CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUY TRÌNH DẠY HỌC DỰ ÁN TRONG DẠY HỌC NHÓM BÀI VĂN BẢN NHẬT DỤNG, SGK NGỮ VĂN 8, TẬP 1 1. Những vấn đề chung về dạy học dự án 1. Quan niệm về dạy học dự án a.
Quan niệm về dự án Trước khi hiểu về khái niệm dạy học theo dự án ta cần hiểu khái niệm dự án là gì? “Thuật ngữ dự án trong tiếng Anh được gọi là “project”, có nguồn gốc từ tiếng Latinh (proiectum) và ngày nay được hiểu là một đề án, một dự thảo hay một kế hoạch. Khái niệm dự án được sử dụng phổ biến trong hầu hết các lĩnh vực kinh tế – xã hội: trong sản xuất, doanh nghiệp, trong nghiên cứu khoa học cũng như trong quản lí xã hội… Dự án là một dự định, một kế hoạch cần được thực hiện trong điều kiện, thời gian, phương tiện tài chính, nhân lực , vật lực xác định nhằm đạt được mục đích đề ra. Dự án có tính phức hợp, tổng thể, được thực hiện trong hình thức tổ chức dự án chuyên biệt. Quan niệm về dạy học theo dự án “Khái niệm dự án đã đi vào từ lĩnh vực kinh tế – xã hội vào lĩnh vực giáo dục – đào tạo không chỉ với ý nghĩa là các dự án phát triển giáo dục mà còn được sử dụng trong các trường dạy kiến trúc – xây dựng ở Ý từ cuối thế kỉ XVI.
Từ đó tư tưởng dạy học theo dự án lan sang Pháp cũng như một số nước châu Âu khác và Mĩ, trước hết là trong các trường đại học chuyên nghiệp. Đầu thế kỉ XX các nhà sư phạm Mĩ, điển hình là Kilpatrick đã xây dựng cơ sở lí luận cho phương pháp dự án (theo Project Method) và coi đó là phương pháp dạy học quan trọng để thực hiện quan điểm dạy học lấy người học là trung tâm, nhằm khắc phục những nhược điểm theo quan nhiệm dạy học truyền thống là coi người dạy là trung tâm. Ban đầu, phương pháp dự án được sử dụng trong dạy học thực hành các môn kĩ thuật, về sau được dùng trong hầu hết các môn học khác như 6 các môn học xã hội. Sau một thời gian phần nào bị lãng quên , hiện nay phương pháp dự án được sử dụng phổ biến trong các trường phổ thôngvà đại học trên thế giới, đặc biệt ở những quốc gia phát triển.
Có nhiều quan niệm và định nghĩa khác nhau về việc dạy học theo dự án. Khi phân biệt giữa hình thức và phương pháp dạy học thì dạy học theo dự án là một hình thức học lớn hay một hình thức dạy học, vì khi thực hiện một dự án có nhiều phương pháp dạy học cụ thể được đưa vào sử dung. Tuy nhiên người ta cũng goi là phương pháp dự án, khi đó cần hiểu đó là một phương pháp dạy học phức hợp”.[2] Bản chất của việc dạy học dự án không phải là việc người dạy truyền đạt những kiến thức trong sách vở mà đó là việc người “học tự lực thực hiện một nhiệm vụ học tập phức hợp, có sự kết hợp giữa lí thuyết và thực hành, tạo ra các sản phẩm có thể giới thiệu. Làm việc nhóm là hình thức làm việc cơ bản của dạy học dự án”[2] và hình thức tổ chức dạy học này có thể là hình thức dạy học trên lớp hoặc theo hình thức của một tiết hoạt động ngoài giờ lên lớp.
Dạy học dự án theo quan điểm của cá nhân tôi thì đây là một hình thức tổ chức dạy học, khi đó người học phải là người có trách nghiệm thực hiện các nhiệm vụ học tập phức hợp có sự kết hợp của lí thuyết và thực hành để đưa ra một hoặc một vài sản phẩm cuối cùng. Và ở hình thức tổ chức dạy học này, người học có thể làm việc một cách cá nhân độc lập hoặc làm việc dưới hình thức nhóm. Đặc điểm của dạy học dự án “Trong các tài liệu về dạy học theo dự án, có rất nhiều đặc điểm được đưa ra. Các nhà sư phạm Mĩ đều thế kỉ XX khi xác lập cơ sở lí thuyết cho phương pháp dạy học này đã nêu ra ba đặc điểm cốt lõi của dạy học theo dự án: Định hướng người học, định hướng thực tiễn và định hướng sản phẩm.
Có thể cụ thể hóa các đặc điểm của dạy học theo dự án như sau: Định hướng thực tiễn: Chủ đề của dự án xuất phát từ những tình huống của thực tiễn xã hội, thực tiễn nghề nghiệp cũng như thực tiễn đời sống. Nhiệm vụ dự án cần chứa đựng những vấn đề phù hợp với trình độ và khả năng của người học. 7 Có ý nghĩa thực tiễn xã hội: Các dự án học tập góp phần gắn việc học tập trong nhà trường với thực tiễn đời sống, xã hội. Trong những trường hợp lí tưởng, việc thực hiện các dự án có thể mang lại những tác động xã hội tích cực.
Định hướng hứng thú cho người học: Người học được tham gia chọn đề tài nội dụng học tập phù hợp với khả năngvà hứng thú cá nhân. Ngoài ra, hứng thú của người học cần được tiếp tục phát triển trong quá trình thực hiện dự án. Tính phức hợp: Nội dung dự án có sự kết hợp tri thức của nhiều lĩnh vực hoặc môn học khác nhau nhằm giải quyết vấn đề mang tính phức hợp. Định hướng hành động: Trong quá trình thực hiện dự án có sự kết hợp giữa nghiên cứu lí thuyết và vận dụng lí thuyết vào trong hoạt động thực tiễn, thực hành.
Thông qua đó, kiểm tra, củng cố mở rộng hiểu biết lí thuyết cũng như rèn luyện kĩ năng hành động , kinh nghiệm thực tiễn của người học. Tính tự lực cao của người học: Trong dạy học theo dự án, người học cần tham gia tích cực và tự lực giai đoạn của quá trình dạy học. Điều đó cũng đòi hỏi và khuyến khích tính trách nhiệm, sự sáng tạo của người học. Giáo viên chủ yếu là người đóng vai trò tư vấn, hướng dẫn, giúp đỡ.
Tuy nhiên mức độ tự lực cần phù hợp với kinh nghiệm, khả năng của người học và mức độ khó khăn của nhiệm vụ. Cộng tác làm việc: Các dự án học tập thường được thực hiện theo nhóm trong đó có sự cộng tác làm việc và sự phân công công việc giữa các thành viên trong nhóm. Dạy học theo dự án đòi hỏi và rèn luyện tính sẵn sàng và kĩ năng cộng tác làm việc giữa các thành viên tham gia, giữa người học và giáo viên cũng như với các lực lượng khác trong dự án. Đặc điểm này còn được gọi là học tập mang tính xã hội.
Định hướng sản phẩm: Trong quá trình thực hiện dự án, các sản phẩm được tạo ra. Sản phẩm của dự án không giới hạn trong thu hoạch lí thuyết, mà trong đa số trường hợp các dự án học tập tạo ra những sản phẩm vật chất của hoạt động thực tiễn, thực hành. Những sản phẩm này có thể sử dụng công bố, giới thiệu. [2] 8 Định hướng sản Định hướng Có ý nghĩa phẩm thực tiễn xã hội Công tác Định hướng Đặc điểm của làm việc hứng thú dạy học dự án Mang tính Tính tự lực Đinh hướng phức hợp cao của hs hành động 1.
Phân loại dạy học dự án Dạy học theo dự án có thể được phân loại theo nhiều phương diện khác nhau. Sau đây là một số cách phân loại dạy học theo dự án. Phân loại theo chuyên môn: Dự án trong một môn học: Trọng tâm nội dung nằm trong một môn học. Dự án liên môn: Trọng tâm nội dung nằm ở nhiều môn khác nhau.
Dự án ngoài chuyên môn: Là các dự án không phụ thuộc trực tiếp vào các môn học, ví dụ như dự án chuẩn bị các lễ hội trong nhà trường. Phân loại theo sự tham gia của người học Dự án cá nhân, dự án cho nhóm người học, dự án cho một lớp, dự án dành cho một khối lớp, dự án toà trường. Dự án dành cho nhóm người học là hình thức dự án dạy học chủ yếu. Phân loại theo sự tham gia của giáo viên Dự án dưới sự hướng dẫn của một giáo viên, dự án với sự cộng tác hướng dẫn của nhiều giáo viên.
Phân loại theo quỹ thời gian: K.Frey phân chia như sau: Dự án nhỏ: Thự thực hiện trong một số giờ học, có thể từ 2 – 6 giờ học. Dự án trung bình: Dự án trong một số ngày (“ngày dự án”), nhưng giới hạn là một tuần học 40 giờ học. 9 Dự án lớn: Dự án thực hiện với quỹ thời gian lớn, tối thiểu là một tuần (hay 40 giờ học), có thể kéo dài nhiều tuần (“tuần dự án”). Cách phân chia theo thời gian này thường áp dung ở trường phổ thông.
Trong đào tạo đại học, quỹ thời gian lớn hơn. Phân loại theo nhiệm vụ Dựa theo nhiệm viụ trong tâm của dự án, có thể phân loại các dự án theo các dạng sau: Dự án tìm hiểu: là dự án khảo sát thực trạng đối tượng. Dự án nghiên cứu: nhằm giải quyết các vấn đề, giải thích các hiện tượng, quá trình. Dự án thực hành (dự án kiến tạo sản phẩm): có trọng tâm là việc tạo ra các sản phẩm vật chất hoặc thực hiện những nhiệm vụ như trang trí, trưng bày, biểu diễn sáng tác.
Dự án hành động: tiến hành các hoạt động thực tiễn xã hội. Dự án hỗn hợp: là các dự án có nội dung kết hợp các dang nêu trên. Các loại dự án trên không hoàn toàn tách biệt với nhau. Trong từng lĩnh vực chuyên môn có thể phân loại các dạng dự án đặc thù riêng.
Quy trình của dạy học dự án SƠ ĐỒ QUY TRÌNH DẠY HỌC THEO DỰ ÁN [10] 10 Các bước tiến hành: a. Bước 1: Quyết định chủ đề dự án Việc người dạy lựa chọn đề tài, chủ đề cho dự án được coi là bước phát triển đầu tiên cho người học trong quá trình dạy học theo phương pháp dạy học dự án. Có hai bước cơ bản để xác định cho đề tài được lựa chọn. Thứ nhất, căn cứ vào việc phân tích nội dung chương trình môn học và khả năng kết hợp nội dung các bài học trong bộ môn đó.
Thứ hai, có thể căn cứ vào vấn đề thực tiễn đang được xã hội quan tâm, có khả năng trở thành một tình huống cho học sinh thực hành giải quyết (mô hình tình huống thực). Tình huống tích cực của chủ thể người học cũng được thể hiện rõ trong bước đầu tiên này.