Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA DẠY HỌC THEO HƯỚNG PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC, TỰ CHỦ VÀ SÁNG TẠO CỦA HỌC SINH Chương 2: THIẾT KE TIEN TRÌNH DẠY MOT SO BAI HỌC CUA CHUONG “CAM UNG ĐIỆN TỪ" - VAT LÝ 11 NANG CAO THEO HƯỚNG PHAT HUY TÍNH TÍCH CỰC, TỰ CHỦ VÀ SANG TAO CUA HỌC SINH Chương 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM KET LUẬN CUA LUẬN VĂN TÀI LIỆU THAM KHẢO -6- Chong 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN CUA DẠY HOC THEO HƯỚNG PHAT HUY TÍNH TÍCH CỰC, TỰ CHỦ VA SANG TAO CUA HỌC SINH 1.1 Khái niệm và bản chất của hoạt động day học Trong suốt may năm gan đây, toan ngảnh giáo dục chúng ta hau như dồn mọi nguồn lực va sức lực vio công cuộc cai cách giảo dục, trước hết là về nội dung, cùng với nội dung lả vẻ phương pháp. Tat cả là nhằm hướng tới việc đảo luyện nên những con người ngay một thích img hơn với thời cuộc vốn luôn không ngừng đổi thay. Phải nói là mọi nỗ lực của chúng ta đã thu được những kết quả nhất định. Tuy nhiên, nếu thật sự nghiém khắc ma nói, thi đó mới chỉ là những kết qua bước dau, còn cách rat xa với đôi hỏi của công cuộc đổi mới và nhất là mong mỏi của chúng ta.
Tôi nghĩ, khâu mắc chính can tập trung tháo go nằm ớ quan niệm day học. Vi, hau như ai cũng biết rằng, chính quan niệm sẽ quyết định hành động của con người. Điều này đặc biệt đúng với sự nghiệp đảo tạo day ý thức của chúng ta (321.1 Quan niệm về hoạt động day [13], [27] Có quan niệm cho rằng dạy là một nghé trong xã hội hay day là hoạt động của thay giáo trên lớp. Cũng có quan niệm cho rằng cỏ việc học mới can đến việc dạy nên nhu cầu vả cách học sẽ quyết định quá trình dạy.
Các quan niệm nảy đều nói về vai trò của người giáo viên. Các quan niệm như thế đều không day đu. Hoạt động dạy của người giáo viên: đó là hoạt động lãnh dao, tô chức, điều khién hoạt động nhận thức - học tập của học sinh. giúp học sinh tim tòi khám pha trị thức, qua đó thực hiện có hiệu quả chức năng của ban thân thé hiện như sau: - Dé ra mục dich, yêu cầu nhận thức - học tập - Xây dựng kế hoạch hoạt động cua minh vả dự tỉnh hoạt động tương ứng của người học.
- Tô chức thực hiện hoạt động day cua minh với hoạt động nhận thức - học tập tương ứng cua người học - Kích thích tinh tự giác, tính tích cực, độc lập, chủ động, sang tạo của người học bằng cách tạo nén nhu cau, động cơ. hứng thú, khéu gợi tính tò mỏ, ham hiểu biết của người học, lam cho họ ý thức rõ trách nhiệm, nghĩa vụ học tập của mình. - Theo dõi, kiểm tra, đánh giá kết qua học tập của người học, qua đó ma có những biện pháp điều chỉnh. sửa chita kịp thời những thiếu sót, sai lắm của họ cũng như trong cong tác giảng dạy của minh, 1.2 Quan niệm về hoạt động học [13], [27] Hoạt động học của học sinh: la hoạt động tự giác, tích cực, chủ động, tự tổ chức, tự điều khiển hoạt động nhận thức - học tập của mình nhằm thu nhận, xử ly va biển đỏi thông tin bên ngoài thành trí thức của bản thân, qua đó người học thé hiện mình, biến đôi minh, tự làm phong phú những giá trị của minh.
Quá trình học cuả người học có thể diễn ra dưới sự tác động trực tiếp của người giáo viên như điển ra trong tiết học trong hoạt động tự giác, tích cực, chủ động nhận thức học tập của học sinh thẻ hiện ở các mặt: - Tiếp nhận những nhiệm vụ, kế hoạch học tập do giáo viên dé ra. - Tiến hành thực hiện những hành động, thao tác nhận thức - học tập nhằm giải quyết những nhiệm vụ học tập nhằm giải quyết những nhiệm vụ học tập được đề ra. - Tự diéu chỉnh hoạt động nhận thức - học tập của mình dưởi tác động kiểm tra, đánh giá của giáo viên vả tự đánh giá của bản thân. - Phân tích những kết quả hoạt động nhận thức - học tập dưới tác động cuả giáo viên vả tự đánh giá của bản thân.
+ Hai mặt của hoạt động day và hoạt động học phối hợp chặt chẽ với nhau, kết quả của hoạt động này phụ thuộc vào hoạt động kia và ngược lại. Từ đó, ta xét mối quan hệ thống nhất giữa hoạt động dạy và hoạt động học [27] - Giáo viên đưa ra nhiệm vụ. yêu cấu nhận thức, những nhiệm vụ yêu cẩu này có tác dụng đưa học sinh vao tình huồng có vấn đẻ, kích thích tư duy của học sinh, học sinh tự đưa ra nhiệm vụ học tập của mình. - Học sinh ý thức được nhiệm vụ cẩn giải quyết, có nhu cầu giải quyết nhiệm vụ, biến các nhiệm vụ khách quan thành yêu cau chủ quan, giải quyết nhiệm vụ dưới sự chỉ dao của giáo viên và mức độ khác nhau.
- Giáo viên thu nhận các tín hiệu ngược từ học sinh để giúp cho học sinh điều chỉnh hoạt động học, đông thời giúp cho giáo viên tự diéu chỉnh hoạt động day của mình. Học sinh cũng thu tín hiệu ngược (tín hiệu ngược trong) để tự phát hiện, tự đánh giá, tự điều chỉnh hoạt động học của minh. - Trên cơ sở xử lý những tin hiệu ngược, giáo viên đưa yêu cầu mới, học sinh cũng đưa yêu cầu của ban thân, giúp học sinh hoàn thành những nhiệm vụ học tập nhất định. - Giáo viên phan tích đánh gia kết quả học tập của học sinh vả kết quả hoạt động day học của minh.
Hiểu hoạt động học như trên không thể không nhận thấy vai trò của người học đã được tăng cường, họ không chi thụ động tiếp thu những điều giáo viên truyền đạt mà còn là chủ thẻ của hoạt động nhận thức - học tập. Vai trò của người giáo viên cũng hoản toàn thay đối, trong quá trình dạy học người giáo viên đóng vai trò như người tổ chức hoạt động nhận thức độc lập của người học, làm cho người học phát huy tiềm năng của bản thân và học một cách sáng tạo. Chính điều này là cơ sở chủ yếu cho việc định hướng lại giáo dục nói chung và dạy học nói riêng.3 Khái niệm quá trình day học [14], [30] Theo lí luận dạy học, quá trình đạy học được xem như là một quá trình kết hợp biện chứng giữa hoạt động dạy của giáo viên với hoạt động học của học sinh, là quá trình đưới sự lãnh đạo, tổ chức điêu khiển của người giáo viên, người học tự giác, tích cực, chủ động tự tô chức, tự điều khiển hoạt động nhận thức - học tập của mình nhằm thực hiện bằng được nhiệm vụ day học. bat cứ một phương pháp dạy học nảo cũng lả một hệ thống các hoạt động có định hướng của giáo viên nhằm tổ chức hoạt động nhận thức và hoạt động thực hành của học sinh, đảm bảo cho học sinh năm vững nội dung trí dục vả đạt được các mục tiêu day học đã đặt ra.
Nói cách khác, các phương pháp day học Ia các cách thức hoạt động cỏ tô chức va tác động lẫn nhau của người giáo viên và của học sinh nhằm đạt được các mục tiêu dạy học đã đặt ra. Vai trò va nhiệm vụ của người thay giáo còn được thé hiện ở việc xây dựng nội dung chương trình dao tạo phù hợp. Tức 1a day cai gi? học cai gi? Quá trình dạy học là một hệ toản vẹn. ở đó các thành tổ của nó luôn luôn tương tác với nhau theo những quy luật riêng, thâm nhập vảo nhau, quy định lẫn nhau dé tạo nên một sự thong nhất biện chứng: - Giữa dạy với học.
- Giữa truyền đạt và chỉ đạo trong dạy. - Giữa tiếp thu và tự chỉ đạo trong học. Nội dung dạy học lả điểm xuất phát của dạy vả lại là điểm kết thúc của học. Quá trình dạy học la hoạt động cộng đồng hợp tác giữa các chủ thẻ: thay - cả thể trỏ, trò - trò trong nhóm, thay - nhóm trò.
Sự tương tác theo kiểu cộng đồng hợp tác giữa dạy va học là yếu tổ duy trì va phát triển sự thong nhất toan vẹn của quá trình day học, nghĩa là của chất lượng dạy học. Dạy tốt, học tốt chính là bảo đảm được ba phép biện chứng (ba sự thống nhất) nói trên trong hoạt động cộng tác. Đó 1a sự thống nhất của điều khiển, bị diéu khiển va tự điểu khiển, có sự đảm bảo liên hệ thường xuyên bền vững. Cái khác nhau của các quan niệm day học nằm ở chỗ đã nhân mạnh hơn yếu tố nào trong các chức năng của day và học.
Theo quan niệm truyền thống nhắn mạnh chức năng truyền đạt của việc dạy và chức năng lĩnh hội của việc học mà chưa chú ý thích dang chức năng điều khiển quá trình nhận thức, quá trình lĩnh hội của người học của việc day học vả tính tích cực, chủ động tự điều khiển quá trình nhận thức của người học trong qua trình học của mình. Ngược lại theo quan niệm mới vẻ hoạt động dạy học. người ta rất coi trọng yếu tô điều khiển sư phạm của giáo viên, ở đây vai trò của giáo vién đã có sự thay đôi, người giáo viên phái biết gợi mở, hướng dan, day cho người học cách tìm kiểm va xử li thông tín, từ đó vận dụng chúng. Tuy nhiên, muốn được như vậy can coi trọng môi trường cộng tác giữa việc dạy va việc học vả người học phải biết tự điều khiển quá trình nhận thức của mình thông qua - 10- việc tích cực, chủ động, tự lực chiếm lĩnh lấy nội dung học với sự hỗ trợ của người day.2 Dạy học theo hướng phát huy tính tích cực, tự chủ và sáng tạo của học sinh [28], [34] Trong một thời gian dai, giáo viên được trang bị phương pháp dé truyền thụ tri thức cho học sinh theo quan hệ một chiều: Thay truyền đạt, trò tiếp nhận.
Ở một phương diện nảo đó, khi sử dụng phương pháp nảy thì các em học sinh - một chủ thé của giờ day - đã “bị bỏ rơi”, giáo viên là người sốt sing và nỗ lực đi tìm chiếc chìa khoá mở cửa cái kho đựng kiến thức là cái đầu của học sinh, và giáo viên đem bat kỳ một điều tot đẹp nao của khoa học dé chat đây cái kho này theo phạm vi và khả nang của mình. Còn người học sinh là kẻ thụ động, ngoan ngoằn, cố gắng và thiếu tính độc lập. Ngoan ngoan, bị động, nhớ được nhiều điêu thay đã truyền đạt.