Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ KỸ NĂNG GIAO TIẾP VÀ KỸ NĂNG GIAO TIẾP SƯ PHẠM 1. Tổng quan nghiên cứu về kỹ năng giao tiếp và kỹ năng gao tiếp sư phạm 1. Nghiên cứu về kỹ năng giao tiếp và kỹ năng giao tiếp sư phạm trên thế giới Vấn đề nghiên cứu về kỹ năng giao tiếp và kỹ năng giao tiếp sư phạm trên thế giới hiện nay có thể phân những công trình nghiên cứu thành hai hướng: nghiên cứu lý luận giao tiếp và nghiên cứu giao tiếp ứng dụng. * Hướng nghiên cứu lí luận giao tiếp.
Từ xa xưa giao tiếp đã là một vấn đề được nhiều nhà khoa học quan tâm nghiên cứu. Tất cả các tâm lý học trên thế giới đều gặp nhau tại một điểm trong phạm trù giao tiếp – khẳng định vai trò quyết định của giao tiếp đối với cuộc sống xã hội và sự hình thành nhân cách con người. Ngay từ thời kì cổ đại Arixtôt (384-322 TCN) trong cuốn sách “Bàn về tâm hồn”, cuốn sách đầu tiên của loài người bàn về tâm lý học đã quan tâm đến kỹ năng hoạt động nói chung. Theo ông nội dung phẩm hạnh là: “Biết định hướng, biết làm viêc, biết tìm tòi”, điều đó có nghĩa con người có phẩm hạnh là con người có kỹ năng làm việc.
Năm 1956 ba tác giả người Mỹ: Johnson, Lgrrison, M.Schlekamp đã viết cuốn sách về “giao tiếp” , đề cập đến mối quan hệ giữa kỹ năng giao tiếp với sự tiến bộ trong trường đại học của sinh viên, cách biểu lộ tình cảm, kỹ năng bình luận. Năm 1960 Bavelas (Pháp) tiến hành nghiên cứu thực nghiệm về cấu trúc giao tiếp, đưa ra khái niệm “khoảng cách” được xác định như là một mắt xích giao tiếp cần thiết để một thông điệp tới được người khác bằng con đường ngắn nhất. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Đến những năm đầu thế kỉ XX, tâm lý học hành vi ra đời với đại diện là: Watson, Skinner và Thordai…cũng bàn tới vấn đề rèn luyện kỹ năng trong việc tạo lập hành vi. Các nhà tâm lý học Xô viết cũng giành nhiều thời gian nghiên cứu về kỹ năng trong đó có kỹ năng giao tiếp như: Rudic, Makarenco….
Đặc biệt trước những năm 1970 khi lý thuyết hoạt động của Leonchiev ra đời, dưới ánh sáng của lý thuyết hoạt động hàng loạt các công trình nghiên cứu về kỹ năng, kỹ xảo được tuyên bố. Xavier Rogier Xem kỹ năng như một biểu hiện của năng lực và không có kỹ năng nào tồn tại dưới dạng thuần khiết. Mọi kỹ năng đều biểu hiện thông qua những nội dung cụ thể, theo ông thì kỹ năng được phân ra làm hai nhóm: nhóm kỹ năng nhận thức và nhóm kỹ năng hoạt động tay chân. Nhưng thực tế sự phân chia này chỉ mang tính chất tương đối vì dù lao động chân tay nhưng hoạt động của con người vẫn được nhận thức ở mức độ nào đó.
Dakharov đã giành nhiều thời gian tâm huyết và làm việc của mình để phân loại các nhóm kỹ năng giao tiếp. Trong trắc nghiệm giao tiếp của mình ông đã đưa ra 10 nhóm kỹ năng giao tiếp. Đó là sự phân định khá rõ ràng mạch lạc, nghiên cứu của ông tới nay vẫn còn giá trị lớn, Đặc biệt trắc nghiệm này hiện nay vẫn còn được sử dụng tại Việt Nam. * Hướng nghiên cứu giao tiếp ứng dụng.
Song song với việc nghiên cứu những vấn đề lý luận chung về giao tiếp các nhà nghiên cứu đã đi sâu vào nghiên cứu hiện tượng giao tiếp theo tính chất và đặc trưng nghề nghiệp. Trong đó giao tiếp của người thầy giáo đã trở thành đối tượng quan tâm đặc biệt của nhiều nhà tâm lý học sư phạm. Chúng ta có thể dễ dàng nhận thấy những quan điểm khác nhau về giao tiếp sư phạm trong các giáo trình tâm lý học sư phạm và tâm lý học lứa tuổi. Nếu như trong cuốn “tâm lý học trẻ em và tâm lý học sư phạm” của Lêvitốp (NXB Giáo dục 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Hà Nội) và cuốn “tâm lý học lứa tuổi và tâm lý học sư phạm” do Petrốpxki chủ biên, giao tiếp sư phạm được xem như là năng lực truyền thụ tri thức có hiệu quả, làm cho trẻ lắm vững và nhớ lâu tài liệu, thì ở trong cuốn “những phảm chất tâm lý của người giáo viên” của B.
Gônôbôlen (NXB Giáo dục Hà Nội, 1976) và cuốn “những cơ sở của tâm lý học sư phạm” của Kruchetxki (NXB Giáo dục Hà Nội, 1976) giao tiếp sư phạm được xem như là năng lực tiếp xúc, sự khéo léo đối sử sư phạm…của người thầy giáo đối với học sinh. Nhưng dù tiếp cận với giao tiếp sư phạm ở góc độ nào các tác giả này đều đánh giá cao vai trò của nó trong quá trình hình thành nhân cách cho học sinh. Những năm gấn đây tác giả Muđrich trong bài “tiềm lực của giao tiếp sư phạm” (tạp chí giáo dục học Xô Viết tháng 7, 1985) và A.T Curibanôva “những cơ sở của giao tiếp sư phạm” xem giao tiếp như là tác động sư phạm của thầy giáo và những người quản lý giáo dục. Bên cạnh việc xem xét bản chất của giao tiếp sư phạm, các tác giả cũng ít nhiều đề cập đến kỹ năng giao tiếp của người thầy giáo.
Mặc dù có những ý kiến khác nhau nhưng nhìn chung các tác giả này đều xuất phát từ quan điểm của Macarenkô về kỹ năng giao tiếp sư phạm. Bằng cuộc đời hoạt động sư phạm của mình, nhà giáo dục học, tâm lý học thực hành Macarenkô đã đề ra một loạt những yêu cầu đối với giao viên khi tiến hành giao tiếp với học sinh. Theo ông, khi giao tiếp người thầy giáo phải có kỹ năng quan sát tinh tế, biết đánh giá đúng đối tượng và đặc biệt phải biết làm chủ giọng nói, biết kiềm chế trạng thái tâm lý của bản thân. Những ý kiến này của Macarenkô phù hợp hoàn toàn với lý thuyết của tâm lý học hiện đại về giao tiếp.
Nh- vËy, viÖc nghiªn cøu kü n¨ng nãi chung, kü n¨ng giao tiÕp nãi riªng cña c¸c t¸c gi¶ n-íc ngoµi ë mét møc nµo ®ã ®· thu ®-îc nh÷ng hiÖu qu¶ nhÊt ®Þnh. KÕt qu¶ cung cÊp cho chóng ta nh÷ng tri thøc khoa häc trong 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com viÖc nh×n nhËn vai trß cô thÓ cña kü n¨ng ®èi víi mét ho¹t ®éng, víi mét lÜnh vùc lao ®éng bÊt kú trong x· héi. Nghiên cứu về kỹ năng giao tiếp và kỹ năng giao tiếp sư phạm ở Việt Nam Tại Việt Nam, tâm lý học là khoa học còn non trẻ. Vấn đề giao tiếp được đi sâu nghiên cứu từ năm 1970 - 1980.
Việc nghiên cứu giao tiếp phát triển mạnh mẽ và đi theo xu hướng khác nhau, thể hiện các công trình nghiên cứu lí luận và thực tiễn. * Các công trình nghiên cứu về mặt lí luận. NguyÔn Quang UÈn trong “ T©m lý häc ®¹i c-¬ng” 1995, ®· quan niÖm Tri thøc- Kü n¨ng- Kü x¶o lµ ®iÒu kiÖn cÇn thiÕt ®Ó h×nh thµnh n¨ng lùc trong mét lÜnh vùc nµo ®ã [33, tr. T¸c gi¶ Ng« C«ng Hoµn, Hoµng ThÞ Anh ®Æc biÖt ®i s©u nghiªn cøu cÊu tróc cña 3 nhãm kü n¨ng giao tiÕp s- ph¹m ®ã lµ nhãm kü n¨ng ®Þnh h-íng giao tiÕp, nhãm kü n¨ng ®Þnh vÞ, nhãm kü n¨ng ®iÒu khiÓn qu¸ tr×nh giao tiÕp.
Theo c¸c t¸c gi¶ c¸c kü n¨ng nµy cã mèi quan hÖ chÆt chÏ vµ chi phèi lÉn nhau. Bªn c¹nh ®ã nhiÒu t¸c gi¶ còng ®i s©u nghiªn cøu kü n¨ng giao tiÕp trong ho¹t ®éng s- ph¹m nh- t¸c gi¶ NguyÔn Hoµng Anh, NguyÔn Nh- An, NguyÔn B¶o Ngäc… * Các công trình nghiên cứu về mặt thực tiễn. - “Đặc điểm giao tiếp của sinh viên trường Cao Đẳng sư phạm Quảng Trị” - Nguyễn Thị Diễm. Đề tài đã chỉ ra: Giao tiếp của sinh viên sư phạm có đặc thù riêng, thể hiện cụ thể là nhu cầu giao tiếp khá cao và chịu ảnh hưởng của thời gian theo học tại trường sư phạm, kỹ năng giao tiếp trung bình, nội dung giao tiếp mang đặc trưng của lứa tuổi thanh niên.
- “Tìm hiểu một số kỹ năng giao tiếp sư phạm của sinh viên”, của tác giả Nguyễn Thị Thanh Bình, khoa Tâm lý giáo dục- trường Đại học sư phạm 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Hà Nội. Tác giả khẳng định tầm quan trong của kỹ năng giao tiếp đối với việc nâng cao hiệu quả giờ lên lớp, kích thích tính tích cực lĩnh hội tri thức và khêu gợi lòng khát khao hiểu biết ở học sinh….Kỹ năng giao tiếp là một trong những điều kiện quan trọng cho sự thành công của sinh viên trong thực tập sư phạm, đồng thời góp phần hình thành nhân cách của người thầy giáo trong tương lai. - Nguyễn Thị Thanh Bình trong luận án “Nghiên cứu một số trở ngại tâm lý trong giao tiếp của sinh viên với học sinh khi thực tập tốt nghiệp”, đã chỉ ra khó khăn như hiểu biết chưa đầy đủ về học sinh, chưa làm chủ được trạng thái tâm lý của bản thân. - “Thực trạng kỹ năng giao tiếp của sinh viên sỹ quan”, 2005, đề tài so sánh đánh giá mức độ sử dụng các nhóm kỹ năng giao tiếp với nhau ở sinh viên sỹ quan chưa chỉ ra được hiệu quả của việc sử dụng kỹ năng giao tiếp đối với hoạt động chính của sinh viện sỹ quan.
Nói chung nghiên cứu chỉ dừng lại ở việc mô tả thực trạng. - Hoµng Anh trong cuèn: “Kü n¨ng giao tiÕp s- ph¹m cña sinh viªn”, luËn ¸n PTS t©m lý häc ®· nªu ra 03 nhãm kü n¨ng giao tiÕp s- ph¹m [5, tr.38]: + Nhãm kü n¨ng ®Þnh h-íng giao tiÕp. + Nhãm kü vị. + Nhãm kü n¨ng ®iÒu khiÓn ®èi ph-¬ng.
Đề tài “kỹ năng giao tiếp sư phạm của sinh viên” đi sâu vào phân tích, xem xét và đưa ra nhận xét “kỹ năng giao tiếp sư phạm là khả năng nhận biết kịp thời các biểu hiện tâm lý bên ngoài và bên trong của bản thân và đối tượng giao tiếp, trong quá trình giao tiếp tạo ra và vận hành mối quan hệ giao tiếp giữa mình và người khác góp phần tạo ra mối quan hệ tối ưu cho quá trình dạy và học”. Bên cạnh đó còn có: 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Công trình nghiên cứu trẻ em phạm pháp trẻ em vị thành niên ở khía cạnh từ nguyên nhân sang thoái nhân cách Phạm Minh Hạc đã nêu lên định nghĩa : “giao tiếp là hoạt động vận hành và xác lập các quan hệ người -người để thực hiện hóa các quan hệ xã hội giữa ta với nhau”.