Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ luật học với đề tài "Bảo đảm quyền công dân trong hoạt động của các cơ quan hành chính nhà nước ở Việt Nam hiện nay" thuộc chuyên ngành Lý luận và lịch sử Nhà nước và pháp luật, do nghiên cứu sinh thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Hoàng Thị Kim Quế (năm 2024).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (bổ sung, phát triển năm 2011) khẳng định nguyên tắc Nhà nước tôn trọng, bảo đảm quyền con người, quyền công dân, chăm lo hạnh phúc và sự phát triển tự do của mỗi cá nhân. Nguyên tắc này đặt ra trách nhiệm pháp lý trực tiếp cho bộ máy nhà nước. Hiến pháp năm 2013 tiếp tục ghi nhận, mở rộng phạm vi bảo vệ và bảo đảm thực hiện các quyền con người, quyền công dân, đồng thời xác lập các phương thức, điều kiện, công cụ thể chế nhằm hiện thực hóa các quyền này.

Trong bộ máy nhà nước, cơ quan hành chính nhà nước là hệ thống thiết chế trực tiếp quản lý mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, thường xuyên tiếp xúc và giải quyết các yêu cầu của người dân, trực tiếp bảo đảm việc hiện thực hóa quyền và nghĩa vụ pháp lý của công dân trên thực tế. Tuy nhiên, việc bảo đảm quyền công dân trong hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước vẫn bộc lộ nhiều hạn chế: hệ thống quy phạm pháp luật ghi nhận chưa đồng bộ; nhiều quyền chưa được tôn trọng và bảo đảm thực thi đầy đủ; hiện tượng vi phạm quyền và thiếu dân chủ vẫn xuất hiện tại một số cơ quan, đơn vị. Đề tài giải quyết khoảng trống nghiên cứu về mặt lý luận và thực tiễn pháp lý khi các công trình trước đây chỉ tiếp cận vấn đề một cách phân tán, cục bộ theo từng quyền riêng lẻ hoặc từng thiết chế cụ thể mà chưa có công trình nghiên cứu hệ thống, toàn diện về bảo đảm quyền công dân trong toàn bộ hoạt động của hệ thống cơ quan hành chính nhà nước tại Việt Nam.

Mục tiêu nghiên cứu

  • Mục tiêu tổng quát: Phân tích cơ sở lý luận về bảo đảm quyền công dân trong hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước; đánh giá thực trạng quy định pháp luật và thực tiễn thi hành; từ đó đề xuất hệ thống quan điểm, giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả bảo đảm quyền công dân trong hoạt động của các cơ quan hành chính nhà nước ở Việt Nam hiện nay.
  • Mục tiêu cụ thể:
    1. Đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài, chỉ ra những vấn đề đã được giải quyết, những nội dung kế thừa, phát triển và những nội dung cần tiếp tục nghiên cứu mới.
    2. Làm rõ các khái niệm về quyền công dân, bảo đảm quyền công dân trong hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước; phân tích các phương thức, yếu tố tác động và điều kiện bảo đảm.
    3. Phân tích thực trạng quy định pháp luật và thực tiễn thực hiện bảo đảm quyền công dân trong hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước; rút ra các quan điểm và giải pháp đồng bộ.

Câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu

Luận án giải quyết 03 câu hỏi nghiên cứu cụ thể được đánh số theo văn bản:

  1. Bảo đảm quyền công dân trong hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước là gì? Phương thức bảo đảm nào? Có những yếu tố nào tác động đến việc bảo đảm những quyền này của công dân?
  2. Pháp luật Việt Nam hiện nay quy định như thế nào về bảo đảm quyền công dân trong hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước?
  3. Hoạt động thực tế bảo đảm quyền công dân trong hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước diễn ra như thế nào? Làm thế nào để bảo đảm tốt hơn quyền công dân trong hoạt động của các cơ quan hành chính nhà nước?

Giả thuyết khoa học của luận án xác định: Quyền công dân và bảo đảm quyền công dân là nội dung trọng tâm trong Hiến pháp. Hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước có tác động trực tiếp và chủ yếu đến quyền công dân. Tuy nhiên, thực trạng hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước ở nước ta hiện nay còn tồn tại nhiều hạn chế, vướng mắc khiến quyền công dân chưa được bảo đảm đầy đủ. Do đó, việc tăng cường và hoàn thiện cơ chế bảo đảm quyền công dân trong hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước là yêu cầu khách quan, tất yếu trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

  • Đối tượng nghiên cứu: Các bảo đảm quyền công dân trong hoạt động của các cơ quan hành chính nhà nước, trọng tâm là các bảo đảm mang tính pháp lý.
  • Phạm vi không gian: Lãnh thổ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, có liên hệ và so sánh với kinh nghiệm lập pháp của một số quốc gia trên thế giới.
  • Phạm vi thời gian: Giai đoạn từ năm 2013 đến năm 2020, gắn liền với sự ra đời và quá trình tổ chức triển khai thi hành Hiến pháp năm 2013.
  • Phạm vi nội dung: Bảo đảm quyền công dân trong hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước thông qua các thủ tục pháp lý, thiết chế hành chính, thiết chế tư pháp và cơ chế kiểm tra, thanh tra, giám sát của cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội và công dân.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan nghiên cứu trong luận án được phân loại theo hai nhóm nguồn tài liệu chính:

Nhóm tài liệu trong nước

  1. Nghiên cứu chung về quyền con người, quyền công dân và cơ chế bảo đảm:

    • Nhóm tác giả Hoàng Văn Hảo và Chu Hồng Thanh (sách chuyên khảo Một số vấn đề về quyền dân sự và chính trị, [29]) phân tích nội dung Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị năm 1966 và thực tiễn thực hiện tại Việt Nam.
    • Tác giả Trần Ngọc Đường (Bàn về quyền con người, quyền công dân, [24]; sách chuyên khảo Quyền con người, quyền công dân trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, [25]) luận giải quá trình phát triển của quyền công dân qua các bản Hiến pháp năm 1946, 1959, 1980 và cơ chế pháp lý bảo đảm thực thi.
    • Nhóm tác giả do Võ Khánh Vinh chủ biên (Quyền con người: tiếp cận đa ngành và liên ngành khoa học xã hội, [81]; Quyền con người - Giáo trình giảng dạy sau đại học, [82]; Quyền con người - tiếp cận đa ngành và liên ngành luật học tập I, II, [83]; Những vấn đề lý luận và thực tiễn của nhóm quyền dân sự và chính trị; Cơ chế bảo đảm và bảo vệ quyền con người, [84]) hệ thống hóa cơ chế bảo đảm quyền theo chuẩn mực quốc tế và tiếp cận đa ngành.
    • Vũ Kiều Oanh (Chế định quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân ở một số nước trên thế giới, [49]) so sánh chế định quyền công dân giữa các hệ thống chính trị khác nhau.
    • Nguyễn Đăng Dung và Phạm Hồng Thái (Bảo vệ và thúc đẩy quyền con người trong khu vực Asean, [19]); Nguyễn Văn Động (Các quyền hiến định về xã hội của công dân ở Việt Nam hiện nay, [23]); Trần Văn Bách (luận án tiến sĩ Sự phát triển chế định quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân qua lịch sử lập hiến Việt Nam, [2]).
    • Các bài báo khoa học của Phạm Hồng Thái, Nguyễn Thị Thu Hương (2012, [61]), Nguyễn Đăng Dung (2011, [18]), Phan Nhật Thanh (2014, [65]), Lê Thanh Mai (2015, [41]), Vũ Công Giao, Nguyễn Minh Tâm (2015, [26]), Chu Thị Ngọc (2016, [48]), Tường Duy Kiên (2016, [40]), Lê Thị Minh Thư (2016, [66]), Bùi Tiến Đạt (2018, [22]), Nguyễn Thị Hoa (2018, [31]), Phùng Trung Tập (2018).

  2. Nghiên cứu về bảo đảm quyền trong quản lý hành chính nhà nước và các thiết chế bảo vệ:

    • Nguyễn Thị Phượng (luận án tiến sĩ Chính quyền địa phương trong việc bảo đảm thực hiện quyền công dân ở Việt Nam hiện nay, [51]).
    • Bùi Thị Thanh Thúy chủ biên (sách Hoàn thiện pháp luật về quyền con người trong hoạt động quản lý hành chính nhà nước, 2019).
    • Dương Tiến Thành (luận án Hoàn thiện cơ chế pháp lý thực hiện dân chủ cơ sở ở Việt Nam hiện nay, 2016).
    • Mai Văn Duẩn (Pháp luật bảo vệ người tố cáo ở Việt Nam hiện nay, [16]) và Nguyễn Văn Sỹ (Bảo vệ người tố cáo hành vi tham nhũng ở Việt Nam hiện nay, [59]).
    • Thái Thị Tuyết Dung (luận án tiến sĩ Quyền được thông tin của công dân ở Việt Nam hiện nay, 2014) và Bùi Thị Hải (luận án tiến sĩ Quyền tiếp cận thông tin trong quản lý hành chính nhà nước ở Việt Nam hiện nay, 2016).
    • Nguyễn Thị Như (luận văn Tòa hành chính – thiết chế cơ bản bảo vệ quyền công dân, 2012) và Vũ Thị Hòa (luận án tiến sĩ Bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức trong xét xử các vụ án hành chính ở Việt Nam, 2015).
    • Nguyễn Thanh Tịnh (luận án Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước trong điều kiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, 2017).

Nhóm tài liệu nước ngoài

  • Richard Bellamy (Citizenship: A very short introduction, [117]) phân tích lịch sử lý thuyết quyền công dân từ thời kỳ cổ đại đến hiện đại và khái niệm tự trị dân chủ.
  • Richard Stone (Textbook on civil liberties and human rights, [118]), Rhona Smith (Textbook on international human rights, [116]), Andrew Clapham (Human rights: A very short introduction, [110]) cung cấp nền tảng pháp lý quốc tế về quyền con người và quyền tự do dân sự.
  • N. Davletshina (Chế độ dân chủ: Nhà nước và xã hội, [47]) và David Held (Các mô hình quản lý nhà nước hiện đại, [15]) phân tích mối quan hệ giữa nhà nước và công dân trong các mô hình dân chủ.
  • Osterhaus, Anja và Fagan, Craig (2009, Alternative to Silence Whistleblower Protection in 10 European countries, [1]) cùng David Banisar (Whistleblowing International Standards and Developments, [111]) và tài liệu của Tổ chức Minh bạch Quốc tế TI (International Principles For Whistleblower Legislation, [122]) nghiên cứu chuẩn mực bảo vệ người tố cáo.
  • Về trách nhiệm bồi thường nhà nước: Các công trình kỷ yếu hội thảo năm 2007 của Arnel Cezar (Philippines), Alfredo Santos (Thụy Sỹ), Christian A. Brendel (Đức), Inosentius Samsul (Indonesia), Taro Morinaga (Nhật Bản).
  • Adriaan Bedner (Administrative Courts in Indonesia: A Socio-legal Study, [109]), Lionel Neville Brown & John Bell (French Administrative Law, [112]), Susan Rose-Ackerman & Peter L. Lindseth (Comparative Administrative Law, [119]), Joseph S. Nye, Philip Zelikow, David C. King (Why People Don't Trust Government).

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Các công trình công bố trước đây chủ yếu tập trung vào quyền con người nói chung, nghiên cứu quyền công dân theo khía cạnh lịch sử lập hiến hoặc chỉ khảo sát một quyền cụ thể (tiếp cận thông tin, tố cáo, quyền xã hội) hoặc một thiết chế riêng biệt (Tòa án hành chính, bồi thường nhà nước, chính quyền địa phương). Chưa có công trình khoa học nào nghiên cứu toàn diện, có hệ thống về cơ sở lý luận, thực trạng quy định pháp luật và thực tiễn thực thi các phương thức bảo đảm quyền công dân trong toàn bộ hoạt động lập quy và điều hành của các cơ quan hành chính nhà nước ở Việt Nam. Luận án giải quyết khoảng trống này bằng cách xây dựng hệ thống lý luận thống nhất, đánh giá thực trạng trên cơ sở Hiến pháp năm 2013 và đề xuất các nhóm giải pháp đồng bộ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

  • Khái niệm Quyền công dân (QCD): Luận án tiếp cận quyền công dân dựa trên học thuyết quyền pháp lý (legal rights) và chế định quốc tịch (Điều 17 Hiến pháp năm 2013). Quyền công dân là quyền con người được Nhà nước thừa nhận, ghi nhận và bảo đảm bằng pháp luật đối với cá nhân mang quốc tịch của quốc gia đó. Luận án phân biệt rõ: Quyền con người là giá trị phổ quát của nhân loại áp dụng cho mọi cá nhân; quyền công dân là cấp độ cụ thể của quyền con người trong mối quan hệ pháp lý với một nhà nước xác định.
  • Khái niệm Bảo đảm quyền công dân (BĐQCD): Luận án xác định bảo đảm quyền công dân là việc Nhà nước thiết lập các điều kiện, tiền đề cần thiết về chính trị, kinh tế, xã hội, pháp lý và tổ chức nhằm ghi nhận, tôn trọng, bảo vệ và thúc đẩy quyền công dân được thực hiện trên thực tế. Luận án chỉ rõ mối quan hệ giữa "bảo đảm" và "bảo vệ": bảo vệ quyền là cơ chế mang tính phản ứng khi quyền bị xâm phạm (xử lý vi phạm, bồi thường thiệt hại, khôi phục tình trạng ban đầu), trong khi bảo đảm quyền bao trùm cả bảo vệ quyền, mang tính chủ động kiến tạo môi trường và cơ chế vận hành.
  • Khung phân loại hệ thống bảo đảm quyền công dân:
    • Nhóm bảo đảm chung: Điều kiện chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, tư tưởng.
    • Nhóm bảo đảm pháp lý: Hệ thống quy phạm pháp luật, thủ tục pháp lý, thiết chế tài phán, hành chính và cơ chế thanh tra, kiểm tra, giám sát.
  • Đặc thù hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước tác động đến quyền công dân:
    • Hoạt động lập quy (ban hành văn bản quy phạm pháp luật dưới luật) và hoạt động điều hành hành chính (quản lý, cung cấp dịch vụ công, giải quyết tranh chấp hành chính, cưỡng chế hành chính, thanh tra, kiểm tra).
    • Bản chất quyền lực công mang tính chấp hành - điều hành, gắn liền với quyền đơn phương áp đặt ý chí và tính tùy nghi (discretion). Đây là hoạt động trực tiếp tác động thường xuyên đến người dân và có nguy cơ xâm phạm quyền công dân cao nhất trong các nhánh quyền lực nhà nước nếu không được kiểm soát theo nguyên tắc pháp quyền (rule of law).
Yếu tố phân tích Nội hàm xác định trong luận án
Bản chất quyền công dân Quyền pháp lý gắn liền với quốc tịch Việt Nam (khoản 1 Điều 17 Hiến pháp 2013).
Phạm vi quyền phân loại Nhóm quyền chính trị; Nhóm quyền kinh tế, văn hóa, xã hội; Nhóm quyền dân sự.
Cơ chế bảo đảm của CQHCNN Bảo đảm thông qua thủ tục pháp lý; Thiết chế hành chính, tư pháp; Kiểm tra, thanh tra, giám sát.
Giới hạn quyền hành chính Nguyên tắc tuân thủ pháp luật, ràng buộc bởi lập pháp và kiểm soát của tư pháp.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, các quan điểm của Đảng và Nhà nước về xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, kết hợp với các phương pháp nghiên cứu cụ thể:

  • Phương pháp phân tích, tổng hợp và thống kê: Phân tích văn bản quy phạm pháp luật, tổng hợp các quan điểm khoa học, thống kê các tài liệu và văn bản pháp luật liên quan đến hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước.
  • Phương pháp lịch sử và so sánh: So sánh quy định pháp luật qua các thời kỳ lập hiến tại Việt Nam (1946, 1959, 1980, 1992, 2013); so sánh kinh nghiệm lập pháp của các nước (Cộng hòa Liên bang Đức, Pháp, Mỹ, Nhật Bản, Thụy Sỹ, Indonesia, Philippines...).
  • Phương pháp nghiên cứu gián tiếp qua tư liệu sơ cấp: Khảo sát các văn kiện pháp lý quốc tế, Hiến pháp năm 2013, các luật và văn bản dưới luật điều chỉnh thẩm quyền của cơ quan hành chính nhà nước.
  • Phương pháp kết hợp lý luận và thực tiễn: Gắn kết việc phân tích các khái niệm lý luận với việc đánh giá thực tiễn thực thi pháp luật và hoạt động giải quyết quyền lợi công dân tại các cơ quan hành chính nhà nước.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Chương 1 hệ thống hóa và phân loại các công trình khoa học trong và ngoài nước thành các nhóm nội dung: nghiên cứu về quyền công dân và bảo đảm quyền công dân; nghiên cứu về bảo đảm quyền công dân trong hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước. Tác giả chỉ ra 06 kết quả chính mà y văn đã đạt được:

  1. Đã nêu và phân tích khái niệm quyền công dân, bảo đảm quyền công dân từ nhiều góc độ.
  2. Đã chứng minh ý nghĩa, vai trò của quyền công dân và bảo đảm quyền công dân cả về lý luận và thực tiễn.
  3. Đã khái quát hóa quy định pháp luật quốc tế và một số quốc gia, rút ra bài học kinh nghiệm.
  4. Đã phân tích, đánh giá các quy định pháp luật hiện hành của Việt Nam và sơ bộ chỉ ra các hạn chế, nguyên nhân.
  5. Đã phác họa một số yếu tố cấu thành cơ chế pháp lý bảo đảm quyền công dân tại Việt Nam.
  6. Đã đề xuất một số giải pháp trên phương diện pháp lý và xã hội.

Đồng thời, chương này xác lập các nội dung chưa được giải quyết thấu đáo mà luận án tập trung thực hiện: xây dựng khái niệm, nội dung và các phương thức bảo đảm quyền công dân trong hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước; phân tích các rào cản, thách thức và yếu tố tiêu cực tác động; khảo sát toàn diện thực trạng pháp luật và thực tiễn thực thi sau khi Hiến pháp năm 2013 ban hành; xây dựng hệ thống giải pháp đồng bộ, khả thi.

Chương 2: Những vấn đề lý luận về bảo đảm quyền công dân trong hoạt động của cơ quan hành chính

Chương 2 làm rõ các vấn đề lý luận nền tảng:

  • Quyền công dân và bảo đảm quyền công dân: Khảo sát định nghĩa công dân từ các từ điển pháp lý quốc tế (Merriam-Webster, Cambridge, Stanford Encyclopedia of Philosophy) và quy định tại Điều 14, Điều 17 Hiến pháp năm 2013. Phân định ranh giới giữa quyền con người và quyền công dân, giữa bảo đảm quyền và bảo vệ quyền. Phân nhóm các quyền công dân cơ bản gồm: quyền chính trị, quyền kinh tế - văn hóa - xã hội, và quyền dân sự.
  • Khái niệm và đặc điểm của cơ quan hành chính nhà nước: Phân tích cơ quan hành chính nhà nước theo Hiến pháp năm 2013 gồm Chính phủ (cơ quan hành chính nhà nước cao nhất - Điều 94) và Ủy ban nhân dân các cấp (cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương - Điều 114). Hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước gồm hoạt động lập quy (ban hành văn bản quy phạm pháp luật dưới luật, nghị định của Chính phủ, thông tư của Bộ trưởng, quyết định của UBND) và hoạt động điều hành hành chính (quản lý hành chính, dịch vụ công, giải quyết tranh chấp, cưỡng chế, thanh tra, kiểm tra).
  • Bản chất và các phương thức bảo đảm quyền công dân:
    • Phương thức bảo đảm thông qua thủ tục pháp lý và thiết chế hành chính, tư pháp: minh bạch hóa trình tự xử lý công việc, chế định bồi thường nhà nước, quyền khởi kiện vụ án hành chính tại Tòa án.
    • Phương thức bảo đảm thông qua kiểm tra, thanh tra, giám sát: hoạt động tự kiểm tra nội bộ hệ thống hành chính, thanh tra nhà nước, giám sát của cơ quan quyền lực nhà nước (Quốc hội, HĐND), Mặt trận Tổ quốc và sự giám sát của nhân dân.
  • Các đặc trưng và yếu tố ảnh hưởng: Luận giải ba đặc trưng cơ bản của hoạt động hành chính làm phát sinh nhu cầu bảo đảm quyền: (1) Tính chất chấp hành - điều hành gắn với quyền áp đặt ý chí đơn phương của cơ quan công quyền; (2) Tính chủ động, sáng tạo và quyền tùy nghi của cơ quan hành chính nhưng phải chịu sự ràng buộc bởi nguyên tắc pháp quyền và kiểm soát tư pháp; (3) Nhu cầu bảo đảm lớn về nguồn nhân lực chuyên môn và cơ sở vật chất.
  • Kinh nghiệm quốc tế: Khảo sát cơ chế bảo đảm quyền công dân, thủ tục hành chính, tài phán hành chính và pháp luật bồi thường nhà nước tại Cộng hòa Liên bang Đức, Nhật Bản, Pháp, Indonesia... từ đó rút ra các bài học tham khảo cho Việt Nam.

Chương 3: Thực trạng bảo đảm quyền công dân trong hoạt động của các cơ quan hành chính nhà nước ở Việt Nam

Chương 3 tập trung đánh giá thực trạng quy định pháp luật và thực tiễn triển khai trong giai đoạn 2013 - 2020:

  • Thực trạng quy định pháp luật: Phân tích việc thể chế hóa các nguyên tắc hiến định của Hiến pháp năm 2013 vào hệ thống văn bản quy phạm pháp luật chuyên ngành về tổ chức bộ máy hành chính, thủ tục hành chính, tiếp cận thông tin, khiếu nại, tố cáo, trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, xử lý vi phạm hành chính và tố tụng hành chính.
  • Thực trạng thực hiện bảo đảm quyền công dân:
    • Đánh giá việc vận hành các thủ tục pháp lý hành chính, sự chuyển biến trong cung cấp dịch vụ công và giải quyết các yêu cầu hành chính của công dân.
    • Đánh giá hoạt động của các thiết chế hành chính và thiết chế tư pháp trong việc giải quyết khiếu kiện, phán quyết tính hợp pháp của quyết định hành chính, hành vi hành chính và thực thi trách nhiệm bồi thường của Nhà nước đối với các thiệt hại do cán bộ, công chức gây ra.
    • Đánh giá thực trạng công tác thanh tra, kiểm tra nội bộ và cơ chế giám sát xã hội đối với cơ quan hành chính nhà nước.
  • Đánh giá kết quả, hạn chế và nguyên nhân: Tổng kết các kết quả đạt được trong việc củng cố khuôn khổ pháp lý và cải cách hành chính; đồng thời phân tích những bất cập còn tồn tại như hệ thống pháp luật còn chồng chéo, thủ tục còn rườm rà, hiện tượng lạm quyền hoặc đùn đẩy trách nhiệm của một bộ phận cán bộ, công chức, hiệu quả giải quyết khiếu nại, tố cáo ở một số nơi chưa cao và nguyên nhân xuất phát từ nhận thức, thể chế cũng như năng lực thực thi.

Chương 4: Quan điểm và giải pháp bảo đảm quyền công dân trong hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước ở Việt Nam hiện nay

Chương 4 xác lập hệ thống quan điểm chỉ đạo và các nhóm giải pháp:

  • Bốn quan điểm chỉ đạo:
    1. Bảo đảm quyền công dân trong hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước nhằm hiện thực hóa đầy đủ quyền con người, quyền công dân theo tinh thần Hiến pháp năm 2013.
    2. Đáp ứng yêu cầu xây dựng Chính phủ kiến tạo phát triển, liêm chính, hành động và phục vụ nhân dân.
    3. Đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế sâu rộng của Việt Nam.
    4. Phù hợp với mục tiêu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân.
  • Các nhóm giải pháp cụ thể:
    • Hoàn thiện pháp luật: Hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật về thẩm quyền của cơ quan hành chính, pháp luật về thủ tục hành chính, tiếp cận thông tin, bồi thường nhà nước, khiếu nại, tố cáo và bảo vệ người tố cáo.
    • Cải cách hành chính nhà nước: Đẩy mạnh đơn giản hóa thủ tục hành chính, công khai, minh bạch hóa hoạt động quản lý, nâng cao chất lượng cung ứng dịch vụ công, xây dựng nền hành chính phục vụ.
    • Xây dựng và vận hành các thiết chế: Tăng cường hiệu quả hoạt động của các cơ quan thanh tra, kiểm tra; hoàn thiện cơ chế tài phán hành chính tại Tòa án nhân dân nhằm kiểm soát hiệu quả các quyết định hành chính và hành vi hành chính; nâng cao hiệu lực cơ chế giải quyết bồi thường nhà nước.
    • Các giải pháp khác: Nâng cao trình độ chuyên môn, đạo đức công vụ và ý thức trách nhiệm của đội ngũ cán bộ, công chức; tăng cường cơ chế giám sát của Hội đồng nhân dân, Mặt trận Tổ quốc và nhân dân đối với cơ quan hành chính nhà nước.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về khoa học và lý luận

  1. Xác lập tính lịch sử và tiền đề chính trị - pháp lý: Luận án chỉ ra tính lịch sử của yêu cầu bảo đảm quyền công dân trong hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước trong sự phát triển của mối quan hệ giữa Nhà nước và công dân; làm rõ các tiền đề chính trị - pháp lý vững chắc về bảo đảm quyền công dân tại Việt Nam gắn với Hiến pháp năm 2013.
  2. Làm sáng tỏ các vấn đề lý luận chuyên biệt: Luận án phân tích có hệ thống khái niệm, đặc điểm, nội dung và các phương thức bảo đảm quyền công dân trong hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước; phân tích sâu sắc các đặc trưng chấp hành - điều hành, quyền áp đặt, quyền tùy nghi và mối quan hệ giữa tính chủ động của cơ quan hành chính với yêu cầu tuân thủ nguyên tắc pháp quyền.
  3. Đánh giá thực trạng và lý giải nguyên nhân hạn chế: Luận án phân tích, đánh giá một cách khái quát và có hệ thống thực trạng pháp luật cùng thực tiễn vận hành các cơ chế bảo đảm quyền công dân (thủ tục pháp lý, thiết chế hành chính, thiết chế tư pháp, thanh tra, kiểm tra, giám sát) tại Việt Nam trong giai đoạn 2013 - 2020; làm rõ các nguyên nhân dẫn đến bất cập, hạn chế.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

Luận án đề xuất hệ thống giải pháp toàn diện nhằm nâng cao hiệu quả bảo đảm quyền công dân trong hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước ở Việt Nam hiện nay, bao gồm:

  • Hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật liên quan đến địa vị pháp lý hành chính của công dân và thẩm quyền của cơ quan hành chính nhà nước.
  • Đẩy mạnh cải cách hành chính, chuyển đổi phương thức hoạt động của các cơ quan hành chính từ mệnh lệnh phục tùng sang nền hành chính phục vụ, kiến tạo phát triển.
  • Nâng cao năng lực và hiệu lực vận hành của các thiết chế bảo vệ quyền: Tòa án hành chính, cơ quan thanh tra, thiết chế trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, và cơ chế bảo vệ người tố cáo.
  • Tăng cường công tác đào tạo, bồi dưỡng văn hóa công vụ, nâng cao trách nhiệm giải trình và đạo đức của đội ngũ cán bộ, công chức trong bộ máy hành chính nhà nước.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế: Luận án tập trung nghiên cứu trong phạm vi thời gian từ năm 2013 đến năm 2020 (gắn với sự ra đời và triển khai Hiến pháp năm 2013). Do đối tượng nghiên cứu tập trung chủ yếu vào các bảo đảm mang tính pháp lý trong hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước nói chung, luận án chưa đi sâu vào từng lĩnh vực quản lý chuyên ngành đặc thù của từng bộ, ngành cụ thể.
  • Hướng nghiên cứu tiếp: Tiếp tục theo dõi, khảo sát và đánh giá thực tiễn bảo đảm quyền công dân trong hoạt động của các cơ quan hành chính nhà nước trong các giai đoạn tiếp theo sau năm 2020; mở rộng nghiên cứu chuyên sâu về cơ chế bảo đảm quyền công dân trong các lĩnh vực quản lý chuyên ngành cụ thể và trong bối cảnh chuyển đổi số, xây dựng chính phủ điện tử, chính phủ số tại Việt Nam.

Giá trị tham khảo

  • Đối với nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên luật: Cung cấp hệ thống tài liệu tổng quan toàn diện về lý luận quyền con người, quyền công dân và phương thức bảo đảm quyền trong luật hành chính và lý luận nhà nước và pháp luật; là nguồn trích dẫn phong phú về các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế.
  • Đối với giảng viên và cơ sở đào tạo: Là tài liệu tham khảo phục vụ giảng dạy các học phần Lý luận Nhà nước và pháp luật, Luật Hành chính Việt Nam, Luật So sánh, Quyền con người và Khoa học quản lý công.
  • Đối với cán bộ quản lý hành chính và nhà hoạch định chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học và các đề xuất cụ thể nhằm phục vụ công tác rà soát, hoàn thiện văn bản quy phạm pháp luật, đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính, hoàn thiện cơ chế giải quyết khiếu nại, tố cáo và trách nhiệm bồi thường của Nhà nước trong thực tiễn.

Câu hỏi thường gặp

1. Quyền công dân khác quyền con người như thế nào theo luận giải của luận án?
Luận án chỉ rõ quyền con người là giá trị phổ quát áp dụng cho mọi cá nhân trong cộng đồng nhân loại, trong khi quyền công dân gắn liền với một quốc gia cụ thể thông qua chế định quốc tịch (khoản 1 Điều 17 Hiến pháp năm 2013). Quyền công dân là một cấp độ của quyền con người xét trong mối quan hệ pháp lý giữa cá nhân mang quốc tịch với Nhà nước, được Nhà nước ghi nhận và bảo đảm thực hiện bằng pháp luật quốc gia.

2. Khái niệm "bảo đảm quyền" và "bảo vệ quyền" được phân biệt ra sao?
Bảo vệ quyền là trách nhiệm pháp lý của Nhà nước nhằm ngăn chặn, chống lại hành vi xâm phạm, loại bỏ hành vi vi phạm, bồi thường thiệt hại và khôi phục tình trạng ban đầu thông qua các thủ tục pháp lý. Bảo đảm quyền là khái niệm rộng hơn, bao trùm cả bảo vệ quyền, mang tính chủ động thiết lập các điều kiện, tiền đề về thể chế, chính trị, kinh tế, xã hội để giữ gìn, thúc đẩy và tạo điều kiện cho người dân thực hiện quyền một cách tốt nhất.

3. Vì sao hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước lại có nguy cơ cao xâm phạm quyền công dân?
Hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước mang tính chất chấp hành - điều hành và được trao quyền lực công đặc thù là quyền áp đặt ý chí đơn phương, làm thay đổi địa vị pháp lý của cá nhân mà không cần sự đồng ý trước của họ. Bên cạnh đó, hoạt động hành chính có tính tùy nghi và chủ động, sáng tạo cao trong việc xử lý các tình huống quản lý thực tế. Nếu quyền tùy nghi này không bị kiểm soát chặt chẽ bởi nguyên tắc pháp quyền và cơ chế tư pháp, nguy cơ lạm quyền và ban hành các quyết định trái luật làm xâm hại quyền công dân là rất lớn.

4. Luận án đề xuất những quan điểm chỉ đạo nào cho việc bảo đảm quyền công dân ở Việt Nam hiện nay?
Luận án xác lập 04 quan điểm chỉ đạo chính: (1) Hiện thực hóa đầy đủ quyền con người, quyền công dân theo Hiến pháp năm 2013; (2) Đáp ứng yêu cầu xây dựng Chính phủ kiến tạo phát triển, liêm chính, hành động, phục vụ nhân dân; (3) Đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế; (4) Đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân.

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Bảo đảm quyền công dân trong hoạt động của các cơ quan hành chính nhà nước ở Việt Nam hiện nay" đã hệ thống hóa và làm sáng tỏ các vấn đề lý luận nền tảng về quyền công dân, các phương thức bảo đảm và đặc thù của hoạt động hành chính nhà nước dưới góc độ luật học. Trên cơ sở khảo sát toàn diện các quy định của Hiến pháp năm 2013 và thực tiễn thực thi giai đoạn 2013 - 2020, luận án chỉ rõ những thành tựu đạt được cũng như các hạn chế, nguyên nhân trong cơ chế bảo đảm quyền công dân qua thủ tục pháp lý, thiết chế hành chính, tư pháp và công tác thanh tra, giám sát. Các quan điểm và hệ thống giải pháp được đề xuất trong luận án mang tính đồng bộ, góp phần cung cấp cơ sở khoa học cho việc hoàn thiện thể chế và nâng cao hiệu quả vận hành của bộ máy hành chính nhà nước trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam.