Luận văn thạc sĩ: Đặc trưng cơ bản của nhà nước kiến tạo phát triển

Khám phá luận văn thạc sĩ về đặc trưng cơ bản của nhà nước kiến tạo phát triển, phân tích vai trò và tác động trong quản lý xã hội.

• Tác giả: Nguyễn Thế Nam
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Minh Quân
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Chính trị học
• Đề tài: Đặc Trưng Cơ Bản Của Nhà Nước Kiến Tạo Phát Triển
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do lựa chọn đề tài
• 0.2. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 0.3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.5. Phương pháp nghiên cứu
• 0.6. Đóng góp của luận văn
• 0.7. Kết cấu của luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NHÀ NƯỚC KIẾN TẠO PHÁT TRIỂN
• 1.1. Khái niệm nhà nước kiến tạo phát triển
• 1.2. Quan niệm về nhà nước kiến tạo phát triển trên thế giới
• 1.3. Quan điểm về nhà nước kiến tạo phát triển ở Việt Nam
• 1.4. Khái niệm về nhà nước kiến tạo phát triển
• 1.5. Bản chất nhà nước kiến tạo phát triển
• 1.6. Phân loại nhà nước kiến tạo phát triển
• 1.6.1. Phân loại dựa trên tiêu chí về vị trí địa lý
• 1.6.2. Phân loại dựa trên tiêu chí về mức độ dân chủ
• 1.6.3. Phân loại dựa trên tiêu chí về mức độ thành công
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG CƠ SỞ THỰC TIỄN VỀ NHÀ NƯỚC KIẾN TẠO PHÁT TRIỂN
• 2.1. Nhà nước kiến tạo phát triển ở một số nước trên thế giới
• 2.2. Nhà nước kiến tạo phát triển ở Nhật Bản
• 2.3. Nhà nước kiến tạo phát triển ở Hàn Quốc
• 2.4. Nhà nước kiến tạo phát triển ở Singapore
• 2.5. Nhà nước kiến tạo phát triển ở Việt Nam
• 2.6. Bối cảnh xây dựng nhà nước kiến tạo phát triển ở Việt Nam
• 2.7. Thực tế xây dựng nhà nước kiến tạo phát triển ở Việt Nam
• 3. CHƯƠNG 3: NHÀ NƯỚC KIẾN TẠO PHÁT TRIỂN - MỘT SỐ ĐẶC TRƯNG CƠ BẢN
• 3.1. Nhà nước chủ động định hướng phát triển nền kinh tế trên cơ sở tôn trọng những nguyên tắc, quy luật của thị trường
• 3.2. Nhà nước và tư nhân hợp tác chặt chẽ, nhà nước định hướng dẫn dắt tư nhân thông qua một cơ quan điều phối có quyền lực
• 3.3. Nhà nước do đội ngũ tinh hoa chính trị lãnh đạo, bộ máy hành chính chuyên nghiệp, có thẩm quyền, độc lập tương đối và bảo đảm tính chính đáng chính trị thông qua hiệu quả hoạt động
• 3.4. Nhà nước phát triển và trọng dụng nhân tài, đầu tư vào các chính sách xã hội, thúc đẩy giáo dục, y tế và đảm bảo công bằng trong phát triển
• 3.5. Một số liên hệ về việc xây dựng Nhà nước kiến tạo phát triển ở Việt Nam từ những đặc trưng của nhà nước kiến tạo phát triển và bối cảnh Việt Nam hiện nay
• 3.6. Xây dựng bộ máy quản lý hành chính nhà nước chuyên nghiệp, đủ năng lực theo hướng kiến tạo phát triển
• 3.7. Bảo đảm sự nhất quán giữa chính quyền trung ương và địa phương trong việc chủ động dẫn dắt, triển khai các chiến lược phát triển
• 3.8. Xác định đúng vai trò của Nhà nước và của thị trường trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa
• 3.9. Xây dựng xã hội vận hành dựa trên luật pháp, pháp luật phải trở thành phương tiện quyết định trong quản lý đời sống xã hội
• 3.10. Tăng cường trách nhiệm giải trình của Nhà nước trước nhân dân
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Khái niệm nhà nước kiến tạo phát triển

Khái niệm nhà nước kiến tạo phát triển đã trở thành một chủ đề quan trọng trong nghiên cứu chính trị và kinh tế. Nhà nước này không chỉ đơn thuần là một cơ quan quản lý mà còn là một động lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế và xã hội. Theo các nhà nghiên cứu, nhà nước kiến tạo phát triển có vai trò chủ động trong việc định hướng và hỗ trợ các hoạt động kinh tế, đồng thời tạo ra một môi trường thuận lợi cho sự phát triển của các doanh nghiệp. Điều này thể hiện qua việc xây dựng các chính sách phát triển phù hợp, khuyến khích đầu tư và đổi mới sáng tạo. Một trong những đặc trưng nổi bật của nhà nước kiến tạo phát triển là khả năng phối hợp giữa nhà nước và tư nhân, nhằm tối ưu hóa nguồn lực và nâng cao hiệu quả kinh tế. Như nguyên Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng đã nhấn mạnh, cần chuyển từ nhà nước điều hành sang nhà nước kiến tạo phát triển, điều này cho thấy sự thay đổi trong tư duy quản lý nhà nước.

II. Đặc trưng của nhà nước kiến tạo phát triển

Một trong những đặc trưng cơ bản của nhà nước kiến tạo phát triển là sự chủ động trong việc định hướng phát triển nền kinh tế. Nhà nước không chỉ đóng vai trò quản lý mà còn là người dẫn dắt, tạo ra các chính sách phát triển phù hợp với thực tiễn. Điều này bao gồm việc xây dựng một cơ chế phát triển hiệu quả, nơi mà nhà nước và tư nhân hợp tác chặt chẽ. Sự phối hợp này không chỉ giúp tối ưu hóa nguồn lực mà còn tạo ra một môi trường cạnh tranh lành mạnh. Hơn nữa, nhà nước kiến tạo phát triển còn chú trọng đến việc phát triển nguồn nhân lực, đầu tư vào giáo dục và y tế, nhằm đảm bảo sự công bằng trong phát triển xã hội. Việc đổi mới sáng tạo cũng được khuyến khích, tạo điều kiện cho các doanh nghiệp phát triển và nâng cao năng lực cạnh tranh.

III. Chính sách phát triển và quản lý nhà nước

Chính sách phát triển trong nhà nước kiến tạo phát triển cần phải được xây dựng dựa trên các nguyên tắc và quy luật của thị trường. Nhà nước cần phải có một cơ chế quản lý linh hoạt, có khả năng thích ứng với những thay đổi của thị trường. Điều này bao gồm việc xây dựng một hệ thống chính trị hiệu quả, nơi mà các quyết định được đưa ra dựa trên dữ liệu và phân tích thực tiễn. Quản lý nhà nước cũng cần phải đảm bảo tính minh bạch và trách nhiệm giải trình, nhằm tạo niềm tin cho người dân và doanh nghiệp. Việc tăng cường quyền lực nhà nước trong việc điều phối các hoạt động kinh tế là cần thiết, nhưng cũng cần phải đảm bảo rằng nhà nước không can thiệp quá sâu vào hoạt động của thị trường.

IV. Thực tiễn xây dựng nhà nước kiến tạo phát triển ở Việt Nam

Việt Nam đang trong quá trình xây dựng nhà nước kiến tạo phát triển với nhiều thách thức và cơ hội. Bối cảnh hiện tại đòi hỏi nhà nước phải có những bước đi mạnh mẽ trong việc cải cách hành chính và nâng cao hiệu quả quản lý. Việc xác định đúng vai trò của nhà nước và thị trường trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là rất quan trọng. Nhà nước cần phải tạo ra một môi trường pháp lý thuận lợi cho sự phát triển của doanh nghiệp, đồng thời đảm bảo sự công bằng và bền vững trong phát triển xã hội. Các chính sách cần phải được thiết kế để khuyến khích đổi mới sáng tạo và phát triển bền vững, từ đó góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh kinh tế Việt Nam sau hơn 30 năm đổi mới đạt được nhiều thành tựu nổi bật với mức tăng trưởng GDP quý I năm 2018 đạt 7,4%, thu nhập bình quân đầu người năm 2017 đạt 53,5 triệu đồng, tỷ lệ lạm phát được kiểm soát dưới 5% và tỷ lệ hộ nghèo giảm còn khoảng 8%, vẫn tồn tại nhiều hạn chế về chất lượng tăng trưởng và năng suất lao động. Nền kinh tế còn phụ thuộc nhiều vào vốn đầu tư nước ngoài và các ngành gia công, trong khi công nghiệp chế tạo trong nước phát triển chậm và trình độ công nghệ thấp. Trước thực trạng này, mô hình Nhà nước kiến tạo phát triển được xem là giải pháp quản trị quốc gia phù hợp nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế bền vững, dựa trên kinh nghiệm thành công của các quốc gia Đông Á như Nhật Bản, Hàn Quốc, Singapore. Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là làm rõ những đặc trưng cơ bản của Nhà nước kiến tạo phát triển, đồng thời liên hệ với thực tiễn xây dựng mô hình này tại Việt Nam trong giai đoạn hiện nay. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các lý thuyết và mô hình Nhà nước kiến tạo phát triển ở khu vực Đông Á trong vài thập kỷ gần đây, với trọng tâm là các đặc trưng cơ bản và các bài học kinh nghiệm có thể áp dụng cho Việt Nam. Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện qua việc cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn để góp phần xây dựng Nhà nước kiến tạo phát triển phù hợp với điều kiện Việt Nam, từ đó nâng cao hiệu quả quản trị và phát triển kinh tế xã hội.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

• Lý thuyết Nhà nước kiến tạo phát triển (Developmental State): Khởi nguồn từ nghiên cứu của Chalmers Johnson (1982) về mô hình phát triển kinh tế Nhật Bản, nhấn mạnh vai trò nhà nước trong việc định hướng và tập trung nguồn lực phát triển các ngành kinh tế trọng điểm, với bộ máy hành chính hiệu quả, độc lập tương đối và sự hợp tác chặt chẽ giữa nhà nước và khu vực tư nhân.

• Mô hình quản trị nhà nước của Adrian Leftwich: Đề cập đến các đặc trưng như tầng lớp quan liêu tinh hoa, tính độc lập tương đối của nhà nước, các thiết chế điều phối kinh tế chuyên biệt, và sự kiểm soát xã hội trong giai đoạn đầu phát triển.

• Lý thuyết phát triển năng lực của Amartya Sen: Nhấn mạnh vai trò của nhà nước trong việc tạo lập thể chế hỗ trợ phát triển năng lực con người, đầu tư vào giáo dục, y tế và đảm bảo công bằng xã hội.

• Các khái niệm chính:

  • Nhà nước kiến tạo phát triển là mô hình quản trị nằm giữa mô hình nhà nước điều chỉnh của phương Tây và mô hình nhà nước kế hoạch hóa tập trung.
  • Vai trò chủ động của nhà nước trong định hướng phát triển kinh tế dựa trên nguyên tắc thị trường.
  • Hợp tác chặt chẽ giữa nhà nước và khu vực tư nhân thông qua các cơ quan điều phối có quyền lực.
  • Bộ máy hành chính chuyên nghiệp, minh bạch, có trách nhiệm giải trình.
  • Đầu tư phát triển nguồn nhân lực và chính sách xã hội nhằm thúc đẩy phát triển bền vững.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Tổng hợp các công trình nghiên cứu quốc tế và trong nước về Nhà nước kiến tạo phát triển, các báo cáo của tổ chức quốc tế như UNDP, World Bank, các tài liệu pháp luật và chính sách liên quan đến mô hình này tại Việt Nam và các quốc gia Đông Á.

• Phương pháp phân tích:

  • Phương pháp tổng hợp: Tập hợp và phân tích các kết quả nghiên cứu đa dạng về Nhà nước kiến tạo phát triển từ nhiều góc độ khác nhau.
  • Phương pháp so sánh: So sánh các mô hình Nhà nước kiến tạo phát triển ở Nhật Bản, Hàn Quốc, Singapore để rút ra điểm giống và khác biệt, từ đó xác định các đặc trưng cơ bản.
  • Phương pháp lịch sử và lô-gíc: Xác định bối cảnh lịch sử hình thành và phát triển của Nhà nước kiến tạo phát triển, phân tích các quyết định chiến lược và chính sách trong từng giai đoạn cụ thể.

• Cỡ mẫu và lựa chọn: Nghiên cứu tập trung vào các mô hình điển hình của Nhà nước kiến tạo phát triển tại Đông Á, đồng thời khảo sát các nghiên cứu lý thuyết và thực tiễn tại Việt Nam nhằm đảm bảo tính đại diện và phù hợp với mục tiêu nghiên cứu.

• Timeline nghiên cứu: Nghiên cứu tập trung vào giai đoạn từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai đến nay, đặc biệt chú trọng các thập kỷ 1950-1980 ở Nhật Bản và Hàn Quốc, cũng như các nghiên cứu cập nhật về Việt Nam trong giai đoạn đổi mới và phát triển kinh tế hiện đại.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

• Phát hiện 1: Nhà nước kiến tạo phát triển có vai trò chủ động định hướng phát triển kinh tế dựa trên nguyên tắc thị trường, không can thiệp quá sâu nhưng vẫn kiểm soát hiệu quả các ngành trọng điểm. Ví dụ, Nhật Bản đã tập trung đầu tư vào các ngành luyện kim, đóng tàu, cơ khí và hóa dầu, với tốc độ tăng trưởng GDP bình quân 10% trong giai đoạn 1955-1973.

• Phát hiện 2: Sự hợp tác chặt chẽ giữa nhà nước và khu vực tư nhân thông qua các cơ quan điều phối có quyền lực là đặc trưng nổi bật. Ở Hàn Quốc, Ban Kế hoạch Kinh tế (EPB) đã đóng vai trò siêu bộ điều phối, hỗ trợ các tập đoàn lớn (Chaebol) phát triển, góp phần đưa GDP đầu người từ 100 USD năm 1963 lên trên 30.000 USD năm 2010.

• Phát hiện 3: Bộ máy hành chính chuyên nghiệp, minh bạch và có trách nhiệm giải trình là yếu tố then chốt. Ở Nhật Bản, bộ máy hành chính gọn nhẹ nhưng hiệu quả, có quyền lực và độc lập tương đối, giúp thực thi các chính sách phát triển một cách nhất quán và xuyên suốt.

• Phát hiện 4: Đầu tư phát triển nguồn nhân lực và chính sách xã hội góp phần đảm bảo công bằng và phát triển bền vững. Các quốc gia Đông Á đều chú trọng đầu tư giáo dục, y tế và phúc lợi xã hội, tạo nền tảng cho sự phát triển kinh tế lâu dài.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện trên cho thấy Nhà nước kiến tạo phát triển là mô hình quản trị quốc gia hiệu quả, nằm giữa mô hình nhà nước điều chỉnh phương Tây và mô hình kế hoạch hóa tập trung. Sự chủ động của nhà nước trong việc định hướng phát triển kinh tế, kết hợp với sự hợp tác chặt chẽ giữa nhà nước và khu vực tư nhân, tạo ra một mạng lưới liên kết chặt chẽ, giúp huy động và phân bổ nguồn lực hiệu quả. Bộ máy hành chính chuyên nghiệp và minh bạch đảm bảo tính nhất quán và hiệu quả trong thực thi chính sách, đồng thời đầu tư phát triển nguồn nhân lực và chính sách xã hội giúp duy trì sự ổn định và công bằng xã hội.

So sánh với các nghiên cứu khác, mô hình Nhà nước kiến tạo phát triển ở Việt Nam hiện nay vẫn đang trong quá trình hoàn thiện, với nhiều thách thức về năng lực bộ máy hành chính, sự phối hợp giữa các cấp chính quyền và vai trò của thị trường. Tuy nhiên, việc học hỏi kinh nghiệm từ các quốc gia Đông Á và áp dụng các đặc trưng cơ bản của mô hình này có thể giúp Việt Nam nâng cao hiệu quả quản trị và phát triển kinh tế xã hội.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tăng trưởng GDP, tỷ lệ đầu tư công và tư nhân, cũng như bảng so sánh các đặc trưng của Nhà nước kiến tạo phát triển giữa các quốc gia để minh họa sự khác biệt và điểm chung.

Đề xuất và khuyến nghị

• Xây dựng bộ máy hành chính chuyên nghiệp, minh bạch: Tăng cường đào tạo, tuyển dụng công chức có năng lực, áp dụng công nghệ thông tin trong quản lý hành chính nhằm nâng cao hiệu quả và trách nhiệm giải trình. Thời gian thực hiện: 3-5 năm. Chủ thể: Chính phủ, Bộ Nội vụ.

• Tăng cường vai trò điều phối của nhà nước: Thiết lập các cơ quan điều phối chiến lược có quyền lực và năng lực kỹ thuật để định hướng phát triển các ngành kinh tế trọng điểm, phối hợp chặt chẽ với khu vực tư nhân. Thời gian thực hiện: 2-4 năm. Chủ thể: Chính phủ, Bộ Kế hoạch và Đầu tư.

• Đẩy mạnh đầu tư phát triển nguồn nhân lực: Ưu tiên đầu tư vào giáo dục, đào tạo nghề, y tế và các chính sách xã hội nhằm nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và đảm bảo công bằng xã hội. Thời gian thực hiện: liên tục, ưu tiên 5 năm đầu. Chủ thể: Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bộ Y tế.

• Xây dựng môi trường kinh doanh thuận lợi: Cải cách thủ tục hành chính, bảo đảm pháp luật minh bạch, tạo điều kiện bình đẳng cho doanh nghiệp phát triển, thu hút đầu tư trong và ngoài nước. Thời gian thực hiện: 3 năm. Chủ thể: Chính phủ, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Tư pháp.

• Tăng cường trách nhiệm giải trình và minh bạch: Thiết lập cơ chế giám sát, đánh giá hiệu quả hoạt động của các cơ quan nhà nước và doanh nghiệp nhà nước, công khai thông tin để nâng cao niềm tin xã hội. Thời gian thực hiện: 2-3 năm. Chủ thể: Quốc hội, Thanh tra Chính phủ.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Nhà hoạch định chính sách: Giúp hiểu rõ các đặc trưng và mô hình Nhà nước kiến tạo phát triển để xây dựng chính sách phát triển kinh tế xã hội phù hợp.

• Giảng viên và sinh viên ngành Chính trị học, Quản trị công: Cung cấp tài liệu tham khảo khoa học, cập nhật về lý thuyết và thực tiễn Nhà nước kiến tạo phát triển.

• Các nhà nghiên cứu và chuyên gia kinh tế: Hỗ trợ phân tích, đánh giá mô hình quản trị nhà nước và đề xuất giải pháp phát triển kinh tế.

• Lãnh đạo các cơ quan hành chính nhà nước: Nâng cao nhận thức về vai trò và trách nhiệm trong xây dựng bộ máy hành chính chuyên nghiệp, minh bạch và hiệu quả.

Câu hỏi thường gặp

1. Nhà nước kiến tạo phát triển là gì?
   Là mô hình quản trị nhà nước chủ động định hướng phát triển kinh tế dựa trên nguyên tắc thị trường, kết hợp sự hợp tác chặt chẽ giữa nhà nước và khu vực tư nhân, với bộ máy hành chính chuyên nghiệp và đầu tư phát triển nguồn nhân lực.

2. Tại sao Việt Nam cần xây dựng Nhà nước kiến tạo phát triển?
   Để khắc phục các hạn chế trong tăng trưởng kinh tế hiện nay, nâng cao năng suất lao động, phát triển công nghiệp chế tạo và công nghệ, đồng thời tạo môi trường thuận lợi cho doanh nghiệp và người dân phát triển.

3. Các quốc gia nào đã áp dụng thành công mô hình này?
   Nhật Bản, Hàn Quốc, Singapore là những ví dụ điển hình với sự tăng trưởng kinh tế thần kỳ trong thế kỷ XX nhờ mô hình Nhà nước kiến tạo phát triển.

4. Vai trò của bộ máy hành chính trong mô hình này là gì?
   Bộ máy hành chính phải chuyên nghiệp, minh bạch, có trách nhiệm giải trình và đủ năng lực để thực thi các chính sách phát triển một cách nhất quán và hiệu quả.

5. Làm thế nào để nhà nước và khu vực tư nhân hợp tác hiệu quả?
   Thông qua các cơ quan điều phối có quyền lực, nhà nước định hướng và hỗ trợ khu vực tư nhân phát triển các ngành kinh tế trọng điểm, đồng thời tạo môi trường pháp lý và kinh doanh thuận lợi.

Kết luận

• Nhà nước kiến tạo phát triển là mô hình quản trị quốc gia hiệu quả, nằm giữa mô hình nhà nước điều chỉnh và kế hoạch hóa tập trung, phù hợp với điều kiện phát triển của Việt Nam hiện nay.

• Các đặc trưng cơ bản bao gồm vai trò chủ động định hướng phát triển kinh tế, hợp tác chặt chẽ giữa nhà nước và tư nhân, bộ máy hành chính chuyên nghiệp và đầu tư phát triển nguồn nhân lực.

• Kinh nghiệm thành công của Nhật Bản, Hàn Quốc và Singapore cung cấp bài học quý giá cho Việt Nam trong việc xây dựng và hoàn thiện mô hình này.

• Đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm nâng cao năng lực bộ máy hành chính, tăng cường vai trò điều phối của nhà nước, đầu tư phát triển nguồn nhân lực và cải thiện môi trường kinh doanh.

• Tiếp tục nghiên cứu và áp dụng mô hình Nhà nước kiến tạo phát triển sẽ góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế xã hội bền vững, nâng cao vị thế quốc gia trên trường quốc tế.

Các nhà nghiên cứu, hoạch định chính sách và lãnh đạo các cấp cần phối hợp chặt chẽ để triển khai các giải pháp xây dựng Nhà nước kiến tạo phát triển, góp phần hiện thực hóa mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng và văn minh trong thời gian tới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu ý tưởng về nhà nước kiến tạo phát triển là “nhằm vượt qua sự tương phản giữa nền kinh tế Hoa Kỳ (điển hình của mô hình kinh tế tư bản thị trường tự do) và Liên bang Xô Viết (điển hình của mô hình kinh tế kế hoạch tập trung)” [11, tr. Đây chính là cơ sở để nhiều học giả cho rằng Nhà nước kiến tạo phát triển dùng để chỉ một 16 z mô hình quản trị nằm giữa hệ thống kinh tế tư bản và hệ thống kinh tế kế hoạch hóa tập trung. Theo Jonhson nhà nước kiến tạo phải bao gồm những đặc điểm sau [45, tr.73-89]: 1) Tồn tại những quy tắc ổn định vững chắc do giới tinh hoa chính trị - quan liêu thiết lập nên, tương đối độc lập trước các sức ép chính trị có thể gây tổn hại tới tăng trưởng kinh tế. 2) Có sự hợp tác chặt chẽ giữa khu vực công và tư.

Sự hợp tác được thể chế hóa này do một cơ quan kế hoạch hóa mang tính chiến lược giám sát (ví dụ ở Nhật bản là bộ ngoại thương và công nghiệp MITI). 3) Có sự đầu tư mạnh mẽ và liên tục cho giáo dục kết hợp với một số chính sách nhằm phân chia công bằng của cải. 4) Có một chính phủ nắm rõ và tuân thủ các quy luật của kinh tế thị trường. Ngoài ra chính quyền phải mạnh, thậm chí là chuyên chế.

Tiếp tục trong một bài viết khác, Chalmers Jonhson nêu lên các đặc trưng của nhà nước kiến tạo phát triển ở Nhật Bản gồm những đặc trưng sau [44, tr.32]: 1) Nhật Bản có một bộ máy hành chính gọn nhẹ nhưng hiệu quả, có nhiệm vụ xác định và lựa chọn các ngành công nghiệp để phát triển và những phương thức tốt nhất để phát triển nhanh chóng những ngành công nghiệp đã lựa chọn; đồng thời giám sát sự cạnh tranh trong các ngành chiến lược đã thiết kế nhằm bảo đảm hiệu năng của nền kinh tế; 2) Nhật Bản có một hệ thống chính trị mà nền hành chính được trao quyền đầy đủ, có năng lực đưa ra những ý tưởng và vận hành một cách hiệu quả, ít bị ràng buộc bởi hai nhóm quyền lực còn lại là lập pháp và tư pháp, hai nhánh quyền lực này chỉ còn đóng vai trò như một chiếc “van an toàn”; 3) Nhà nước Nhật Bản có các biện pháp can thiệp phù hợp vào thị trường, thông qua các thiết chế tài chính, tiền tệ và các hướng dẫn hành chính 17 z (các hướng dẫn này tồn tại giúp nhà nước không phải ban hành các luật quá chi tiết mà có thể trói buộc nền hành chính sáng tạo); 4) Có một cơ quan, tổ chức là Bộ Công nghiệp và Thương mại quốc tế Nhật Bản để kiểm soát chính sách công nghiệp. Cơ quan này có cơ cấu tinh gọn, chỉ có chức năng “tư vấn”, không nắm giữ hay trực tiếp điều hành nguồn ngân sách, nhưng được trao quyền để quản lý theo chiều dọc việc thực hiện các chính sách công nghiệp ở cấp độ vi mô. Nhà nghiên cứu Adrian Leftwith định nghĩa mô hình nhà nước này thông qua 6 đặc trưng sau [48, tr.400-407]: 1) Tồn tại tầng lớp quan liêu tinh hoa gần gũi với Nhà nước, giới tinh hoa trong nhà nước kiến tạo phát triển có số lượng nhỏ, những người này gần gũi với chính quyền, tạo thành hạt nhân vững chắc và đoàn kết hỗ trợ cho Nhà nước. Có nhiều quân nhân giữ vị trí quan trọng trong chính quyền, các chính sách phát triển chịu ảnh hưởng của tầng lớp quan liêu ưu tú này; 2) Tính độc lập tương đối của Nhà nước: Nhà nước độc lập tương đối trước các nhóm áp lực (giai cấp tầng lớp quyền lực mang tính địa phương) và đặt lợi ích quốc gia lên trên lợi ích của nhóm áp lực này; 3) Điều phối kinh tế và phát triển được một số thiết chế chuyên biệt đảm trách (ví dụ như một bộ chịu trách nhiệm tổ chức các tương tác giữa Nhà nước và nền kinh tế).

Các thiết chế này có thực quyền và năng lực kĩ thuật trong xây dựng và áp dụng các chính sách phát triển; 4) Xã hội yếu, chính quyền mạnh và kiểm soát chặt chẽ xã hội ở giai đoạn đầu; 5) Nhà nước kiến tạo phát triển và lợi ích kinh tế: Nhà nước ít chịu ảnh hưởng bới các lợi ích kinh tế tư nhân. Điều này xuất phát từ quyền lực và sự độc lập của nhà nước được củng cố trước khi giới tư bản trở thành một thế lực ảnh hưởng. Các lợi ích tư nhân chưa có một sức mạnh đáng kể vào thời điểm thiết lập Nhà nước; 18 z 6) Các quyền dân sự: Trong các Nhà nước theo mô hình kiến tạo phát triển, các quyền dân sự bị hạn chế, đây thường là các quốc gia phi dân chủ và có mức độ chuyên chế cao. Nhưng nhà nước lại có được tính chính danh từ nhân dân nhờ các lợi ích từ tăng trưởng kinh tế được phân phối tốt.

Chương trình phát triển của liên hợp quốc UNDP thì cho rằng, “Nhà nước kiến tạo phát triển hiểu theo nghĩa giản dị, đó là một nhà nước đóng vai trò mạnh mẽ trong nền kinh tế quốc gia với mục tiêu thúc đẩy phát triển kinh tế” [51, tr. UNDP cũng đưa ra các đặc điểm cụ thể của Nhà nước kiến tạo phát triển bao gồm [51, tr.8]: 1) Bộ máy quan liêu mạnh, có thẩm quyền, không bị chính trị hóa, được tách biệt và không bị ảnh hưởng bới các cuộc bầu cử và các áp lực kinh doanh; 2) Giới lãnh đạo mạnh mẽ, có tầm nhìn xa trông rộng, có khả năng (không nhất thiết phải là độc đoán, chuyên chế) và có cam kết lớn; 3) Kế hoạch phát triển quốc gia hiệu quả; 4) Khả năng điều phối các hoạt động kinh tế và các nguồn lực; 5) Hỗ trợ tầng lớp doanh nhân quốc gia mà sẽ phát triển trở thành tầng lớp tư sản quốc gia; 6) Tập trung vào nâng cao năng lực con người bằng cách đầu tư vào các chính sách xã hội, để thúc đẩy giáo dục, chăm sóc sức khỏe, nhà ở, các cơ sở hạ tầng kinh tế xã hội khác; 7) Có niềm tin và sự tự tin vào việc xây dựng các định chế và tiêu chuẩn như pháp quyền, công lý, ổn định chính trị, và hòa bình để đảm bảo “sự tin tưởng thị trường” (market trust). Hội đồng kinh tế Châu Phi của Liên hợp quốc và Liên minh châu Phi đưa ra một mẫu hình như sau: “Nhà nước kiến tạo phát triển là một nhà nước mà, ngoài những điều khác, có tầm nhìn và khả năng thực hiện một chủ thuyết phát triển (leadership with a developmentalist ideology); có kế hoạch phát triển quốc gia mạnh; có tính tự chủ tương đối với các lực lượng trong xã hội; 19 z bộ máy hành chính quan liêu mạnh; và có cam kết nâng cao năng lực con người; có sự ổn định về chính trị; tuân thủ nguyên tắc pháp quyền; và hoạt động của chính quyền có thể dự báo trước” [52]. Qua các định nghĩa nêu trên về nhà nước kiến tạo phát triển, có thể thấy các nhà nghiên cứu tiếp cận khái niệm dựa trên hai góc độ, một là góc độ mục tiêu của nhà nước hay ý thức hệ hướng tới sự phát triển, hai là góc độ về cấu trúc thể chế hay cơ cấu bộ máy hành chính để hiện thực hóa các chính sách của nhà nước [11, tr.

UNDP thì cho rằng đây là hai đặc điểm cơ bản của Nhà nước kiến tạo phát triển, đó là: 1) (có hoặc dựa trên) một tư tưởng về sự phát triển; 2) (có hoặc dựa trên) những sắp xếp thể chế với các nguyên tắc và tiêu chuẩn mà có thể hỗ trợ các quá trình phát triển. Quan điểm về nhà nước kiến tạo phát triển ở Việt Nam Ở Việt Nam Nguyên Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng là người đã gợi mở về Nhà nước kiến tạo phát triển, trong bài viết xác định nhiệm vụ trọng tâm của Chính phủ nhiệm kỳ 2011-2016, Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng nhận định: “Phải chuyển mạnh từ nhà nước điều hành nền kinh tế sang nhà nước kiến tạo phát triển… Trong nhà nước kiến tạo phát triển, chức năng của nhà nước là xây dựng quy hoạch phát triển theo một chiến lược công nghiệp hóa, hiện đại hóa đúng đắn; tạo môi trường và điều kiện cho các thành phần kinh tế phát huy mọi tiềm năng trong môi trường cạnh tranh và hội nhập quốc tế; tăng cường giám sát để phát hiện các mất cân đối có thể xảy ra, bảo đảm ổn định kinh tế vĩ mô và an toàn hệ thống” [24]. Bắt đầu từ đó thuật ngữ “nhà nước kiến tạo phát triển” được sử dụng khá phổ biến trong các thông điệp điều hành của Chính phủ Việt Nam và nhận được sự quan tâm đặc biệt của các diễn đàn học thuật, trở thành chủ đề chính trong nhiều nghiên cứu và các hoạt động khoa học trong nước. Sau khi Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng nói về Nhà nước kiến tạo phát triển, hai nhà nghiên cứu Ngô Huy Đức, Nguyễn Thị Thanh Dung của Viện Chính trị học, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh đã công bố nghiên 20 z cứu của mình, trong đó nêu lên nội hàm của khái niệm nhà nước kiến tạo phát triển bao gồm các đặc điểm sau [10]: 1) Nhà nước kiến tạo phát triển phải là một mô hình nhà nước pháp quyền, dân chủ; 2) Các cơ quan nhà nước hoạt động công khai, minh bạch và có trách nhiệm giải trình; đội ngũ công chức viên chức được tuyển chọn cạnh tranh, công bằng, đủ năng lực, tầm nhìn và tài năng để hoạch định chính sách phát triển, xây dựng các thể chế phát triển, phục vụ phát triển; 3) Nhà nước không can thiệp sâu vào đời sống kinh tế - xã hội của người dân và doanh nghiệp, chuyển từ vai trò quản lý, điều hành sang vai trò kiến tạo phát triển, như định hướng phát triển, hỗ trợ phát triển và quản trị rủi ro trong phát triển; 4) Phi tập trung hóa quyền lực nhà nước, phân quyền và phân cấp rõ ràng, tạo điều kiện để các cơ quan nhà nước các cấp có khả năng độc lập, sáng tạo và tự chịu trách nhiệm về hành vi của mình trong quá trình thực thi quyền lực nhà nước; 5) Quan hệ chặt chẽ với doanh nghiệp và người dân, tận tụy phục vụ nhu cầu phát triển của doanh nghiệp và người dân, tạo ra các điều kiện để mọi doanh nghiệp, mọi người dân được bình đẳng và tham gia sáng tạo vào quá trình tìm kiếm phúc lợi cho bản thân trên cơ sở làm bất cứ việc gì pháp luật không cấm.