Chương I: VUA MINH MENH- CON NGƯỜI VA THO! ĐẠI 1. Bối cảnh lịch sử I.1 Quốc tế _ Cuối thé ki XVIII, đầu thé ki XIX, Chủ nghĩa tư bản phương Tây chuyển sang giai đoạn Để quốc chủ nghĩa. Cuộc cách mạng công nghiệp ở Anh nhanh chóng lan rộng ra các nước khác ở châu Âu và châu Mỹ, giúp cho nén kính tế của cúc nước này phát triển vượt bậc. Sự phát triển này đòi hỏi phải có một thị trường và thuộc địa rộng lớn để tiêu thụ hàng hỏa.
cung cấp nguyên liệu và nhân công dồi đào cho nền sản xuất Tư bản chủ nghĩa ở chính quốc. Do đó các nứớc tư bản phương Tây đã đua nhau đi xâm chiếm những vùng đất mới, đồng thời đẩy mạnh cúc hoạt động buôn bán giao lưu trên thế giới. Phương Đông chính là một vùng “đất hứa”. là mục tiêu nhắm đến của các nước Tu bản này.
Dau thé ki XIX, lan lượt các nước phương Đông rơi vào ách thống trị của thực dân phương Tây. Tình hình trên đã tác động không nhỏ đến các nước trong khu vực- trong đó có Việt Nam. Trong nước Năm 1802, sau khi lật đô vương triều Tây Sơn, Nguyễn Ảnh lên ngôi vua, lắy hiệu là Gia Long. Năm 1804, vua Gia Long đổi tên nước là Việt Nam, đặt kinh đô ở Phú Xuân (Huế), Nam 1805, kinh thành Huế được khởi công xây dựng.
“ Về tổ chức chính quyền: Ở trung ương: Vua Gia Long xây dựng chính quyền theo mô hình thời Lê: đứng đầu triều đình là vua. Dưới vua có 6 bộ là: Lại- Hộ- Lễ- Binh- Hình- Công và các cơ quan chuyên môn khác. Ở địa phương: Việc cai trị một đất nước rộng lớn, trải dài từ ải Nam Quan đến mũi Cả Mau là một công việc von không để dàng đối với vua Gia Long. Đặc biệt là sau một thời gian dài chiến tranh loạn lạc, đất nước bị chia cắt gây nên sự “bất nhất" vẻ chính trị, kinh té, văn héa- xã hội.
Đó là chưa kế việc các lực lượng cát cứ, hậu dué của nhà Tây Sơn. nha Lê- Trịnh, thậm chí nhà Mạc nỏi đây khắp nơi. Đứng trước tình hình nay, vua Gia Long đã chia cả nước làm 3 vùng: Bắc thành, Gia Định thành và các Trin Trực Doanh. Việc chia cấp thành là một bước Trang l3 GVIID: TS Trịnh Thành Công Khóa Luan Tốt Nghiệp SVTI I: Nguyễn Thi Thanh Hoa “qua độ”.
một giát pháp tam thời khi triều đình trung ương chưa đú mạnh dé quản lí toan bộ đất nước. Mật khác cũng là dé trả ơn cho những công thin như Nguyễn Văn Thành. nền vua Gia Long đã trao cho họ chức Tổng trắn với quyền hạn rat lớn. Vị chưa kịp đảo tạo đội ngũ văn quan nên hảng ngũ quan lại đầu triều Gia Long phần lớn là võ quan.
Chính đặc điểm này làm cho bộ máy quản lí hành chính trở nên cứng nhắc, mang tỉnh áp đặt. không linh hoạt trong phát triển kinh té- xã hội. Ngoài ra, Gia Long cũng có khuyến khích một số cựu thin nhà Lê ra làm quan nhưng thực chit cũng chi cho giữ chức vụ thừa hành mà thôi. Sự khủng hoảng này dan được khắc phục sau Š năm triều Nguyễn được thành lập mà biểu hiện cụ thẻ là vào năm 1807- kì thi Hương dau tiên được tổ chức.
Để khôi phục va bảo vệ cho chính quyền của dòng họ, ngay tử rất sớm, vua Gia Long đã ý thức xây dựng một lực lượng quân đội hing mạnh. Chính lực lượng nảy giúp ông đánh bại Tây Sơn, lập ra triều Nguyễn. Cuộc chiến tranh với Tây Sơn kết thúc nhưng vua Gia Long vẫn sử dụng một đội quan thường trực ở kinh đô, các tỉnh. phòng vệ các cửa khẩu.
Tuy nhiên, vua Gia Long cũng có những thay đổi cho phủ hợp với tình hình mới. Vua Gia Long đặt phép giãn binh dé tuyển mộ tân binh. Phép tuyển này không đồng đều trên các vùng lãnh thé. Cảng gan kinh đô thì tỉ lệ chọn lính trên số đỉnh cảng cao.
Ở kinh đô có Thân binh. Cam binh, Tinh binh va có đội quân nhạc 50 người; ở các trấn có lính cơ, lính mộ. Quân lính được chia theo phiên. được trang bị các loại vũ khí như: gươm, giáo, mã tau.
Ngoải ra còn có súng đại bác, súng điểu thương. © cửa bé có đồn bảo, binh sĩ thường xuyên tran gid. Cùng với việc xây dung bộ may nha nước va lực lượng quân đội, vua Gia Long còn cho biên soạn bộ luật của triều Nguyễn, lấy tên là Hoàng Triều luật lệ (luật Gia Long). Bộ luật bao gồm 398 điều chia làm 7 chương và 30 điều Tạp Tụng khác.
qui định chặt ché việc bảo vệ nhà nước vả các trật tự phong kiến. Bản về bộ luật này có nhiều ý kiến khác nhau. Có thé din ra 2 ý kiến sau: Theo túc giả Tran Trọng Kim thì: “Bộ uất ấu ty nói theo luật Hong Đức nhumg ki thực là chép luật của nhà Thanh và chỉ thay doi it nhiều") ' Trin Trọng Kim, Việt Nam sự lược. NXH Da Nẵng, 2003.
trang 409 [rang 14 GVHD: TS Trịnh Thành Công Khoa | uận Tốt Nghiệp SVTH: Nguyễn Thị Thanh Hòa [heo tác giá Tran Thị Thanh Thanh thì: “các nhà lam lướt triều Nguyễn da tham khảo luật nhà Lẻ, luật nhà Thanh nhưng có chủ ý tới từng chi tiết để qui định: cu thé hon, chat chờ hơn và có sự can nhắc để lược bỏ, bỏ sung hoặc sửa đổi cho phù hợp với thực tế tình hình đất nước ta thời bấy giờ.” Nhưng có một điều mà chúng ta có thể khẳng định là bộ luật này đã góp phan đáng ké vào việc ôn định xã hội, ứng phó với những chuyền biến về kinh tế- xã hội trong và ngoải nước. + Về mặt kinh tế- tài chính: Vua Gia Long cho lập địa bạ dé kiểm kê tải nguyên ruộng đất, lập đình ba dé năm nguồn nhân lực ở các làng. Nhà vua cho đào sông. tu sửa dé điều để giao thông liên lạc va làm thuỷ lợi.
Do lường, tiền tệ được thống nhất (Gia Long cho đúc tiên “Gia Long thông bảo"). Thuế ruộng đất, thuế đỉnh, thué sản vật được qui định lại. Hoạt động kinh tế bắt đầu khởi sắc, nhất là việc khai hoang vùng Gia Định. Tình hình khai mỏ cũng được chú ý cho thực hiện với hai phương thức: nha nước quản ché khai thác va tư nhân lãnh trưng.
Buôn ban với phương Tây và trong nước có hạn chế nhưng luéng mậu địch với Trung Quốc thường xuyên đã tạo được một nguồn thuế đáng kẻ. Vẻ tình hình xã hội: Vừa mới lên ngôi, vua Gia Long đã phải đối phó với hàng loạt các cuộc khởi nghĩa của nhân dân, nhất là ở Đảng Ngoài vả ở một số đại phương ở miền Trung như Nghệ An, Quing Ngãi, Bình Định. Nguyên nhân chính là do nhân dan bat phục, vẫn hướng vẻ triều cũ (nhà Lê va Tây Son), do chính sách áp bức thuế má nặng nề, mat mùa, đói kém,.Bén cạnh việc đưa quan di dan áp, vua Gia Long tiến hành các biện pháp phủ dụ như miễn giảm thuế và phát chin cho dan. Tuy vậy chi giải quyết được một phần nhỏ.
Số còn lại vẫn tiếp tục nỏi đậy chống triéu đỉnh và các cuộc khởi nghĩa này nề ra liên tục và kéo đại cho đến giữa thể kỷ XIX. Văn hoá-giáo dục cũng được vua Gia Long đặc biệt coi trọng. Vua Gia Long cho lập Van Miéu ở kinh đô và các doanh trấn thờ Khổng Tử đẻ tỏ lòng trọng Nho học. Quốc Tử Giám được đặt ở Kinh đỏ dé day con các quan va các sĩ Ỷ Tran Thị Thanh Thanh, Gop thêm ý kiến vẻ bộ Hoàng Việt luật lệ của triều Nguyễn, Nghiên cứu lịch sứ, Số 4, 2002, rang 49 lrang lễ GVHD: TS Trịnh Thanh Công Khoa Luận Tot Nghiệp SVTH: Nguyễn Thi Thanh Hoa ur Xuất sắc trong ca nước.
Nam 1807, ki thi Hương dau tien được tô chức dé chon người làm quan. Vua còn đặt thêm chức Đốc học ở các trắn, sử dụng các khai mục thời Lẻ làm đội ngũ thầy giáo. Ngoài ra, vua Gia Long còn lo đến cả việc biên soạn Dia dư và Quốc sử. Năm 1810, bộ Nhat thông địa dư chí của Lê Quang Định được in thành sách.
Năm 1811, nhà vua còn sai quan tìm những sách nhà Lê và Tây Sơn đẻ biên soạn bộ “Quéc triều thực lục”. Vua Gia Long cho lập cơ quan Khim Thiên Giám dé biên soạn lich, theo đõi thời tiết. s* Về mặt ngoại giao có sự khác nhau đổi với từng nước. Cụ thẻ là: Đối với nha Thanh: vua Gia Long thể hiện thái độ hoa hảo nhẫn giữ vững.
độc lập và tính chính thống của mình. Tháng 11/1802, vua Gia Long cử sử bộ do Thượng Thư Bộ binh Lê Quang Định dẫn dau sang Trung Quốc xin phong vương và đặt tên nước là Nam Việt. Thường xuyên cho sứ thần sang triều cổng nha Thanh. Những việc làm nay trở thành một “quy tắc” kéo đài đến thời Tự Đức.
Không chi Gia Long mà cả triều Nguyễn nói chung xem Trung Hoa là mẫu mực ở phương Đông nên các thiết chế vẻ chính trị, tư tưởng, văn hoá,. đều được học tập và tô chức. Đối với các nước khác trong khu vực như Lào, Chân, Xiêm La diễn ra theo chiều hướng tiêu tực. Vua Gia Long tim cách phát triển thé lực, ảnh hưởng lên Lào và Chân Lap.
Gây ra những vụ tranh chấp với Xiém,. Đối với các nước phương Tây: mà đặc biệt là Pháp: Trong bối cảnh các nước phương Tây đang tăng cường tiếp xúc với Việt Nam, Gia Long đã tìm cách tránh né quan hệ chính thức với các nước này và thực tế ông là người đật nền móng cho một đường lỗi đối ngoại “tự chi”, “khép kín”, mang tính chất “không phương Tay”. Tuy nhiên, đưới triều vua Gia Long, quan hệ với các nước phương Tây chưa bị cắt đứt như các triều vua sau. còn một vấn dé gắn chặt với các nước phương Tây mà chủ yêu là Pháp đó là van dé đạo Thiên Chúa.
Đủ dưới thời Gia Long, Đạo Thiên Chúa vẫn được hoạt động bình thường nhưng thái độ của vua Gia Long dan dẫn thay đôi nhất là về cudi đời. Mà nguyên nhân chính là do lo sợ sự xâm lược của các nước Trang 16 GVHD: TS Trịnh Thành Công Khoa L.uận Tốt Nghiệp SVTH: Nguyễn Thi Thanh Hoa thực dan phương Tay- trong đó có Pháp. Việc chọn Minh Mệnh lam người kế vị chỉnh là quyết định dứt bỏ sự liên hệ với người Pháp va Thiên Chúa giáo.