Xây dựng và sử dụng tình huống sư phạm để dạy học phần Lý luận Giáo dục tại các trường Đại học Sư phạm

• Trường học: Đại học Sư phạm
• Chuyên ngành: Giáo dục học
• Đề tài: Xây dựng và sử dụng tình huống sư phạm để dạy học phần Lý luận giáo dục ở các trường đại học sư phạm
• Loại tài liệu: Luận án

Tóm tắt

I. Tổng quan về tình huống sư phạm trong đào tạo

Tình huống sư phạm là phương pháp giảng dạy tích cực được ứng dụng rộng rãi trong đào tạo giáo viên. Phương pháp này đặt sinh viên trước những tình huống mô phỏng thực tế giáo dục phổ thông. Quá trình sử dụng tình huống sư phạm bao gồm tương tác giảng viên - sinh viên theo hướng có kế hoạch. Tình huống đóng vai trò vừa là phương tiện kích thích học tập tích cực, vừa là mục tiêu giải quyết. Xây dựng tình huống sư phạm phải nhằm vào mục đích sử dụng. Ngược lại, sử dụng tình huống là biện pháp kiểm chứng tốt nhất việc xây dựng. Giáo dục đào tạo Việt Nam đang tiến hành đổi mới toàn diện theo hướng rèn luyện tư duy sáng tạo. Việc đào tạo sinh viên sư phạm cần gắn chặt với thực tiễn nhà trường phổ thông.

1.1. Khái niệm tình huống sư phạm

Tình huống sư phạm được hiểu là những tình huống mô phỏng từ thực tiễn giáo dục. Tình huống chứa đựng vấn đề cần phát hiện và giải quyết. Khái niệm sử dụng tình huống sư phạm mang các đặc trưng cơ bản. Đó là quá trình tương tác có hướng, có kế hoạch giữa giảng viên và sinh viên. Tình huống được sử dụng như phương tiện kích thích học tập tích cực. Việc giải quyết vấn đề trong tình huống còn là mục tiêu cần đạt của đào tạo sư phạm.

1.2. Vai trò của tình huống trong đào tạo

Sử dụng tình huống sư phạm nhằm đạt mục đích đào tạo giáo viên tối ưu. Phương pháp này giúp sinh viên tăng cường khả năng áp dụng tri thức vào thực tế. Sinh viên rèn luyện kỹ năng giải quyết vấn đề phát sinh trong giáo dục. Tình huống sư phạm tăng cường tính thực tiễn và tính giáo dục của bài giảng. Phương pháp còn giúp sinh viên phát triển thái độ học tập tích cực. Đây là cầu nối giữa học tập lý thuyết với nghiên cứu khoa học sư phạm.

II. Phân tích vấn đề đào tạo kỹ năng giải quyết tình huống

Xã hội biến động nhanh chóng đòi hỏi con người phải có năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề. Giáo dục đào tạo Việt Nam đang khắc phục lối truyền thống một chiều. Cần bồi dưỡng cho sinh viên sư phạm tư duy sáng tạo và khả năng thích ứng. Phương pháp học trở thành mục tiêu dạy học chứ không chỉ là biện pháp nâng cao hiệu quả. Năng lực tư duy sáng tạo và giải quyết vấn đề được Đảng và Nhà nước đặc biệt coi trọng. Đào tạo giáo viên cần hướng đến con người chủ động, năng động, sáng tạo. Sinh viên sư phạm phải được trang bị kỹ năng nghề nghiệp toàn diện. Cốt lõi là kỹ năng phát hiện và giải quyết vấn đề nảy sinh trong thực tiễn giáo dục phổ thông.

2.1. Thách thức trong đào tạo giáo viên hiện đại

Thực tiễn giáo dục phổ thông biến động nhanh trong thời kỳ đổi mới. Việc dạy học môn giáo dục học cần gắn chặt với môi trường hoạt động sư phạm. Sinh viên ra trường không chỉ giỏi giảng dạy mà còn phải giỏi công tác giáo dục học sinh. Phương pháp tự học của sinh viên sư phạm trở thành mục tiêu quan trọng. Năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề đặt ra thách thức lớn cho đào tạo.

2.2. Khoảng cách giữa lý thuyết và thực tiễn

III. Phương pháp xây dựng và sử dụng tình huống sư phạm

Mối quan hệ giữa xây dựng và sử dụng tình huống sư phạm là mối quan hệ biện chứng. Xây dựng tình huống phải nhằm vào mục đích sử dụng cụ thể. Các cơ sở lý luận khoa học cần được xem xét kỹ lưỡng khi thiết kế. Quá trình sử dụng diễn ra theo phương hướng có kế hoạch với điều kiện xác định. Tình huống được sử dụng như biện pháp kích thích sinh viên học tập tích cực. Giải quyết vấn đề trong tình huống là mục tiêu đào tạo cần hướng tới. Đổi mới phương pháp dạy học theo hướng này đang được nghiên cứu và ứng dụng. Các trường sư phạm có trách nhiệm đào tạo giáo viên có nhân cách toàn diện.

3.1. Nguyên tắc xây dựng tình huống hiệu quả

Tình huống sư phạm phải phản ánh đúng thực tiễn giáo dục phổ thông. Nội dung tình huống cần phù hợp với mục tiêu đào tạo từng phần học. Tình huống phải chứa đựng vấn đề có tính thách thức kích thích tư duy. Xây dựng tình huống cần dựa trên cơ sở lý luận khoa học giáo dục. Mối quan hệ biện chứng giữa xây dựng và sử dụng cần được đảm bảo.

3.2. Quy trình áp dụng trong giảng dạy

Quá trình sử dụng tình huống là tương tác có hướng giữa giảng viên và sinh viên. Giảng viên đóng vai trò hướng dẫn, định hướng quá trình giải quyết. Sinh viên chủ động phân tích, thảo luận và đề xuất giải pháp. Kết quả giải quyết tình huống cần được đánh giá và phản hồi kịp thời. Quy trình áp dụng phải đảm bảo điều kiện và thời gian tự học cho sinh viên.

IV. Kết quả và ứng dụng tình huống sư phạm thực tiễn

Nghiên cứu cho thấy tác động lớn của việc sử dụng tình huống sư phạm. Sinh viên tăng cường khả năng áp dụng tri thức và kỹ năng giải quyết vấn đề. Thái độ học tập tích cực được cải thiện đáng kể khi áp dụng phương pháp này. Tính thực tiễn và tính giáo dục của bài giảng được tăng cường rõ rệt. Sinh viên rèn luyện các phẩm chất cần thiết để giáo dục học sinh sau này. Khả năng thực hiện công tác giáo dục học sinh được đánh giá rất cao. Phương pháp tự học, kỹ năng và chiến lược học tập phù hợp cũng được tăng cường. Sinh viên phát triển khả năng học hỏi lẫn nhau và kỹ năng giao tiếp hiệu quả. Kết quả nghiên cứu khẳng định tính hiệu quả của tình huống sư phạm trong đào tạo giáo viên.

4.1. Đánh giá hiệu quả đào tạo

Giảng viên đánh giá cao tác động của tình huống sư phạm với mức trung bình trên 4.0. Khả năng áp dụng tri thức và kỹ năng giải quyết vấn đề tăng đáng kể. Tính thực tiễn của bài giảng được cải thiện rõ rệt theo đánh giá giảng viên. Sinh viên phát triển toàn diện cả về kiến thức, kỹ năng và phẩm chất nghề nghiệp.

4.2. Hướng phát triển trong tương lai

Ứng dụng tình huống sư phạm cần được mở rộng sang nhiều môn học khác. Công nghệ thông tin có thể hỗ trợ xây dựng ngân hàng tình huống phong phú. Đào tạo giảng viên về kỹ năng thiết kế và sử dụng tình huống cần được đẩy mạnh. Hợp tác với trường phổ thông giúp cập nhật tình huống thực tiễn chất lượng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Lý do chän ®Ò tµi Nh©n lo¹i ®ang tån t¹i trong nÒn v¨n minh siªu c«ng nghiÖp víi sù biÕn ®æi nhanh chãng cña x# héi khiÕn cho cµng ngµy cµng xuÊt hiÖn nhiÒu nh÷ng vÊn ®Ò, nh÷ng t×nh huèng míi, ®Æt con ng−êi tr−íc nh÷ng th¸ch thøc ph¶i ®èi mÆt. §Æc ®iÓm cña x# héi nh− vËy ®ßi hái con ng−êi ph¶i cã n¨ng lùc ph¸t hiÖn vµ gi¶i quyÕt vÊn ®Ò. Gi¸o dôc vµ ®µo t¹o ViÖt Nam ®ang tiÕn hµnh ®æi míi toµn diÖn vµ ®ång bé theo h−íng “§æi míi m¹nh mÏ ph−¬ng ph¸p gi¸o dôc vµ ®µo t¹o, kh¾c phôc lèi truyÒn thô mét chiÒu, rÌn luyÖn nÕp t− duy s¸ng t¹o cña ng−êi häc. Tõng b−íc ¸p dông c¸c ph−¬ng ph¸p tiªn tiÕn vµ ph−¬ng tiÖn hiÖn ®¹i vµo d¹y häc, ®¶m b¶o ®iÒu kiÖn vµ thêi gian tù häc, tù nghiªn cøu cho häc sinh” [38, tr 43] nh»m ®µo t¹o con ng−êi ViÖt Nam tù chñ, n¨ng ®éng, s¸ng t¹o cã n¨ng lùc ph¸t hiÖn vµ gi¶i quyÕt vÊn ®Ò phôc vô cho thµnh c«ng cña sù nghiÖp c«ng nghiÖp ho¸, hiÖn ®¹i ho¸ ®Êt n−íc mµ §¹i Héi §¶ng toµn quèc lÇn thø b¶y ®# ®Ò ra “båi d−ìng cho häc sinh n¨ng lùc t− duy s¸ng t¹o, n¨ng lùc gi¶i quyÕt vÊn ®Ò” [37, tr 64]. §æi míi ph−¬ng ph¸p d¹y häc ®−îc coi lµ nhiÖm vô quan träng cña toµn bé GV vµ SV tr−êng §HSP, ®Æc biÖt cña viÖc d¹y häc c¸c m«n NVSP trong ®ã cã m«n GDH. Do sù biÕn ®éng nhanh chãng cña thùc tiÔn gi¸o dôc phæ th«ng trong thêi kú ®æi míi hiÖn nay, viÖc d¹y häc m«n GDH cµng cÇn thiÕt ph¶i g¾n chÆt víi thùc tiÔn nhµ tr−êng phæ th«ng-m«i tr−êng ho¹t ®éng cña SVSP khi ra tr−êng. D¹y häc m«n GDH cµng cÇn ph¶i d¹y cho SV c¸ch t− duy, t− duy SP, d¹y cho hä c¸c kü n¨ng nghÒ nghiÖp, mµ cèt lâi lµ kü n¨ng ph¸t hiÖn vµ gi¶i quyÕt nh÷ng vÊn ®Ò n¶y sinh trong thùc tiÔn gi¸o dôc ë nhµ tr−êng phæ th«ng. HiÖn nay, ph−¬ng ph¸p häc cña SVSP trë thµnh môc tiªu d¹y häc chø kh«ng ph¶i chØ lµ biÖn ph¸p n©ng cao hiÖu qu¶ d¹y häc ®¹i häc. Nãi tíi ph−¬ng ph¸p häc ë §HSP th× cèt lâi ph¶i lµ ph−¬ng ph¸p tù häc cña SV. Ph−¬ng ph¸p häc lµ cÇu nèi gi÷a häc tËp víi nghiªn cøu khoa häc. Trong ®ã mét yÕu tè quan träng ®¶m b¶o thµnh c«ng trong häc tËp vµ nghiªn cøu khoa häc lµ kh¶ n¨ng ph¸t hiÖn vµ gi¶i quyÕt nh÷ng vÊn ®Ò ®Æt ra. NÕu båi d−ìng ®−îc cho SVSP ph−¬ng ph¸p häc, lßng quyÕt t©m vµ ý chÝ tù häc, biÕt vËn dông nh÷ng ®iÒu ®# häc vµo nh÷ng t×nh huèng míi 2 mÎ cña gi¸o dôc ViÖt Nam trong thêi kú ®æi míi hiÖn nay th× sÏ t¹o cho hä lßng ham häc, kh¬i d¹y tiÒm n¨ng vèn cã cña hä, ph¸t huy néi lùc, lµm cho kÕt qu¶ häc tËp cña hä ®−îc n©ng lªn gÊp béi, ®ång thêi gióp hä sím thÝch nghi víi nghÒ SP khi ra tr−êng. VÒ lý luËn, sö dông THSP trong qu¸ tr×nh d¹y häc ë §HSP ®−îc coi lµ mét lo¹i h×nh, mét ph−¬ng ph¸p d¹y häc tÝch cùc cã kh¶ n¨ng båi d−ìng cho SV n¨ng lùc ph¸t hiÖn vµ gi¶i quyÕt vÊn ®Ò. §æi míi ph−¬ng ph¸p d¹y häc theo h−íng nµy ®# vµ ®ang ®−îc nghiªn cøu, øng dông trong qu¸ tr×nh d¹y häc c¸c m«n häc ë §HSP hiÖn nay. C¸c tr−êng §HSP cã tr¸ch nhiÖm ®µo t¹o SVSP cã nh©n c¸ch nhµ gi¸o toµn diÖn. Trong ®ã, SV ra tr−êng kh«ng chØ giái trong ho¹t ®éng gi¶ng d¹y mµ cßn ph¶i giái trong CTGD häc sinh ë THPT. Gi¶i quyÕt THSP ®−îc coi nh− lµ mét ph−¬ng ph¸p d¹y häc tÝch cùc, cã t¸c dông to lín trong d¹y häc phÇn LLGD nãi riªng, d¹y häc m«n GDH ë c¸c tr−êng §HSP nãi chung. §Æc biÖt, cho SV gi¶i quyÕt THSP trong d¹y häc phÇn LLGD t¹o c¬ héi cho SV ¸p dông tri thøc hiÓu biÕt vÒ CTGD häc sinh vµo viÖc gi¶i quyÕt nh÷ng vÊn ®Ò cña thùc tiÔn nghÒ nghiÖp thuéc lÜnh vùc nµy. Tõ ®ã h×nh thµnh cho hä kh¶ n¨ng ph¸t hiÖn vµ gi¶i quyÕt vÊn ®Ò trong CTGD häc sinh-môc tiªu hµng ®Çu cña ®µo t¹o SVSP trë thµnh ng−êi GV, nhÊt lµ GVCN líp ë THPT. VÒ thùc tiÔn, ý thøc ®−îc tÇm quan träng cña x©y dùng vµ sö dông THSP trong d¹y häc, nhiÒu GV vµ SV ®# nghiªn cøu vµ thö nghiÖm viÖc x©y dùng vµ sö dông THSP trong qu¸ tr×nh d¹y häc m«n GDH. Tuy nhiªn, ph−¬ng ph¸p d¹y häc nµy ch−a ®−îc chó träng ®óng møc ë c¸c tr−êng §HSP hiÖn nay, GV cßn thiÕu kinh nghiÖm x©y dùng vµ sö dông THSP, SVSP cßn tá ra yÕu kÐm vÒ kü n¨ng gi¶i quyÕt vÊn ®Ò trong THSP vÒ CTGD häc sinh. MÆt h¹n chÕ ®ã do nhiÒu nguyªn nh©n, c¶ nguyªn nh©n chñ quan lÉn nguyªn nh©n kh¸ch quan. Trong ®ã ph¶i kÓ ®Õn søc ú t©m lý do lèi gi¶ng d¹y truyÒn thèng mang l¹i. ViÖc d¹y häc ë §HSP cßn t¸ch rêi víi thùc tiÔn nhµ tr−êng phæ th«ng; ph−¬ng ph¸p d¹y häc vÉn lµ lèi truyÒn thô mét chiÒu tõ GV ®Õn SV; SV bÞ ®Æt vµo vÞ thÕ thô ®éng trong häc tËp, thiÕu c¬ héi tiÕp cËn víi thùc tiÔn gi¸o dôc ë nhµ tr−êng phæ th«ng, thiÕu c¬ héi rÌn luyÖn c¸c kü n¨ng nghÒ nghiÖp cÇn thiÕt, nhÊt lµ kü n¨ng ph¸t hiÖn vµ gi¶i quyÕt vÊn ®Ò trong CTGD häc sinh nãi chung, trong CTCNL nãi riªng. 3 Thµnh thö, viÖc ®óc rót ®−îc nh÷ng kinh nghÖm vÒ x©y dùng vµ sö dông THSP nh»m n©ng cao hiÖu qu¶ qu¸ tr×nh d¹y häc chuÈn bÞ cho SVSP lµm CTGD häc sinh ë THPT ë c¸c tr−êng §HSP hiÖn nay ®ang trë thµnh mét yªu cÇu cÊp b¸ch. V× nh÷ng lý do trªn, ®Ò tµi nghiªn cøu cña luËn ¸n ®−îc chän lµ: “X©y dùng vµ sö dông t×nh huèng s− ph¹m ®Ó d¹y häc phÇn Lý luËn gi¸o dôc ë c¸c tr−êng ®¹i häc s− ph¹m”. Môc ®Ých nghiªn cøu Nghiªn cøu x©y dùng vµ sö dông THSP ®Ó d¹y häc phÇn Lý luËn gi¸o dôc cho SV c¸c tr−êng §HSP. Kh¸ch thÓ vµ ®èi t−îng nghiªn cøu 3. Kh¸ch thÓ nghiªn cøu Ph−¬ng ph¸p d¹y häc m«n GDH ë c¸c tr−êng §HSP. §èi t−îng nghiªn cøu Nh÷ng nguyªn t¾c, nh÷ng quy tr×nh, nh÷ng ®iÒu kiÖn x©y dùng vµ sö dông THSP ®Ó d¹y häc phÇn LLGD ë c¸c tr−êng §HSP. Gi¶ thuyÕt khoa häc NÕu thiÕt kÕ ®−îc quy tr×nh x©y dùng vµ quy tr×nh sö dông THSP ®Ó d¹y häc phÇn LLGD cho SV c¸c tr−êng §HSP phï hîp víi nh÷ng nguyªn t¾c x©y dùng vµ sö dông THSP, nhÊt lµ phï hîp môc tiªu, kÕ ho¹ch, ch−¬ng tr×nh d¹y häc phÇn nµy; phï hîp víi nhu cÇu, ®iÒu kiÖn d¹y häc cña GV vµ SV; phï hîp víi m«i tr−êng ho¹t ®éng trong t−¬ng lai cña SVSP th× hiÖu qu¶ rÌn luyÖn kü n¨ng gi¶i quyÕt vÊn ®Ò trong THSP vÒ CTGD häc sinh vµ c¸c kÕt qu¶ häc tËp kh¸c cña SV c¸c tr−êng §HSP sÏ cao h¬n. NhiÖm vô nghiªn cøu §Ó ®¹t ®−îc môc ®Ých ®Ò ra, ®Ò tµi nh»m gi¶i quyÕt c¸c nhiÖm vô nghiªn cøu chñ yÕu sau: 4 5. Nghiªn cøu c¬ së lý luËn vµ thùc tiÔn cña viÖc x©y dùng vµ sö dông THSP ®Ó d¹y häc phÇn LLGD cho SV c¸c tr−êng §HSP. X¸c ®Þnh nh÷ng nguyªn t¾c, nh÷ng quy tr×nh, nh÷ng ®iÒu kiÖn x©y dùng vµ sö dông THSP ®ång thêi x©y dùng hÖ thèng THSP trong CTGD häc sinh ë THPT ®Ó d¹y häc phÇn LLGD cho SV c¸c tr−êng §HSP. Thùc nghiÖm møc ®é kh¶ thi cña c¸c quy tr×nh ®−îc x¸c lËp. Nh÷ng ®ãng gãp míi cña luËn ¸n 6. VÒ lý luËn - KÕ thõa kinh nghiÖm cña c¸c nhµ nghiªn cøu ®i tr−íc, nghiªn cøu cña luËn ¸n nh»m gãp phÇn lµm râ h¬n nh÷ng vÊn ®Ò lý luËn vÒ THSP trong CTGD häc sinh (kh¸i niÖm, cÊu tróc, sù ph©n lo¹i vµ quy tr×nh gi¶i quyÕt THSP); vÒ vÊn ®Ò x©y dùng vµ sö dông THSP trong d¹y häc phÇn LLGD ë §HSP; vÒ mèi quan hÖ gi÷a hiÖu qu¶ cña viÖc rÌn luyÖn kü n¨ng gi¶i quyÕt vÊn ®Ò trong THSP vµ c¸c kÕt qu¶ häc tËp kh¸c cña SV c¸c tr−êng §HSP víi viÖc x©y dùng vµ sö dông hÖ thèng THSP trong qu¸ tr×nh d¹y häc phÇn LLGD. - KÕ thõa vµ ph¸t triÓn kinh nghiÖm cña c¸c nhµ nghiªn cøu ®i tr−íc, nghiªn cøu cña luËn ¸n tËp trung x¸c ®Þnh nh÷ng nguyªn t¾c, nh÷ng quy tr×nh x©y dùng vµ sö dông hÖ thèng THSP ®Ó d¹y häc phÇn LLGD; ®ång thêi x¸c ®Þnh nh÷ng ®iÒu kiÖn cÇn thiÕt hç trî cho viÖc x©y dùng vµ sö dông THSP trong qu¸ tr×nh d¹y häc phÇn LLGD cã hiÖu qu¶. VÒ thùc tiÔn - §¸nh gi¸ thùc tr¹ng viÖc x©y dùng vµ sö dông THSP trong qu¸ tr×nh d¹y häc m«n GDH nãi chung vµ qu¸ tr×nh d¹y häc phÇn LLGD cho SV c¸c tr−êng §HSP nãi riªng. - Biªn so¹n tµi liÖu h−íng dÉn vµ bµi so¹n mÉu ®Ó gióp cho viÖc x©y dùng vµ sö dông hÖ thèng THSP trong qu¸ tr×nh d¹y häc phÇn LLGD cña c¸c GV gi¶ng d¹y m«n GDH ®¹t hiÖu qu¶ h¬n. - X©y dùng hÖ thèng THSP trong CTGD häc sinh ë THPT ®Ó ®Þnh h−íng cho viÖc tiÕp tôc x©y dùng THSP nµy vµ viÖc sö dông chóng trong t−¬ng lai. Ph¹m vi nghiªn cøu 5 - Môc tiªu cÇn ®¹t: Chó träng h×nh thµnh kü n¨ng gi¶i quyÕt vÊn ®Ò trong THSP cho SV th«ng qua qu¸ tr×nh d¹y häc phÇn LLGD (m«n GDH). - §èi t−îng d¹y häc: SVSP kh«ng chuyªn T©m lý-Gi¸o dôc häc ë c¸c tr−êng §HSP. - §Þa ®iÓm nghiªn cøu thùc tiÔn: V× ®iÒu kiÖn kh¸ch quan, luËn ¸n chØ míi tËp trung nghiªn cøu thùc tiÔn ë mét sè tr−êng ®¹i diÖn cho c¸c tr−êng §HSP c¸c tØnh phÝa Nam, ®ã lµ §HSP thµnh phè Hå ChÝ Minh, §HSP HuÕ vµ khoa SP tr−êng §HCT. - TiÕn hµnh thùc nghiÖm t¹i tr−êng §HCT vµ mét sè TTDGTX c¸c tØnh §BSCL. C¸c ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu 8. Ph−¬ng ph¸p luËn nghiªn cøu 8. Ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn hÖ thèng Theo quan ®iÓm TriÕt häc, thÕ giíi hiÖn thùc lµ mét hÖ thèng cÊu tróc toµn vÑn bao gåm c¸c sù vËt hiÖn t−îng vËn ®éng, ph¸t triÓn trong mèi quan hÖ biÖn chøng h÷u c¬. Theo quan ®iÓm cña Lý luËn d¹y häc hiÖn ®¹i, qu¸ tr×nh d¹y häc ®¹i häc lµ mét hÖ thèng-cÊu tróc bao gåm c¸c thµnh tè vËn ®éng, ph¸t triÓn trong mèi quan hÖ biÖn chøng kh«ng t¸ch rêi. Tõ nh÷ng quan ®iÓm ®ã, ®èi t−îng nghiªn cøu cña luËn ¸n sÏ ®−îc tiÕn hµnh xem xÐt vµ gi¶i quyÕt mét c¸ch toµn diÖn vµ ®ång bé víi viÖc xem xÐt vµ gi¶i quyÕt c¸c thµnh tè kh¸c cña qu¸ tr×nh d¹y häc ®¹i häc cã liªn quan.