pháp luật là tổ chức, cá nhân hay Nhà nước.

Việc thừa nhận trách nhiệm bồi thường nhà nước và thiết lập cơ chế bảo đảm thực thi trách nhiệm pháp lý này là công cụ hữu hiệu để thực hiện quyền và lợi ích hợp pháp của công dân. Tác giả làm rõ những vấn đề lý luận và thực tiễn về trách nhiệm bồi thường nhà nước; chỉ ra những bất cập của pháp luật hiện hành về bồi thường thiệt hại do cán bộ, công chức nhà nước gây ra trước những yêu cầu của việc xây dựng NNPQ XHCN Việt Nam, đề xuất các giải pháp bảo đảm thực hiện trách nhiệm bồi thường nhà nước, thiết lập cơ chế pháp lý thuận lợi và khả thi để bảo đảm thực hiện quyền yêu cầu bồi thường của công dân đối với những thiệt hại do cán bộ, công chức nhà nước gây ra trong điều kiện NNPQ XHCN Việt Nam theo tinh thần của Hiến pháp 2013. Luận án là tài liệu tham khảo cho NCS thực hiện đề tài của mình về một trong những BĐQCD trong hoạt động của CQHCNN ở Việt Nam. - “Bảo đảm, bảo vệ quyền con người, quyền công dân trong pháp luật hành chính Việt Nam (một số vấn đề có tính định hướng phương pháp luận, định hướng nghiên cứu” của GS.

Phạm Hồng Thái, ThS. Nguyễn Thị Thu Hương, tạp chí Khoa học ĐHQGHN, Luật học (28), Hà Nội, 2012. Các tác giả nghiên cứu khái quát vai trò và nội dung, thủ tục của pháp luật hành chính trong việc bảo đảm, bảo vệ QCN, QCD, tác giả đã chỉ ra những vấn đề có tính phương pháp luật, định hướng nghiên cứu bảo đảm, bảo vệ QCN, QCD trong 15 pháp luật hành chính và việc cần hoàn thiện pháp luật hành chính trong việc bảo đảm, bảo vệ các QCN, QCD ở Việt Nam hiện nay. Theo các tác giả bảo đảm, bảo vệ QCN, QCD trong pháp luật vật chất là một lĩnh vực rất rộng lớn, theo quan niệm phổ biến hiện nay, Luật hành chính là một ngành luật điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong lĩnh vực hành chính hay quản lý hành chính nhà nước.

Lĩnh vực pháp luật này là cơ sở để xác định địa vị pháp lý hành chính của các chủ thể pháp luật hành chính: các CQHCNN; các tổ chức xã hội; công dân, các tổ chức của công dân. Trong đó, việc xác định địa vị pháp lý của công dân trong hành chính - xác định mối quan hệ giữa hành chính công và công dân có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Bên cạnh đó còn có các chế định pháp luật hành chính về cưỡng chế hành chính; khiếu nại, tố cáo và giải quyết khiếu nại, tố cáo; chế định về thanh tra hành chính. Đây là những chế định pháp luật hành chính trực tiếp liên quan tới QCN và QCD, vừa là công cụ để bảo vệ QCN, QCD, nhưng đồng thời cũng là những chế định rất dễ vi phạm tới QCN, QCD, đặc biệt chế định về cưỡng chế hành chính.

Tài liệu nước ngoài Cuốn “Alternative to Slince Wishtleblower Protection in 10 European countries” (Những lựa chọn cho việc bảo vệ người tố cáo ở 10 nước châu Âu), các tác giả Osterhaus, Anja và Fagan, Craig (2009) thừa nhận những người tố cáo đóng vai trò quan trọng trong việc phát hiện tham nhũng, gian lận và quản lý yếu kém, cũng như ngăn ngừa thảm họa phát sinh từ sự bất cẩn hay hành vi sai trái [1]. Theo các tác giả, người tố cáo thường phải chịu rủi ro lớn về bản thân mình để bảo vệ lợi ích công. Việc công khai những thông tin chống lại cấp trên, đồng nghiệp, đối tác kinh doanh hay khách hàng cũng có nghĩa là người tố cáo đang mạo hiểm việc làm, thu nhập và sự an toàn của chính mình [1]. Tuy nhiên, thay vì được lắng nghe và biểu dương vì sự can đảm này, hầu hết họ lại vấp lại thái độ thờ ơ hoặc không tin tưởng, và báo 16 cáo của họ không được điều tra thỏa đáng.

Thông thường, những người tố cáo phải mất hàng năm trời kiện tụng, đấu tranh đòi thừa nhận quyền lợi của mình cho các trường hợp họ đã tố cáo được điều tra một cách đầy đủ. Hậu quả mà họ phải gánh chịu có thể là những vấn đề về sức khỏe, tình trạng trầm cảm và nghỉ hưu sớm. Chính vì vậy, pháp luật cần đóng vai trò bảo vệ đầy đủ cho người tố cáo. - Các nghiên cứu: Arnel Cezar, Pháp luật và chính sách về TNBTCNN ở Phi-Líp-Pin, Kỷ yếu Hội thảo “Pháp luật và chính sách về TNBTCNN” - Trung tâm Thông tin thư viện và nghiên cứu khoa học Văn phòng Quốc hội, Hà Nội, 2007; Alfredo Santos, TNBTCNN ở Liên bang Thụy Sỹ, Kỷ yếu Hội thảo “Pháp luật về bồi thường nhà nước” - Nhà Pháp luật Việt Pháp, Hà Nội, 10, 11 tháng 9 năm 2007; Christian A.