CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CÔNG TÁC GIẢI QUYẾT KHIẾU NẠI HÀNH CHÍNH 1. Khái niệm, đặc điểm, vai trò, yêu cầu đổi mới của công tác giải quyết khiếu nại hành chính 1. Khái niệm giải quyết khiếu nại hành chính Khiếu nại có thể được hiểu một cách đơn giản là “lời bày tỏ sự không hài lòng” khi cảm thấy bị đối xử bất công, không đúng, hoặc khi quyền lợi bị xâm phạm. Đó có thể được coi là cách thức để “lên tiếng” bảo vệ quyền lợi của bản thân.
Khi một bên khiếu nại, tức là yêu cầu cơ quan có thẩm quyền xem xét lại quyết định, hành vi được cho là chưa đúng pháp luật hoặc vi phạm quyền lợi chính đáng của bên đó. Tính chất “cầu khẩn” của khiếu nại cũng được thể hiện ngay tại quan niệm về khiếu nại trong học thuyết pháp lý nước ngoài. Theo các học giả Pháp: “khiếu nại là yêu cầu của công dân gửi đến công quyền nhằm tìm kiếm một giải pháp dàn hoà những xung đột phát sinh giữa hai bên do việc ban hành một QĐHC gây ra”. Mục đích chính của khiếu nại tìm kiếm giải pháp hòa giải mâu thuẫn do QĐHC gây ra, chứ không phải để trừng phạt.
Khiếu nại được xem như một công cụ để các bên liên quan thương lượng và đi đến thỏa thuận chung, thay vì đối đầu hay tranh tụng và công dân có quyền chủ động khiếu nại để bảo vệ quyền lợi của bản thân trước những quyết định hành chính bất hợp lý, từ đó giúp cho việc ban hành và thực thi pháp luật được thực hiện một cách công bằng, khách quan hơn. Như các quyền công dân khác, quyền khiếu nại nói chung và của công dân chỉ phát triển gắn với chế độ dân chủ. Khi người dân được tự do ngôn luận, tự do lập hội, tự do báo chí. họ sẽ dễ dàng hơn trong việc lên tiếng bảo vệ quyền lợi của bản thân và khiếu nại khi bị xâm hại.
Chế độ dân chủ cũng tạo điều kiện thuận lợi cho việc công khai thông tin, giúp người dân dễ dàng tiếp cận thông tin về quyền lợi của mình và các quy trình khiếu nại. Còn trong các chế độ độc tài, quyền lực tập trung vào tay một cá nhân hoặc một nhóm nhỏ, thường là thông qua bạo lực hoặc áp bức. Quyền của người dân bị hạn chế hoặc tước đoạt hoàn toàn, 7 do đó họ không thể lên tiếng bảo vệ quyền lợi của bản thân và khiếu nại khi bị xâm hại. Thời kỳ phong kiến, khái niệm khiếu nại được hiểu khác biệt so với ngày nay.
Theo đó “khiếu nại" được hiểu là hành vi của thần dân trình bày, tố cáo hành vi sai trái của quan lại với cấp trên để được xem xét, giải quyết. Mục đích chủ yếu là đòi lại công bằng, trừng phạt kẻ vi phạm chứ không phải để bảo vệ quyền lợi cá nhân, tổ chức như trong xã hội hiện đại. Tại Bộ luật Hình thư nhà Lý (thế kỷ 11) đã có quy định về việc "tố cáo quan lại tham nhũng". Còn tại Bộ luật Hồng Đức nhà Lê (thế kỷ 15) quy định chi tiết về thủ tục tố cáo quan lại, bao gồm: trình tự, nội dung, hình thức xử lý… Thời kỳ Pháp thuộc, người Pháp áp đặt hệ thống pháp luật của mình lên Việt Nam, trong đó có quy định về việc giải quyết khiếu nại hành chính, phục vụ cho mục đích cai trị của thực dân Pháp.
Hệ thống pháp luật về khiếu nại hành chính ưu tiên quyền lợi của người Pháp và các quan chức Pháp, hạn chế quyền lợi của người Việt Nam trong việc khiếu nại do đó chưa đầy đủ, chưa hoàn thiện, không phù hợp với xã hội Việt Nam. Từ sau khi Nhà nước Việt Nam dân chủ cộng hoà ra đời đến nay, quyền khiếu nại đã trở thành quyền hiến định. Tuy Hiến pháp năm 1946 chưa đề cập về quyền khiếu nại một cách rõ ràng nhưng đã gián tiếp quy định về quyền khiếu nại, tố cáo với vai trò để đảm bảo thực hiện các quyền cơ bản của người dân. Đến năm 1959, quy định khi bị xâm hại quyền lợi hợp pháp bởi hành vi vi phạm pháp luật của nhân viên cơ quan nhà nước, công dân có quyền khiếu nại để yêu cầu được giải quyết đã được xác lập rõ ràng (Điều 29 Hiến pháp năm 1959).
Các bản Hiến pháp năm 1980, Hiến pháp 1992 và Hiến pháp hiện hành năm 2013 cũng đều ghi nhận đầy đủ hơn về quyền khiếu nại của công dân, cơ quan, tổ chức. Quyền khiếu nại là quyền cơ bản luôn được Nhà nước tôn trọng và đảm bảo thực hiện, góp phần bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân, đồng thời giúp hạn chế sự lạm quyền của cơ quan nhà nước, cán bộ, công chức, qua đó góp phần thúc 8 đẩy xây dựng nhà nước pháp quyền, bảo vệ công bằng xã hội. Theo quy định hiện hành, khiếu nại được thực hiện bằng cách đề nghị trực tiếp hoặc bằng văn bản của cá nhân, cơ quan, tổ chức gửi đến cấp thẩm quyền về sự vi phạm hay cho là vi phạm quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức đó. Như vậy, giải quyết khiếu nại hành chính được hiểu là hoạt động xem xét lại các quyết định hành chính, hành vi hành chính bị khiếu nại của cơ quan nhà nước có thẩm quyền theo trình tự, thủ tục do pháp luật quy định nhằm bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của bên khiếu nại.
Đặc điểm, vai trò của công tác giải quyết khiếu nại hành chính 1. Đặc điểm của khiếu nại hành chính - Khiếu nại hành chính là việc thực hiện quyền chính trị - pháp lý của cá nhân. Khiếu nại cùng với khiếu nại hành chính chỉ xuất hiện trong nhà nước dân chủ. Người dân được bảo vệ trước sự xâm phạm từ các chủ thể khác, trong đó, “công dân có quyền và nghĩa vụ chống lại sự xâm phạm hay can thiệp tùy tiện, trái pháp luật của Nhà nước”.
Quyền khiếu nại hành chính của công dân thường được quy định trong nhiều văn bản quy phạm pháp luật khác nhau, xuất phát từ nội hàm sự phức tạp của hoạt động quản lý hành chính nhà nước nên việc ghi nhận quyền khiếu nại hành chính cũng được quy định ở nhiều văn bản khác nhau. Khiếu nại hành chính được bảo đảm thực hiện bởi Nhà nước thông qua hệ thống pháp luật và hoạt động giám sát bên trong và bên ngoài. Khi quy định các cơ quan, tổ chức, cá nhân có quyền khiếu nại hành chính, Nhà nước cần thiết lập hệ thống cơ quan có chức năng, thẩm quyền giải quyết khiếu nại hành chính và tạo lập cơ chế giám sát chặt chẽ đối với hoạt động này. Một trong những đặc điểm của quyền khiếu nại hành chính của cơ quan, tổ chức, cá nhân chính là khiếu nại hành chính được được pháp luật bảo vệ, thực hiện theo thủ tục chặt chẽ, không ai được cưỡng bức hoặc ngăn cản việc khiếu nại.
Nhờ hệ thống pháp luật và thủ tục hành chính chặt chẽ, quyền khiếu nại hành chính của cơ quan, tổ chức, cá nhân được thực hiện một cách hiệu quả, góp phần bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của họ, xây dựng chính quyền liêm chính, phục vụ nhân 9 dân. Vai trò của giải quyết khiếu nại trong việc đảm bảo pháp chế, phục vụ quản lý hành chính nhà nước Thông qua giải quyết khiếu nại hành chính, các hành vi vi phạm pháp luật được phát hiện, sửa chữa kịp thời, góp phần bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của công dân, tổ chức. Đồng thời, qua quá trình giải quyết khiếu nại hành chính, cơ quan, tổ chức, cá nhân có thể phát hiện được những quy phạm pháp luật chưa hợp lý, còn khuyết thiếu trong hệ thống pháp luật. Qua đó, các cơ quan chức năng có thẩm quyền có thể sửa đổi, bổ sung pháp luật để hoàn thiện hệ thống pháp luật, đảm bảo tính nghiêm minh của pháp luật.
Giải quyết khiếu nại cũng giúp cơ quan hành chính nhà nước nắm bắt được những tồn tại, hạn chế trong hoạt động quản lý nhà nước. Từ đó, các cơ quan hành chính nhà nước có thể có biện pháp khắc phục kịp thời, nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước. Vì vậy, giải quyết khiếu nại hành chính chính là một kênh quan trọng để cơ quan quản lý nhà nước tự soi lại các hoạt động của mình, trong việc ban hành các quyết định hành chính hay thực hiện các hành vi hành hành chính từ chính những phản hồi, yêu cầu của người dân. Khi phát hiện ra sai phạm, cơ quan quản lý sẽ tự mình sửa lỗi mà người dân chưa phải dùng tới các con đường khác như khởi kiện hành chính.
Yêu cầu đổi mới công tác giải quyết khiếu nại hành chính Công tác giải quyết khiếu nại hành chính đã được pháp luật quy định cụ thể và thực hiện trong một thời gian dài, tuy nhiên, để đáp ứng ngày càng tốt hơn yêu cầu bảo đảm dân chủ, tăng cường pháp chế, Đảng và nhà nước vẫn tiếp tục ban hành những đường lối, chủ trương, chính sách yêu cầu tiếp tục hoàn thiện công tác này. Điều này đòi hỏi công tác giải quyết khiếu nại hành chính cần phải tiếp tục đổi mới để đảm bảo phù hợp với lộ trình cải cách hành chính nhà nước và cải cách công tác tư pháp hiện nay. Hai cuộc cải cách này có mối quan hệ mật thiết, hỗ trợ lẫn nhau trong việc hoàn thiện hệ thống pháp luật, nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước, bảo vệ quyền, lợi ích chính đáng của công dân, tổ chức. Bản thân các quy định của pháp luật phải luôn được đánh giá về sự phù hợp, khả thi để tiếp tục hoàn 10 thiện nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho cá nhân, cơ quan, tổ chức thực hiện quyền khiếu nại hành chính và bảo đảm cơ quan có thẩm quyền thực hiện nghiêm minh trách nhiệm được giao trong việc giải quyết khiếu nại hành chính, góp phần nâng cao hiệu quả công tác giải quyết khiếu nại và hiệu lực công tác quản lý nhà nước trên các lĩnh vực đời sống kinh tế, xã hội.
Đổi mới công tác giải quyết khiếu nại hành chính là một quá trình cải tiến và nâng cao hiệu quả xử lý các khiếu nại của công dân đối với các quyết định hành chính hoặc hành vi hành chính của cơ quan nhà nước, nhằm đảm bảo quyền lợi hợp pháp của người dân và tăng cường tính minh bạch, công bằng trong quản lý hành chính.