mở đầu cuộc chiến xâm lược nước ta, kết thúc vào năm 1896 với sự thất bại của cuộc khởi nghĩa của Phan Đình Phùng. Thông qua công trình này tác giả cho rằng các vua đầu triều Nguyễn đều là những người uyên thâm Nho giáo, có công rất lớn trong việc đào tạo, tuyển chọn và bồi dưỡng nhân tài cho đất nước. Do đó, ở thời kỳ này tầng lớp Nho học đã phát triển mạnh mẽ cả về số lượng và chất lượng. Cũng theo tác giả, khi nghiên cứu tiến trình lịch sử tư tưởng Việt Nam thế kỷ XIX là tìm hiểu về những biến đổi hết sức quan trọng của xã hội Việt Nam lúc bấy giờ.
Đồng thời, cũng có một số điểm cần chú ý như bước vào thế kỷ XVIII đã được đánh dấu bằng một bước tiến, một sự phong phú tương đối của lịch sử tư tưởng Việt Nam so với các thế kỷ trước, mặc dù sự tồn tại của nó ở giai đoạn này vẫn còn nằm trong khuôn khổ hệ tư tưởng phong kiến. Một số công trình như “Nho học và Nho học ở Việt Nam – một số vấn đề lý luận và thực tiễn” của GS. Nguyễn Tài Thư, Nxb. Khoa học xã hội, Hà 17 luan an Nội, năm 1997 thì lại có sự nhìn nhận một cách thẳng thắn đối với Nho giáo triều Nguyễn, ông cũng phủ định sạch trơn những đóng góp của Nho giáo triều Nguyễn và đưa ra nhận định: “Nho giáo triều Nguyễn là một tập đại thành những tư tưởng duy tâm phản động trong lịch sử của Nho giáo”[85, tr.
Có thể nói, khuynh hướng nghiên cứu này của tác giả theo các nhà nghiên cứu là cách đánh giá được xem là sự nhìn nhận trái chiều của ông khi đề cập đến những công lao, đóng góp của triều đại nhà Nguyễn về tư tưởng Nho giáo. Bài viết “Vua Minh Mạng với tư tưởng “củng cố nền thống nhất quốc gia” của tác giả Nguyễn Minh Tường, tạp chí Xưa và nay, số 286, tháng 6/2007. Theo tác giả, trong số những vị vua của triều đình nhà Nguyễn thì Minh Mệnh là người thông minh, có tài cai trị hơn cả. Vì vậy, dưới sự trị vì của Minh Mệnh thì nhà Nguyễn đã đạt được rất nhiều thành tựu quan trọng trên rất nhiều các lĩnh vực từ kinh tế, quân sự, văn hoá… và đây cũng chính là giai đoạn triều đình phát triển mạnh mẽ nhất.
Đến thời kỳ trị vì của vua Minh Mệnh thì vấn đề củng cố nền thống nhất quốc gia trở nên hết sức cấp bách. Trong đó, theo tác giả thì vấn đề toàn vẹn lãnh thổ được vua Minh Mệnh đặt lên hàng đầu, đặc biệt những vùng đất ở biên cương, hải đảo xa xôi được ông tăng cường xác lập chủ quyền. Tác giả Bùi Huy Khiên với công trình “Những bài học từ hai cuộc cải cách hành chính dưới triều vua Lê Thánh Tông và vua Minh Mệnh”, Nxb. Lao động, Hà Nội, năm 2011.
Theo tác giả, giai đoạn lịch sử đó được đánh dấu là từ khi vua Gia Long lên ngôi tới khi vua Minh Mệnh kế vị, đây chính là kết quả của một quá trình nội chiến lâu dài, tình hình đất nước lâm vào một cuộc khủng hoảng trầm trọng. Bức tranh của xã hội Việt Nam được mô tả là sau nhiều năm trải qua chiến tranh khốc liệt, diễn ra ở cả 2 miền Nam - Bắc cho đến cuộc nội chiến đẫm máu Trịnh - Nguyễn phân tranh, rồi đến chiến tranh giữa quân Tây Sơn với Nguyễn Ánh đã làm cho nền kinh tế đất nước kiệt quệ, xã hội mất ổn định, kỷ cương lỏng lẻo, tổ chức bộ máy hành chính 18 luan an các cấp không thống nhất, hoạt động kém hiệu quả. Vì vậy, theo nhà nghiên cứu Bùi Huy Khiên thì việc phải tiến hành cải cách hành chính đã làm cho bộ máy hành chính mạnh lên đủ để quản lý một đất nước thống nhất, rộng lớn cũng chính là một yêu cầu khách quan lúc bấy giờ. Tương tự còn một số công trình như “Tìm hiểu tư tưởng chính trị Nho giáo Việt Nam từ Lê Thánh Tông đến Minh Mạng” vào năm 2002 của Nguyễn Hoài Văn và công trình “Lịch sử nhà Nguyễn - một cách tiếp cận mới” vào năm 2011, Nxb.
Đại học sư phạm do nhóm tác giả gồm Đỗ Thanh Bình, Nguyễn Ngọc Cơ, Phan Ngọc Liễn biên soạn đã trình bày một số vấn đề về công tác hành chính dưới triều vua Minh Mệnh. Các tác giả cũng chỉ ra cho chúng ta thấy một cách tiếp cận mới về triều đại phong kiến cuối cùng của Việt Nam. Công trình này có nhiều bài viết đã nghiên cứu trình bày tư tưởng của vua Minh Mệnh ở nhiều khía cạnh tiếp cận hết sức khác nhau, do đó nó cũng có ý nghĩa hết sức quan trọng. Công trình “Lịch sử tư tưởng triết học Việt Nam từ thời kỳ dựng nước đến đầu thế kỷ XX” do PGS.
Doãn Chính chủ biên, Nxb Chính trị Quốc gia - Sự thật, Hà Nội, vào năm 2013. Cuốn sách đã trình bày một cách có hệ thống và khái quát quá trình hình thành, phát triển và nội dung của tư tưởng triết học Việt Nam trên các mặt: bản thể luận, nhận thức luận, nhân sinh quan, chính trị - xã hội và các đạo đức luân lý, qua các giai đoạn, qua các thiền phái và qua từng nhà tư tưởng. Từ đó, làm nổi bật lên triết lý về đạo làm người, khẳng định vai trò chủ thể của con người Việt Nam trước tự nhiên, xã hội, trước tiến trình lịch sử và cuộc sống của chính mình. Đó là tinh thần và ý chí độc lập dân tộc, là lòng yêu nước nồng nàn, là tinh thần đoàn kết, là ý chí kiên cường và lòng dũng cảm; là đức tính cần cù, sáng tạo, là lòng nhân ái, khoan dung, trọng nghĩa tình.
đã tạo nên bản sắc, cốt cách tinh thần của con người Việt Nam. 19 luan an Ngoài ra còn có công trình “Khái lược lịch sử tư tưởng triết học Việt Nam” do tác giả Nguyễn Tài Đông chủ biên, được Nhà xuất bản Đại học sư phạm, Hà Nội, xuất bản vào năm 2016. Công trình này gồm có 5 chương, trong đó chương 4 đề cập đến lịch sử triều Nguyễn. Tác giả đề cập đến lịch sử Việt Nam từ giai đoạn sơ sử cho đến triết học Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX.
Lịch sử của dân tộc Việt Nam được các tác giả khắc họa tạo nên bức tranh sinh động đề cập trong tác phẩm này, tư tưởng của dân tộc tồn tại từ rất lâu đời, trải qua nhiều biến cố, thăng trầm của lịch sử. Bởi vì, quá trình hình thành và phát triển của tư tưởng triết học Việt Nam gắn liền với điều kiện lịch sử và cơ cấu của xã hội Việt Nam. Do đó, đề cập đến vấn đề này theo tác giả là một vấn đề mở, lĩnh vực nghiên cứu hết sức phong phú và đa dạng do đó có rất nhiều vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu. Bài viết “Tìm hiểu tư tưởng trị nước của vua Minh Mạng” của tác giả Phan Quốc Khánh, tạp chí Khoa học Chính trị số 4, năm 2004.
Bài viết này, tác giả cho rằng trong các vị vua triều Nguyễn thì vua Minh Mệnh là vị vua anh minh nhất. Tuy có nhiều quan điểm khác nhau nhưng theo tác giả thì không thể phủ nhận rằng cách trị nước của ông có ít nhiều cũng đáng để chúng ta tham khảo và rút ra trong việc quản lý xã hội. Cũng theo tác giả, ngay từ khi lên ngôi Minh Mệnh đã thể hiện tư tưởng pháp trị. Ông đòi hỏi khi luật đã ban hành thì phải thực hiện nghiêm minh.
Bởi vì pháp luật mà không được thực hiện nghiêm minh thì chẳng khác nào không có pháp luật. Mặc dù thiên về Pháp trị nhưng Minh Mệnh tỏ ra không cực đoan như Hàn Phi mà vẫn đề cao Nho giáo, xem trọng vai trò của đạo đức. Ông đã cho xây dựng văn miếu để thờ Khổng Tử ở kinh đô Huế và các tỉnh, ban phát rất nhiều sách kinh điển Nho giáo. Ngoài ra, Minh Mệnh rất ngưỡng mộ vua Lê Thánh Tông và đã cố gắng trở thành một Lê Thánh Tông thứ hai, ông muốn xây dựng một đất nước thịnh trị “quốc thái, dân an” nhưng lại không thành công như ông mong muốn.
Ông được đánh giá là ông vua anh minh nhất triều 20 luan an Nguyễn, nhưng trong hơn 20 năm trị vì lại có đến hơn 200 cuộc nổi dậy chống lại triều đình, nhiều hơn cả thời kỳ vua Gia Long giữ ngôi. Những hạn chế này, theo tác giả là do: Thứ nhất là, chú trọng củng cố vương quyền hơn là cải cách kinh tế, cải thiện dân sinh. Thứ hai là, không thu phục được nhân dân. Thứ ba là, thực hiện chính sách Pháp trị quá khắc nghiệt.
Bài viết “Tình hình nghiên cứu tư tưởng Minh Mệnh trong những năm gần đây” của tác giả Phan Thị Thu Hằng, Tạp chí Triết học số 6, năm 2012. Qua bài viết này tác giả cho rằng, triều Nguyễn là vương triều phong kiến cuối cùng trước khi xã hội Việt Nam bước vào giai đoạn hiện đại. Nghiên cứu, tìm hiểu về triều Nguyễn là vấn đề hấp dẫn và lý thú đối với nhiều nhà nghiên cứu trong nước cũng như nước ngoài, nhưng việc nhận thức, đánh giá về triều Nguyễn và những di sản tư tưởng của triều đại này nói chung đang tồn tại nhiều ý kiến trái ngược nhau. Tuy nhiên, theo tác giả những năm gần đây, các nghiên cứu về triều Nguyễn và tư tưởng của các nhân vật lịch sử ở triều đại này ngày càng mang tính khách quan và toàn diện hơn.
Trong đó, nghiên cứu về tư tưởng của vua Minh Mệnh - vị hoàng đế thứ hai của nhà Nguyễn cũng có nhiều chuyển biến. Về quy mô nghiên cứu: việc nghiên cứu tư tưởng của vua Minh Mệnh đến nay theo tác giả chủ yếu được thực hiện thông qua các công trình nghiên cứu, các hội thảo khoa học về nhà Nguyễn hoặc các bài viết đăng trên tạp chí khoa học, ít có các công trình nghiên cứu một cách hệ thống, toàn diện về tư tưởng của vị vua này. Thứ hai, về tư tưởng chính trị của Minh Mệnh thì tác giả cũng đưa ra một số nội dung như độc tôn Nho giáo, đề cập pháp trị và tiếp nối tư tưởng củng cố nền thống nhất quốc gia. Ngoài ra, tác giả còn đề cập đến một số công trình về tư tưởng xây dựng các chuẩn mực đạo đức - văn hóa; tư tưởng giáo dục - đào tạo hiền tài và tư tưởng của Minh Mệnh về vấn đề tôn giáo.