CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN CUA VIỆC DẠY HOC THEO QUY TRÌNH 5E TRONG MÔN VAT LÍ Ở TRƯỜNG THPT 1. Dạy học khám phá Day học khám phá là mô hình được xây dựa trên thuyết kiên tạo. Thuyêt này dựa trên tính tích cực nhận thức, động cơ học tập.
khát vọng học tập và hiểu biết của người học. Trong đó, hoạt động dạy học phải dựa vào những trí thức đã có và kinh nghiệm sống của HS. Điều này giúp cho HS được học tập với những trải nghiệm phong phú ma giáo viên là người tổ chức, định hướng cho các em chiếm lĩnh tri thức mới và xây dựng con đường tim ra tri thức. Khái niệm day học khám phá được Jerome Bruner giới thiệu như một quan điềm đạy học vào năm 1960.
HS không tiếp thu một cách thụ động mà chủ động tham gia vào các hoạt động học. Người học có cơ hội xem xét các hướng giải quyết khác nhau và kiểm chứng các thông tin trong quá trình khám phá. Theo ông, dạy học khám phá là lối tiếp cận dạy học mà qua đó, HS tương tác với môi trường của họ bằng cách khảo sát, sử dụng các đối tượng, giải đáp những thắc mắc bing tranh luận hay biểu điển thí nghiệm [6]. Theo quan điểm của PSG.TS Ngô Hiệu, đạy học khám phá là một quá trình mà thông qua sự định hướng của GV, HS tìm tòi tích cực, sử dụng nhiều quả trình tư duy, khiến kinh nghiệm đã có thành tri thức mới.
Lê Dinh Trung và Phan Thị Thanh Hội cho rằng day học khám phá là phương pháp day học cung cấp cho HS cơ hội đề trải nghiệm các hiện tượng và quá trình khoa học. Ninh Thị Bạch Diệp có quan điểm về đạy học khám phá là phương pháp hoạt động thông nhất giữa GV và HS đẻ giải quyết van dé học tập. Người GV đóng vai trò hướng dan, định hướng dé HS tự mình tương tác với học liệu dé tìm ra những kiến thức và kĩ năng cần phải hình thành. Đối với Lê Thị Trung, trong dạy học khám pha, người giáo viên có vai trò tô chức, điều khién các hoạt động trong lớp học, người học tự giác, chủ động chiếm lĩnh tri thức, kĩ nang thông qua các hoạt động tim tòi khám phá, phát hiện tri thức mới, cách thức hoạt động mới [7].
Tông hợp lại, day học khám phá là một quá trình trong đó HS tương tác với sự vật. hiện tượng bằng cách thực hiện thí nghiệm. khảo sát, tranh luận. dưới sự hướng dan của GV dé hình thành tri thức và con đường đề tìm ra tri thức đó, đựa trên những kinh nghiệm đã có của HS.
Các đặc trưng của day học khám phá Theo Svinki (1998), học tập khám phá có ba đặc điểm chính sau đây [8]: - Học tập tích cực: người học là người tích cực tham gia trong quá trình học tập. - Học tập có ý nghĩa: học tập khám phá có nhiều ý nghĩa vì nó tận dụng sự liên tưởng của ban thân học sinh như là cơ sở của sự hiểu biết. - Thay đổi niềm tin và thái độ: học tập khám phá đặt nhiều trách nhiệm học tập hơn cho người học. HS thường phải vận dụng các quá trình tư duy đề giải quyết van dé và phát biện các điều cần học, vì vậy các em phải có nhiều trách nhiệm hơn cho sự học tập của mình.
Các giai đoạn của day học khám phá [9]: Giai đoạn 1: Đặt ra những cầu hỏi khoa học. Giai đoạn 2: Dưa ra giả thuyết dự đoán khoa học. HS phân tích dữ liệu dé đưa ra giả thuyết nhằm giải thích câu hỏi ban đầu đã đặt ra. Giai đoạn 3: Tiến hành các thí nghiệm dé kiểm chứng giả thuyết.
Giai đoạn 4: Rút ra kết luận. Giai đoạn 5: Báo cáo và bảo vệ kết quả nghiên cứu. Dạy học theo quy trình day học SE 1. Định nghĩa quy trình day học SE SE là từ viết tắt của Engage (gắn kết).
Quy trình SE là mau hướng dân học tập khám phá dựa trên thuyết kiến tạo, trong đó người học chủ động trong quá trình hình thành kiến thức mới thông qua trải nghiệm và vận dụng những kiến thức đã biết. Quy trình này được hoàn thiện và đề xuất bởi Rodger W.Byee và cộng sự vào năm 1987. Sau một thời gian dài thử nghiệm. nghiên cứu, tô chức nghiên cứu giáo dục Biological Sciences Curriculum Study (viết tắt là BSCS) đã đi tiên phong trong việc đưa quy trình 5E vào đạy học trong các trường phô thông tại Hoa Kì.
Quy trình dạy học SE là quy trình day học có năm giai đoạn: Kết nối (Engage), Khám phá (explore), Giải thích( Explain), Củng cố (Elaborate), Đánh giá (Evaluation). Ở mỗi giai đoạn, HS được tham gia trực tiếp vào các quá trình hoạt dong, được tư duy, hành động, được rèn luyện các kĩ năng. Quy trình dạy học SE đã bước đầu được các nhà khoa học giáo dục quan tam, tìm hiểu và thử nghiệm. Khi vận dung mô hình 5E trong day học chủ đề “Anh sang”- môn khoa học lớp 4.
Ngô Thị Phương (2019) đã nhìn nhận hiệu quả mà mô hình SE mang lại và có bước chuẩn bị, định hướng áp dụng SE vào chương trình giáo dục phố thông mới [10]. Tác giả Vũ Thi Minh Nguyệt (2016) đã vận dụng SE vào thiết kế một số kế hoạch day học theo dạng chủ dé khoa học. Với chủ dé “Anh hưởng của nhiệt độ đến vật chat” được áp dụng ở cấp trung học cơ sớ, đã phan nào là nguồn tư liệu cho các nghiên cứu sau này [11]. 5E và các mô hình mở rộng của ŠE cũng thường được áp dụng nhiều với các chủ dé STEM ở cấp học phô thông.
Ching hạn như, tác giả Nguyễn Thị Minh Tháo (2019) đã vận dụng thành công vào xây dựng dé tai “Van dụng quy trình 6E vào day học theo định hướng STEM thông qua chủ dé chậu cây thông minh” [12]. Các giai đoạn của quy trình day học 5E Theo nghiên cứu của BSCS, năm giai đoạn của quy trình day học SE bao gồm: % Engage (gắn kết): Giải đoạn đầu tiên có nhiệm vụ thu hút HS vào bài học. Người học cần tập trung vào một sự vật, vấn đẻ, tình huống hoặc sự kiện nao đó. Hoạt động này có nhiệm vụ kết nối bài học với kiến thức và trải nghiệm đã có của HS và cho HS tiếp xúc với những quan niệm sai lầm thường gặp phải.
Ngoài ra GV cũng có thé kết hợp với các hoạt động vận động dé khởi động cho lớp học [Š]. Nhiệm vụ học tập trong giai đoạn này có thê là trả lời câu hỏi, phân tích tình huống, vấn dé nào đó. GV can trình bày vấn đẻ và xác định nhiệm vụ chính của bài học, đồng thời đặt ra những tiêu chí và quy trinh đẻ hoàn thành nhiệm vụ đó. Thực hiện thành công giai đoạn này sẽ giúp HS trở nên tỏ mỏ vả hình thành động cơ học tập tích cực [5].
4 Explore (Khám phá): Giai đoạn khám phá có mục tiêu giúp HS hình thành kiến thức mới thông qua trải nghiệm học tập cụ thé. Trong giai đoạn này, người học trực tiếp tiền hành khám phá sự vật, tình huéng hoặc sự kiện nào đó. Kết quả của hoạt động sẽ giúp HS hình thành: các mối quan hệ với những người xung quanh. khả năng quan sát và phân tích tình huống, khả năng nêu va giải quyết van dé [5].
Giai đoạn này có nhiều cơ hội cho HS rèn luyện các NL như: quan sát, giải quyết van dé và sáng tạo. [13] Vai trò của GV trong hoạt động nay là người điều hành và quản lí lớp học. GV giao nhiệm vụ và tô chức cho HS tìm hiểu kiến thức thông qua thực hiện các thí nghiệm, tài liệu học tập. Nếu cần thiết, GV sẽ hướng dẫn và định hướng HS trong quá trình giải thích các hiện tượng, sự việc [5].
$4 Explain (giải thích): Mục tiêu của giai đoạn này là khiến các kiến thức mới trở nên đơn giản, dé hiệu va rõ ràng hơn với HS thông qua việc vận dụng nó dé giải thích những sự vật. hiện tượng ở hoạt động Khám phá [5]. GV cần cho HS đưa ra những lập luận dé giải thích bằng cách hiểu của các em. Sau đó, GV sử dụng những thuật ngữ, khái niệm khoa học dé chuẩn hoá kiến thức cho HS.
Điều quan trọng trong giai đoạn này là GV cần trình bày kiến thức mới một cách thật ngắn gon, đơn giản, rõ ràng và trực tiếp, dé HS có nên tảng vững chắc cho hoạt động tiếp theo. Có nhiều cách đề giúp khơi gợi và định hướng cho HS. Ngoài việc chỉ giải thích bằng lời, GV có thể sử dụng kết hợp với video, phim hoặc những phan mềm day học [5]. & Elaborate (củng cỗ): Hoạt động này giúp HS khắc sâu kiến thức vừa học và áp dụng nó vào các tình huống mới.
Mục tiêu chính của hoạt động này là khái quát hoá các kiến thức của HS. Trong vài trường hợp. người học có thé vẫn sẽ còn những quan niệm sai lầm. hoặc chi mới hiểu nhưng chưa diễn đạt được bing các thuật ngữ khoa học [5].
Trong hoạt động này, GV tô chức cho HS tham gia các hoạt động nhóm đề thảo luận và tìm hiểu thông tin về một tình huống mới liên quan đến nội dung bài học. Trong quá trình thảo luận nhóm, mỗi HS trình bày và bảo vệ ý kiến của mình. Quá trình này giúp HS hiểu rõ hơn về nhiệm vụ, cũng như tập hợp các thông tin cần thiết dé hoàn thành nhiệm vụ học tập [5]. 4 Evaluate (đánh giá): Đây là giai đoạn giúp HS và GV đánh giá quá trình học tập.
Xuyên suốt bài học. GV đưa ra nhận xét về các câu trả lời của HS. Ở giai đoạn này, GV thực hiện các bài đánh gia, kết hợp với những quan sát trong suốt quá trình dạy học dé ghi nhận mức độ hiểu biết của mỗi HS. Đồng thời, GV cũng tỏ chức cho HS đánh giá quá trình học tập của ban thân và các thành viên khác [5].
Một số ưu điểm khi dạy học theo quy trình SE Quy trình SE mang lại nhiều kết qua đáng kể như: ~ Giúp GV giảm được thời lượng dạy nhiều lý thuyết thay vào đó tạo ra các hoạt động thực hành và khám phá [13]; ~ Giúp HS hiệu rõ bài học: tang kha năng lập luận khoa học và hứng thú trong các môn khoa hoc [Š], [14]. [15]; ~ Giúp HS phát triển NL giải quyết vẫn đề [16]: — HS dễ nhớ kiến thức và bài học hơn [3]: — HS tiếp nhận kiến thức một cách có hệ thống, dé theo đối và dé tham gia từng pha trong quy trình [10]; Như vậy quy trình SE có những hiệu quả đáng kẻ trong việc tăng khả năng lập luận.