Tư tưởng trị nước của các vị vua Gia Long, Minh Mệnh, Thiệu Trị và ý nghĩa lịch sử

Tài liệu nghiên cứu Luận án tư tưởng trị nước của các vị vua gia long minh mệnh thiệu trị và ý nghĩa lịch sử của nó, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu

• Trường học: Trường Đại Học
• Chuyên ngành: Triết Học
• Đề tài: Tư Tưởng Trị Nước Của Vua Gia Long, Minh Mệnh, Thiệu Trị Và Ý Nghĩa Lịch Sử
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: Năm 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• 2. CHƯƠNG 2: BỐI CẢNH LỊCH SỬ CỦA VIỆT NAM ĐẦU THẾ KỶ XIX VÀ NHỮNG TIỀN ĐỀ CƠ BẢN CHO SỰ HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG TRỊ NƯỚC CỦA CÁC VUA ĐẦU TRIỀU NGUYỄN
• 3. CHƯƠNG 3: NHỮNG NỘI DUNG TƯ TƯỞNG TRỊ NƯỚC CƠ BẢN CỦA CÁC VỊ VUA GIA LONG, MINH MỆNH VÀ THIỆU TRỊ
• 4. CHƯƠNG 4: GIÁ TRỊ, HẠN CHẾ VÀ BÀI HỌC LỊCH SỬ TỪ TƯ TƯỞNG TRỊ NƯỚC CỦA CÁC VỊ VUA GIA LONG, MINH MỆNH VÀ THIỆU TRỊ ĐỐI VỚI ĐỜI SỐNG CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI NƯỚC TA HIỆN NAY
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tư tưởng trị nước của vua Gia Long

Vua Gia Long, người sáng lập triều đại Nguyễn, đã có những đóng góp quan trọng trong việc xây dựng nền tảng tư tưởng trị nước. Ông kế thừa nhiều kinh nghiệm từ các triều đại trước, đặc biệt là triều Lê sơ, để thiết lập một hệ thống cai trị trung ương tập quyền. Tư tưởng trị nước của ông nhấn mạnh vào việc tái độc tôn Nho giáo, coi đây là nền tảng cho việc quản lý xã hội. Ông đã xây dựng Bộ luật Gia Long, một trong những bộ luật hoàn chỉnh nhất của thời kỳ phong kiến Việt Nam, nhằm quản lý bộ máy nhà nước và xã hội. Điều này thể hiện rõ ràng trong câu nói: "Pháp trị và đức trị phải song hành để xây dựng một xã hội vững mạnh." Nhờ đó, triều Nguyễn đã có một bộ máy nhà nước mạnh mẽ, có khả năng quản lý hiệu quả các vấn đề xã hội và chính trị.

1.1. Chính sách cai trị và quản lý đất nước

Chính sách cai trị của vua Gia Long không chỉ dừng lại ở việc xây dựng bộ máy nhà nước mà còn mở rộng ra các lĩnh vực kinh tế, văn hóa và giáo dục. Ông đã thực hiện nhiều cải cách nhằm nâng cao năng lực quản lý của triều đình. Chính sách cai trị của ông được xây dựng trên nền tảng của Nho giáo, nhấn mạnh vai trò của vua trong việc bảo vệ và phát triển đất nước. Ông đã khuyến khích việc học tập và đào tạo nhân tài, điều này thể hiện trong việc thành lập các trường học và hệ thống thi cử. Những cải cách này đã tạo ra một nền tảng vững chắc cho sự phát triển của triều Nguyễn sau này.

II. Tư tưởng trị nước của vua Minh Mệnh

Vua Minh Mệnh, người kế vị Gia Long, đã tiếp tục phát triển và hoàn thiện tư tưởng trị nước của triều Nguyễn. Ông nhấn mạnh vào việc củng cố quyền lực của nhà nước và thực hiện các chính sách cải cách sâu rộng. Minh Mệnh đã thực hiện nhiều biện pháp nhằm tăng cường sự thống nhất và ổn định cho đất nước. Ông đã khôi phục và phát triển Nho giáo, coi đây là nền tảng cho mọi hoạt động của triều đình. Câu nói nổi tiếng của ông: "Quốc gia hưng thịnh nhờ vào dân, dân giàu có nhờ vào chính sách đúng đắn" thể hiện rõ quan điểm của ông về vai trò của dân trong việc xây dựng đất nước.

2.1. Cải cách hành chính và pháp luật

Dưới triều đại của Minh Mệnh, nhiều cải cách hành chính đã được thực hiện nhằm nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước. Ông đã chú trọng đến việc xây dựng một bộ máy hành chính mạnh mẽ, với nhiều quy định rõ ràng về quyền và nghĩa vụ của quan lại. Bộ luật Gia Long được hoàn thiện và áp dụng rộng rãi, tạo ra một khung pháp lý vững chắc cho việc quản lý xã hội. Minh Mệnh cũng đã chú trọng đến việc giáo dục và đào tạo nhân tài, nhằm tạo ra một đội ngũ quan lại có năng lực và trách nhiệm trong việc phục vụ đất nước.

III. Tư tưởng trị nước của vua Thiệu Trị

Vua Thiệu Trị, người kế vị Minh Mệnh, đã tiếp tục duy trì và phát triển tư tưởng trị nước của triều Nguyễn. Ông đã đối mặt với nhiều thách thức, bao gồm cả sự xâm lược từ bên ngoài và sự bất ổn trong nội bộ. Thiệu Trị đã thực hiện nhiều biện pháp nhằm củng cố quyền lực của triều đình và bảo vệ đất nước. Ông nhấn mạnh vào việc duy trì trật tự xã hội và phát triển kinh tế. Câu nói của ông: "Đất nước mạnh thì dân mới yên" thể hiện rõ quan điểm của ông về sự cần thiết phải xây dựng một nền tảng vững chắc cho sự phát triển của quốc gia.

3.1. Đối ngoại và quân sự

Trong bối cảnh nhiều thách thức từ bên ngoài, vua Thiệu Trị đã chú trọng đến việc củng cố lực lượng quân sự và xây dựng các chính sách đối ngoại hợp lý. Ông đã thực hiện nhiều biện pháp nhằm tăng cường sức mạnh quân sự, đồng thời duy trì quan hệ hòa bình với các nước láng giềng. Thiệu Trị cũng đã chú trọng đến việc phát triển kinh tế, nhằm tạo ra nguồn lực cho quốc phòng. Những chính sách này đã giúp triều Nguyễn duy trì được sự ổn định trong bối cảnh khó khăn.

IV. Ý nghĩa lịch sử của tư tưởng trị nước

Tư tưởng trị nước của các vị vua Gia Long, Minh Mệnh và Thiệu Trị không chỉ có ý nghĩa trong bối cảnh lịch sử của triều Nguyễn mà còn để lại những bài học quý giá cho việc xây dựng nhà nước hiện đại. Ý nghĩa lịch sử của tư tưởng này thể hiện ở việc nó đã góp phần tạo ra một nền tảng vững chắc cho sự phát triển của đất nước. Những quan điểm về quản lý nhà nước, pháp luật và vai trò của dân trong việc xây dựng quốc gia vẫn còn nguyên giá trị cho đến ngày nay. Câu nói: "Nhà nước mạnh thì dân mới giàu" vẫn là một bài học quan trọng cho các thế hệ lãnh đạo hiện nay.

4.1. Bài học cho hiện tại

Tư tưởng trị nước của các vị vua đầu triều Nguyễn đã chỉ ra rằng việc xây dựng một nhà nước pháp quyền, có sự tham gia của người dân là điều cần thiết cho sự phát triển bền vững. Những giá trị và hạn chế trong tư tưởng này cần được nghiên cứu và áp dụng vào thực tiễn hiện nay. Việc học hỏi từ lịch sử không chỉ giúp hiểu rõ hơn về quá khứ mà còn tạo ra những định hướng đúng đắn cho tương lai. Chính vì vậy, việc nghiên cứu và phát huy những tư tưởng này là cần thiết cho sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước trong thời kỳ mới.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu về lịch sử tư tưởng triết học chính trị Việt Nam nửa đầu thế kỷ XIX là một trong những nhiệm vụ khoa học then chốt nhằm giải mã quy luật vận động của mô hình nhà nước phong kiến trung ương tập quyền trước ngưỡng cửa cận đại. Luận án tiến sĩ chuyên ngành Triết học (mã số chuyên ngành: Lịch sử triết học) với đề tài "Tư tưởng trị nước của các vị vua Gia Long, Minh Mệnh, Thiệu Trị và ý nghĩa lịch sử của nó" tiếp cận toàn diện hệ thống quan điểm, đường lối tổ chức, quản lý và điều hành quốc gia của ba vị hoàng đế đầu triều Nguyễn từ năm 1802 đến năm 1847.

Về bối cảnh khoa học và tính tiên phong, giai đoạn Nguyễn sơ (1802–1847) đánh dấu lần đầu tiên trong lịch sử dân tộc, một vương triều xác lập quyền thống trị trên một lãnh thổ thống nhất hoàn chỉnh kéo dài từ ải Nam Quan đến mũi Cà Mau. Trong bối cảnh phục hồi sau nhiều thập kỷ nội chiến phân liệt giữa Trịnh – Nguyễn và Tây Sơn, việc thiết lập một thể chế quản trị thống nhất đòi hỏi một nền tảng triết học chính trị vững chắc. Tính tiên phong của luận án thể hiện ở việc vượt qua cách tiếp cận thuần túy sử học mô tả sự kiện để nâng tầm phân tích bản chất triết học của "đạo trị nước" – cấu trúc biện chứng giữa bản thể luận quyền lực, nhận thức luận quản trị và nhân sinh quan chính trị.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) được xác định rõ nét: Các công trình tiền phong trong nước và quốc tế trước đây phần lớn tập trung vào lịch sử thể chế hành chính (Nguyễn Sĩ Hải, 1962), kinh tế học lịch sử (Nguyễn Thế Anh, 1971), hoặc quy giản tư tưởng trị nước thành các biện pháp "trị quan" đơn thuần. Luận án khắc phục sự phân mảnh này bằng cách xác lập khái niệm "tư tưởng trị nước" như một chỉnh thể lý luận bao gồm: đường lối quản lý vĩ mô, xây dựng và phát triển quốc gia, hoàn thiện thể chế pháp luật và tổ chức bộ máy nhà nước.

Luận án thiết lập hệ thống 3 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và 3 giả thuyết khoa học (Hypotheses - H) tương ứng:

• RQ1: Những tiền đề kinh tế, chính trị, xã hội và tư tưởng nào quy định sự hình thành tư tưởng trị nước của các vua đầu triều Nguyễn?
  H1: Tư tưởng trị nước Nguyễn sơ là sản phẩm tất yếu của yêu cầu củng cố thể chế quân chủ trung ương tập quyền trên một không gian lãnh thổ rộng lớn sau nội chiến kéo dài.
• RQ2: Cấu trúc nội dung cơ bản của tư tưởng trị nước dưới thời Gia Long, Minh Mệnh, Thiệu Trị được vận hành trên những trụ cột triết học nào?
  H2: Tư tưởng trị nước giai đoạn này là sự tích hợp biện chứng mang tính thực dụng giữa hệ tư tưởng Nho giáo tái độc tôn (đức trị) với học thuyết Pháp gia (pháp trị), lấy an dân và thống nhất quốc gia làm mục tiêu tối thượng.
• RQ3: Những giá trị trường tồn, hạn chế mang tính lịch sử của tư tưởng trị nước triều Nguyễn sơ là gì và gợi mở bài học gì cho công cuộc xây dựng nhà nước pháp quyền hiện nay?
  H3: Dù bị giới hạn bởi thế giới quan phong kiến bảo thủ, các giá trị về nhất thể hóa hành chính, chế định giám sát và phòng chống tham nhũng vẫn cung cấp luận cứ thực tiễn sâu sắc cho quản trị quốc gia hiện đại.

Khung lý thuyết của luận án dựa trên nền tảng duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin, đặc biệt là quy luật về mối quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội, tính độc lập tương đối của ý thức xã hội và sự tác động trở lại của kiến trúc thượng tầng đối với cơ sở hạ tầng. Đồng thời, nghiên cứu tích hợp tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa "của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân".

Phạm vi không gian và thời gian của nghiên cứu bao quát 46 năm lịch sử (1802–1847), khảo sát toàn diện hệ thống thể chế quản lý từ trung ương đến 30 tỉnh và 1 phủ Thừa Thiên, bao gồm 90 phủ, 20 phân phủ, 379 huyện, 1.742 tổng và 18.265 xã, thôn, phường, ấp. Ý nghĩa của nghiên cứu không chỉ làm sáng tỏ các giá trị lịch sử tư tưởng mà còn định lượng hóa bài học kinh nghiệm trong cải cách nền hành chính công vụ đương đại.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu nghiên cứu về triều Nguyễn và tư tưởng trị nước của các vị vua đầu triều phản ánh sự vận động phức tạp qua nhiều giai đoạn nhận thức học thuật với hai luồng quan điểm đối lập sâu sắc:

Luồng quan điểm thứ nhất, chủ yếu xuất hiện trong các công trình sử học mác-xít giai đoạn 1960–1980 (Nguyễn Khánh Toàn chủ biên; Trần Văn Giàu, Đinh Xuân Lâm, Nguyễn Văn Sự, 1960; Phan Huy Lê, Chu Thiên, Vương Hoàng Tuyên, Đinh Xuân Lâm, 1965; Nguyễn Tài Thư, 1997). Nhóm tác giả này nhìn nhận triều Nguyễn qua lăng kính đấu tranh giai cấp nghiêm ngặt, chỉ trích gay gắt chính sách cai trị phong kiến:

"Sau khi đánh thắng Tây Sơn, trên cơ sở nước nhà được thống nhất rộng lớn, về mặt cai trị được tổ chức chặt chẽ hơn, có đủ khả năng để phát triển sản xuất, đáng lẽ nhà cầm quyền phải nhận những điều kiện thuận tiện ấy để đưa ra những chính sách thích hợp làm cho nước thịnh dân giàu; trái lại, bè lũ phong kiến thống trị triều Nguyễn càng ngày càng đi sâu vào con đường phản động, phục hồi và ra sức củng cố quan hệ sản xuất cũ và cố bóp nghẹt lực lượng sản xuất mới đã manh nha phát triển hồi thế kỷ XVIII".

Đặc biệt, GS. Nguyễn Tài Thư (1997) từng đưa ra nhận định mang tính phủ định toàn diện khi cho rằng: "Nho giáo triều Nguyễn là một tập đại thành những tư tưởng duy tâm phản động trong lịch sử của Nho giáo".

Luồng quan điểm thứ hai, mang tính khách quan, khoa học và toàn diện hơn, bắt đầu phát triển mạnh mẽ từ sau thời kỳ Đổi mới, tiêu biểu qua các công trình của Phan Huy Lê (2003, 2008), Đỗ Bang (1996, 1997, 2007), Huỳnh Công Bá (2001, 2009, 2016), Nguyễn Minh Tường (1996, 2007), Lê Thị Lan (2015, 2016) và Trần Đức Cường (2017). GS. Phan Huy Lê (2003) đánh giá bước tiến vượt bậc của tổ chức bộ máy:

"Từ Gia Long đến Minh Mạng, bộ máy cai trị của nhà Nguyễn ngày càng hoàn thiện, có thêm có bớt nhưng nhìn chung không cồng kềnh, thậm chí có thể coi là gọn nhẹ".

Nhận thức học thuật đạt bước ngoặt tại Hội thảo khoa học quốc gia năm 2008 tại Thanh Hóa, nơi GS. Phan Huy Lê khẳng định:

"Thời kỳ các chúa Nguyễn và vương triều Nguyễn từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XIX là một thời kỳ lịch sử đã trải qua những cách nhìn nhận và đánh giá hết sức khác nhau, có những lúc gần như đảo ngược lại. Triều Nguyễn được đặt trong khung lý thuyết hình thái kinh tế - xã hội, là triều đại suy vong, lâm vào khủng hoảng nặng nề, và chịu phán xét không công bằng".

Trong bức tranh nghiên cứu quốc tế, công trình kinh điển của Alexander Barton Woodside (1971) xuất bản bởi Harvard University Press ("Vietnam and the Chinese Model: A Comparative Study of Nguyễn and Qing Civil Government in the First Half of the Nineteenth Century") đã thực hiện so sánh chuyên sâu giữa chính quyền dân sự triều Nguyễn và triều Thanh. Woodside chứng minh triều Nguyễn không sao chép máy móc mô hình Trung Hoa mà có sự cải biên thực dụng để thích ứng với cấu trúc làng xã và tính chất quản trị cục bộ của Việt Nam. Khi đặt cạnh trường hợp chính sách bế quan tỏa cảng (Sakoku) của Mạc phủ Tokugawa tại Nhật Bản thế kỷ XVII–XIX, các chính sách "đóng cửa" và "trọng nông ức thương" của Minh Mệnh và Thiệu Trị thể hiện phản ứng tự vệ mang tính điển hình của các cấu trúc quân chủ Đông Á trước làn sóng bành trướng tư bản phương Tây.

Luận án định vị chính xác vị trí khoa học của mình tại điểm giao thoa giữa Sử học tư liệu và Triết học chính trị. Thay vì sa vào việc định tội hay ca ngợi cảm tính, nghiên cứu áp dụng nguyên tắc lịch sử - cụ thể của chủ nghĩa duy vật lịch sử để tái hiện chân xác quy luật hình thành, cấu trúc nội dung và giới hạn nhận thức luận trong tư tưởng trị nước của Gia Long, Minh Mệnh và Thiệu Trị.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp trực tiếp vào kho tàng lý luận lịch sử tư tưởng triết học Việt Nam thông qua việc giải cấu trúc và mở rộng các luận điểm lý thuyết nền tảng:

Thứ nhất, luận án mở rộng học thuyết hình thái kinh tế - xã hội của Karl Marx và V.I. Lenin trong việc lý giải sự tương tác giữa cơ sở hạ tầng nông nghiệp tiểu nông và kiến trúc thượng tầng quân chủ tập quyền phương Đông. Nghiên cứu chứng minh rằng tư tưởng tái độc tôn Nho giáo kết hợp Pháp trị không đơn thuần là ý muốn chủ quan của vua chúa, mà là một tất yếu khách quan nhằm kiểm soát một xã hội phân tán sau nội chiến.

Thứ hai, luận án xây dựng mô hình lý thuyết về cấu trúc nhị nguyên trong quản trị phong kiến phương Đông: Hệ hình Đức trị Nho giáo (Confucian Moral Governance) đóng vai trò bản thể luận và chuẩn mực đạo đức chính trị, kết hợp với Hệ thống Pháp trị Pháp gia (Legalist Statecraft) đóng vai trò công cụ thể chế và phương pháp quản lý thực thi. Bốn mệnh đề lý thuyết cốt lõi được xác lập:

• Mệnh đề P1: Sự thống nhất lãnh thổ đòi hỏi sự thống nhất về mặt ý thức hệ; việc tái độc tôn Tống Nho (kết hợp Hán Nho và Đường Nho) cung cấp tính chính danh tối thượng cho vương quyền nhà Nguyễn.
• Mệnh đề P2: Pháp trị là điều kiện bảo đảm cho Đức trị; Bộ luật Gia Long (Hoàng Việt luật lệ) là sự hiện thực hóa các chuẩn mực luân lý Nho giáo thành các chế tài pháp lý nghiêm ngặt.
• Mệnh đề P3: Cải cách hành chính đóng vai trò trung gian chuyển hóa ý thức hệ chính trị thành năng lực quản trị thực tế của nhà nước quân chủ.
• Mệnh đề P4: Mâu thuẫn giữa tư tưởng "trọng nông ức thương", "nội Hạ ngoại Di" với xu thế phát triển khách quan của lực lượng sản xuất và thương mại toàn cầu là nguyên nhân gốc rễ dẫn đến sự suy yếu của hệ tư tưởng phong kiến triều Nguyễn.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được thiết lập dựa trên sự tích hợp ba chiều kích lý thuyết: (1) Triết học duy vật lịch sử về tồn tại xã hội và ý thức xã hội; (2) Lý luận chính trị - đạo đức học truyền thống phương Đông (Nho - Pháp kết hợp); và (3) Khoa học quản trị công và luật học so sánh hiện đại.

+-------------------------------------------------------------------------+
|                  TIỀN ĐỀ KINH TẾ - CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI                   |
| (Lãnh thổ thống nhất, kinh tế tiểu nông, hậu quả nội chiến, Tây phương) |
+-------------------------------------------------------------------------+
                                     │
                                     ▼
+-------------------------------------------------------------------------+
|                 HỆ TƯ TƯỞNG TRỊ NƯỚC TRIỀU NGUYỄN SƠ                    |
|                                                                         |
|  [ĐỨC TRỊ - NHO GIÁO]           ◄─────►        [PHÁP TRỊ - PHÁP GIA]    |
|  - Tái độc tôn Tống Nho                        - Hoàng Việt luật lệ     |
|  - Tam cương, Ngũ thường                       - Luật Hồi tỵ            |
|  - Mười điều huấn dụ                           - Giám sát quan lại      |
+-------------------------------------------------------------------------+
                                     │
                                     ▼
+-------------------------------------------------------------------------+
|                       THỰC THI QUẢN TRỊ QUỐC GIA                        |
|                                                                         |
| [HÀNH CHÍNH & THỂ CHẾ]   [KINH TẾ & XÃ HỘI]     [QUÂN SỰ & NGOẠI GIAO]  |
| - Cải cách 30 tỉnh       - Quân điền, Doanh điền - Hợp đồng binh chủng  |
| - Bãi bỏ Tổng trấn       - Trọng nông ức thương  - Độc quyền, Bế quan   |
+-------------------------------------------------------------------------+
                                     │
                                     ▼
+-------------------------------------------------------------------------+
|          BÀI HỌC CHO NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA               |
+-------------------------------------------------------------------------+

Khung tiếp cận này xác định rõ các điều kiện biên (boundary conditions): Áp dụng trong phạm vi thể chế quân chủ phong kiến độc tài chuyên chế thế kỷ XIX, tại một quốc gia nông nghiệp Á Đông chưa trải qua cách mạng công nghiệp, chịu sức ép đồng thời từ nguy cơ phân rã cát cứ nội bộ và đe dọa xâm lược thuộc địa từ phương Tây.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ thế giới quan duy vật biện chứng và lập trường triết học hiện thực phê phán (Critical Realism). Thiết kế nghiên cứu sử dụng phương pháp liên ngành sâu rộng, kết hợp giữa Lịch sử triết học, Sử học tư liệu, Luật học so sánh và Khoa học hành chính.

Cấu trúc nghiên cứu đa tầng (Multi-level Design) được thiết lập thành 3 cấp độ:

1. Cấp độ Vĩ mô (Macro-level): Khảo sát cấu trúc ý thức hệ, học thuyết chính trị, các sắc chỉ, chiếu dụ và tư tưởng triết học chi phối của các vị hoàng đế.
2. Cấp độ Trung mô (Meso-level): Đánh giá cấu trúc bộ máy nhà nước, hệ thống 6 Bộ, cơ quan giám sát (Đô Sát viện), hệ thống hành chính 30 tỉnh và phủ Thừa Thiên, cùng các định chế pháp luật thực thi.
3. Cấp độ Vi mô (Micro-level): Đánh giá tác động thực tế của chính sách đến đời sống của các giai tầng xã hội: quan lại, sĩ phu, địa chủ, nông dân, binh lính và thân phận người phụ nữ.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình xử lý dữ liệu lịch sử và phân tích triết học tuân thủ quy chuẩn nghiêm ngặt:

• Phương pháp văn bản học lịch sử và thông diễn học triết học (Textual Hermeneutics): Khảo sát, dịch thuật và phân tích văn bản gốc từ các nguồn sử liệu chính thống của Quốc sử quán triều Nguyễn như: Đại Nam thực lục, Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, Minh Mệnh chính yếu, Hoàng Việt luật lệ, Đại Nam liệt truyện.
• Phương pháp Lôgíc kết hợp Lịch sử: Tái hiện tiến trình vận động tư tưởng từ thời Gia Long (đặt nền tảng, quân sự hóa quản trị) qua Minh Mệnh (hoàn thiện thể chế hành chính, pháp điển hóa) đến Thiệu Trị (bảo tồn, củng cố và đối diện khủng hoảng).
• Tam giác hóa phương pháp và tư liệu (Data & Theory Triangulation): Đối chiếu giữa quan sử triều Nguyễn với các tài liệu nghiên cứu độc lập, địa phương chí, ghi chép của các nhà truyền giáo phương Tây và các công trình khảo cứu hiện đại trong và ngoài nước nhằm loại trừ định kiến chủ quan của sử gia phong kiến.

Data và phân tích

Toàn bộ các phân tích định tính và đánh giá thể chế được hậu thuẫn bởi hệ thống dữ liệu lịch sử xác thực, cụ thể:

• Dữ liệu thể chế và pháp luật: Phân tích toàn bộ 398 điều khoản của bộ Hoàng Việt luật lệ ban hành năm 1813; đối chiếu việc áp dụng luật Hồi tỵ và quy chế khảo hạch quan lại định kỳ.
• Dữ liệu hành chính: Khảo sát cuộc cải cách hành chính quy mô toàn quốc năm 1831–1832 của vua Minh Mệnh, xóa bỏ 2 Tổng trấn (Bắc Thành và Gia Định Thành), chuyển đổi toàn bộ cơ cấu quản trị thành 30 tỉnh và 1 phủ Thừa Thiên; dữ liệu thống kê năm 1840 với 90 phủ, 20 phân phủ, 379 huyện, 1.742 tổng, 18.265 xã, thôn, phường, ấp.
• Dữ liệu kinh tế - ruộng đất: Phân tích cơ chế chia ruộng công theo chính sách Quân điền năm 1804 (tỷ lệ ưu tiên 18 phần cho quý tộc vương tôn, 15 phần cho quan nhất phẩm, 3 phần cho dân nghèo); sắc lệnh phân phối ruộng công cho quan chức hưu trí năm 1839; kết quả khai hoang doanh điền lập huyện Tiền Hải (Thái Bình) và Kim Sơn (Ninh Bình) năm 1828 dưới sự chỉ đạo của Nguyễn Công Trứ.
• Dữ liệu quân sự và công xưởng: Thống kê 1.440 cỗ súng các loại đúc thời Gia Long; hệ thống bố phòng 404 khẩu đại bác tại Kinh thành Huế; quy mô 6 đại xưởng cơ khí - quân giới lập năm 1825 thời Minh Mệnh với 8.000 thợ tại xưởng đúc súng phường Đúc (Huế) và 8.000 thợ tại xưởng đóng tàu thủy; quy định thời hạn binh dịch (10 năm cho lính Nam Kỳ và Bắc Kỳ; 15 năm cho lính từ Quảng Bình đến Khánh Hòa).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Dựa trên việc khai thác hệ thống tư liệu đồ sộ và phân tích triết học duy vật lịch sử, luận án mang lại 4 phát hiện đột phá:

1. Bản chất mô hình "Nhà nước quân chủ trung ương tập quyền cao độ" qua sự dung hợp Nho - Pháp: Nghiên cứu làm sáng tỏ rằng các vua đầu triều Nguyễn không thực hiện Đức trị thuần túy theo kiểu Nho giáo nguyên thủy mà xây dựng một chế độ "Nội Pháp ngoại Nho" (bên ngoài lấy luân lý Nho giáo làm bình phong chính danh, bên trong dùng pháp luật nghiêm khắc của Pháp gia để cai trị). Việc ban hành Hoàng Việt luật lệ (1813) cùng chính sách "Tứ bất" (không lập Hoàng hậu, không đặt Tể tướng, không lấy Trạng nguyên, không phong vương cho người ngoại tộc) đã đẩy quyền lực quân chủ chuyên chế lên mức tuyệt đối hóa chưa từng có trong lịch sử Việt Nam.

2. Đột phá thể chế trong cải cách hành chính của vua Minh Mệnh (1831–1832): Minh Mệnh là nhà cải cách hành chính xuất sắc nhất trong lịch sử phong kiến Việt Nam thế kỷ XIX. Việc bãi bỏ các Tổng trấn trung gian đầy nguy cơ cát cứ, phân định rành mạch hệ thống 30 tỉnh và 1 phủ trung ương, thiết lập hệ thống quan chức song hành (Tổng đốc - Tuần phủ) cùng hai cơ quan giám sát chuyên trách (Bố chính sứ ti phụ trách thuế khóa, tài chính; Án sát sứ ti phụ trách tư pháp, hình luật) đã tạo ra một bộ máy quản trị tinh gọn, kỷ cương và vận hành đồng bộ từ trung ương tới làng xã.

3. Nghịch lý quản trị và xung đột xã hội sâu sắc (Counter-intuitive Finding): Mặc dù xây dựng được một bộ máy hành chính hoàn bị, một lực lượng quân đội đông đảo trang bị vũ khí hiện đại (với 16.000 công nhân kỹ thuật tại các đại xưởng, 404 đại bác bảo vệ kinh thành) và đạt nhiều thành tựu trị thủy, triều đình Nguyễn sơ lại phải đối mặt với sự bất ổn xã hội nghiêm trọng nhất. Minh chứng lịch sử cho thấy chỉ trong hơn 20 năm trị vì của vua Minh Mệnh đã bùng nổ hơn 200 cuộc khởi nghĩa, nổi dậy của nông dân và các tầng lớp xã hội. Luận án giải mã nguyên nhân triết học sâu xa: Đó là sự bất cập trong chính sách ruộng đất (cường hào địa chủ lũng đoạn ruộng công), chế độ thuế khóa và binh dịch nặng nề, cùng chính sách cưỡng chế tư tưởng hà khắc.

4. Giới hạn thế giới quan phong kiến trong chính sách đối ngoại và kinh tế: Chính sách "trọng nông ức thương", "ngăn sông cấm chợ", độc quyền ngoại thương và tư tưởng bài ngoại cực đoan ("bế quan tỏa cảng") xuất phát từ thế giới quan Nho giáo bảo thủ "nội Hạ ngoại Di". Lời trăn trối mang tính cảnh báo sâu sắc của vua Gia Long trước khi qua đời đã không được triều thần và các vua kế vị tuân thủ đầy đủ:

"Việc khủng bố tín ngưỡng bao giờ cũng tạo cơ hội cho những cuộc biến động và gây thù oán trong dân gian, lại thường khi làm sụp đổ ngôi vua".

Việc ban hành 5 chỉ dụ cấm đạo gay gắt thời Minh Mệnh và duy trì sang thời Thiệu Trị đã làm rạn nứt khối đại đoàn kết dân tộc và tạo cớ cho thực dân Pháp can thiệp quân sự sau này.

Implications đa chiều

Về mặt lý luận: Luận án đóng góp một cách tiếp cận triết học mới đối với lịch sử tư tưởng chính trị Việt Nam; làm sáng tỏ quy luật phát triển, đỉnh cao và sự bất lực mang tính lịch sử của hệ tư tưởng phong kiến Nho giáo trước đòi hỏi hiện đại hóa dân tộc.

Về mặt phương pháp luận: Thiết lập mô hình phân tích liên ngành Triết học - Sử học - Pháp luật học, cung cấp công cụ nghiên cứu chuẩn mực để tái đánh giá các giai đoạn lịch sử phức tạp khác.

Về mặt thực tiễn và chính sách: Luận án rút ra các bài học lịch sử vô giá cho công cuộc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam hiện nay:

• Bài học về cải cách thể chế: Tinh gọn bộ máy, phân định rõ ràng thẩm quyền giữa trung ương và địa phương, xóa bỏ các cấp quản lý trung gian cồng kềnh.
• Bài học về kiểm soát quyền lực và phòng chống tham nhũng: Kế thừa tinh thần pháp trị nghiêm minh, áp dụng các nguyên tắc tương đương luật Hồi tỵ nhằm ngăn chặn tình trạng cục bộ địa phương, bổ nhiệm người nhà, "lợi ích nhóm" và xung đột lợi ích trong hệ thống công quyền hiện đại.
• Bài học về an dân và phát triển kinh tế: Lấy "dân làm gốc", kết hợp hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế, công bằng xã hội và bảo đảm an sinh; kiên quyết mở cửa hội nhập kinh tế quốc tế, tránh tư duy khép kín, bảo thủ.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn học thuật khách quan:

1. Nguồn sử liệu chủ lưu: Nguồn ngữ liệu chính phụ thuộc nhiều vào các bộ chính sử của Quốc sử quán triều Nguyễn – vốn phản ánh góc nhìn và ý thức hệ của giai cấp thống trị phong kiến. Dù đã nỗ lực tam giác hóa tư liệu, việc tái hiện góc nhìn của các tầng lớp bình dân và các phong trào nổi dậy vẫn chịu những rào cản nhất định.
2. Giới hạn khung thời gian: Luận án tập trung vào giai đoạn 1802–1847, chưa khảo sát sâu giai đoạn trị vì của vua Tự Đức (1847–1883) khi các mâu thuẫn xã hội và xung đột ý thức hệ bùng nổ đến đỉnh điểm trước sự xâm lược của thực dân Pháp.
3. Phân tích định lượng kinh tế vi mô: Do hạn chế về tư liệu thống kê thời kỳ phong kiến, một số dữ liệu về năng suất lao động thực tế tại các công xưởng và biến động giá cả thị trường nông thôn chưa thể số hóa và lượng hóa toàn diện.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda) gợi mở 4 hướng đi:

• Hướng 1: Ứng dụng phương pháp nhân học lịch sử và văn hóa học dân gian để khảo cứu phản ứng của làng xã đối với các sắc chỉ trị nước thời Nguyễn.
• Hướng 2: Nghiên cứu so sánh sâu giữa hệ thống pháp luật của triều Nguyễn (Hoàng Việt luật lệ) với Bộ luật Gia Khánh triều Thanh và Bộ luật Napoleon của Pháp cùng thời kỳ.
• Hướng 3: Đánh giá ảnh hưởng của các cải cách quân sự và kỹ thuật phương Tây thời Nguyễn sơ dưới góc độ lịch sử phát triển khoa học - công nghệ.
• Hướng 4: Mở rộng nghiên cứu triết học chính trị sang giai đoạn 1847–1883 để hoàn thiện bức tranh toàn cảnh về sự sụp đổ của ý thức hệ phong kiến Việt Nam.

Tác động và ảnh hưởng

Đề tài luận án tạo ra những tác động học thuật và thực tiễn sâu rộng:

• Ảnh hưởng học thuật: Luận án cung cấp hệ thống luận cứ triết học chuẩn mực, định hình lại cách tiếp cận khách quan, công bằng đối với vương triều Nguyễn trong hệ thống giáo trình đại học và sau đại học các ngành Triết học, Lịch sử, Luật học và Xây dựng Đảng.
• Tác động lập pháp và hành chính: Cung cấp nguồn tham chiếu lịch sử sống động cho Ban chỉ đạo Trung ương về phòng, chống tham nhũng, tiêu cực và Bộ Nội vụ trong quá trình hoàn thiện Luật Cán bộ, công chức, quy chế kiểm soát tài sản và cơ chế giám sát thực thi quyền lực.
• Giá trị xã hội và văn hóa: Góp phần xóa bỏ những định kiến phi lịch sử một chiều, nâng cao lòng tự hào dân tộc về những di sản kiến tạo lãnh thổ và tổ chức hành chính mà tiền nhân đã dày công tạo lập.
• Hội nhập quốc tế: Đóng góp tiếng nói học thuật của giới nghiên cứu triết học Việt Nam vào mạng lưới nghiên cứu Nho học Đông Á (East Asian Confucian Studies) và nghiên cứu lịch sử Đông Nam Á cận đại.

Đối tượng hưởng lợi

Nghiên cứu mang lại giá trị gia tăng cụ thể cho nhiều nhóm thụ hưởng:

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên chuyên ngành Triết học, Sử học, Luật học: Tiếp cận một khung phân tích triết học chính trị liên ngành chặt chẽ, mở ra các đề tài nghiên cứu chuyên sâu về tư tưởng quản trị Á Đông.
• Các nhà hoạch định chính sách và Quản lý hành chính công: Khai thác các bài học lịch sử về cấu trúc phân cấp trung ương - địa phương, phương pháp tinh gọn bộ máy và nghệ thuật dùng người kết hợp "Đức" và "Tài".
• Cơ quan Tư pháp và Thanh tra Nhà nước: Tham khảo các kinh nghiệm thực tế của cổ nhân về việc thiết lập các chế định giám sát độc lập, luật Hồi tỵ và xử lý nghiêm minh tội phạm tham nhũng để răn đe, giữ nghiêm kỷ cương phép nước.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?
Luận án làm sáng tỏ một cách thuyết phục cấu trúc nhị nguyên biện chứng "Đức trị Nho gia kết hợp Pháp trị Pháp gia" trong tư tưởng trị nước của các vua đầu triều Nguyễn. Nghiên cứu chứng minh rằng triều Nguyễn không đơn thuần phục cổ Nho giáo mà đã vận dụng linh hoạt các chế tài pháp luật nghiêm khắc để bảo đảm trật tự xã hội và tập trung quyền lực tối đa vào tay nhà vua trên một không gian lãnh thổ rộng lớn mới thống nhất.

2. Đột phá về phương pháp luận nghiên cứu so với các công trình trước đây?
So với các nghiên cứu thuần túy sử học của Nguyễn Sĩ Hải (1962) hay nghiên cứu kinh tế của Nguyễn Thế Anh (1971), luận án kết hợp phương pháp duy vật lịch sử mác-xít với phân tích thông diễn văn bản học lịch sử (Textual Hermeneutics). Luận án đối chiếu trực tiếp các bộ sử liệu gốc của Quốc sử quán triều Nguyễn với các công trình nghiên cứu hiện đại và nghiên cứu so sánh quốc tế của Alexander Barton Woodside (1971).

3. Phát hiện bất ngờ và nghịch lý nhất được chứng minh bằng dữ liệu là gì?
Đó là sự tương phản gay gắt giữa năng lực tập quyền quân sự - hành chính cực thịnh và sự bùng nổ khủng hoảng xã hội: Dù triều đình sở hữu 1.440 khẩu thần công thời Gia Long, 404 đại bác bảo vệ kinh thành, 16.000 công nhân quốc phòng thời Minh Mệnh và một bộ máy quan lại tinh gọn, thời kỳ trị vì của vua Minh Mệnh vẫn bùng phát hơn 200 cuộc nổi dậy do mâu thuẫn ruộng đất làng xã và chính sách độc quyền, cưỡng chế tôn giáo quá mức khắt khe.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái kiểm chứng dữ liệu học thuật không?
Có. Toàn bộ các luận điểm của luận án đều được đối chiếu chéo với các nguồn sử liệu chính thức có số hiệu văn bản, điều luật (Hoàng Việt luật lệ, 398 điều), năm ban hành chiếu chỉ cụ thể (1804, 1813, 1828, 1831–1832, 1839, 1840) và danh mục tài liệu lưu trữ chuẩn mực tại Quốc sử quán triều Nguyễn.

5. Tầm nhìn chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình như thế nào?
Mở rộng nghiên cứu so sánh thể chế quản trị triều Nguyễn giai đoạn nửa sau thế kỷ XIX; xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa về các sắc chỉ, châu bản triều Nguyễn liên quan đến quản lý đất đai và phòng chống tham nhũng; phát triển lý thuyết quản trị công mang bản sắc văn hóa chính trị Việt Nam thời kỳ hội nhập.

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Tư tưởng trị nước của các vị vua Gia Long, Minh Mệnh, Thiệu Trị và ý nghĩa lịch sử của nó" đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu khoa học đề ra, đóng góp 5 giá trị cốt lõi:

1. Hệ thống hóa toàn diện cơ sở hình thành và nội dung bản chất của tư tưởng trị nước thời Nguyễn sơ dưới lăng kính triết học duy vật lịch sử, phân định rành mạch giữa tư tưởng trị nước vĩ mô với các biện pháp cai trị hành chính thuần túy.
2. Chứng minh quy luật dung hợp đặc thù giữa ý thức hệ Nho giáo tái độc tôn và kỹ trị Pháp gia, khẳng định đây là đỉnh cao của mô hình nhà nước quân chủ trung ương tập quyền trong lịch sử phong kiến Việt Nam.
3. Làm rõ thành tựu cải cách hành chính mang tính bước ngoặt của vua Minh Mệnh (1831–1832) với việc phân định 30 tỉnh và 1 phủ Thừa Thiên, tạo lập mô hình thể chế tinh gọn và kỷ cương.
4. Chỉ ra các giới hạn nhận thức luận và thế giới quan phong kiến tất yếu (chính sách "trọng nông ức thương", "nội Hạ ngoại Di", "bế quan tỏa cảng" và cấm đạo), giải mã nguyên nhân sâu xa dẫn đến sự suy yếu của chế độ phong kiến trước họa xâm lược phương Tây.
5. Đúc kết hệ thống bài học lịch sử sâu sắc phục vụ trực tiếp cho sự nghiệp xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay, đặc biệt trong các lĩnh vực tinh gọn bộ máy, kiểm soát quyền lực và phòng chống tham nhũng.

Công trình tạo lập một bước chuyển quan trọng trong nghiên cứu lịch sử tư tưởng triết học Việt Nam, khẳng định sự cần thiết phải nhìn nhận di sản lịch sử một cách khách quan, khoa học, vượt qua những định kiến giáo điều để kế thừa tinh hoa quản trị của tiền nhân trong sự nghiệp phát triển đất nước bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cuộc chiến xâm lược nước ta, kết thúc vào năm 1896 với sự thất bại của cuộc khởi nghĩa của Phan Đình Phùng. Thông qua công trình này tác giả cho rằng các vua đầu triều Nguyễn đều là những người uyên thâm Nho giáo, có công rất lớn trong việc đào tạo, tuyển chọn và bồi dưỡng nhân tài cho đất nước. Do đó, ở thời kỳ này tầng lớp Nho học đã phát triển mạnh mẽ cả về số lượng và chất lượng. Cũng theo tác giả, khi nghiên cứu tiến trình lịch sử tư tưởng Việt Nam thế kỷ XIX là tìm hiểu về những biến đổi hết sức quan trọng của xã hội Việt Nam lúc bấy giờ.

Đồng thời, cũng có một số điểm cần chú ý như bước vào thế kỷ XVIII đã được đánh dấu bằng một bước tiến, một sự phong phú tương đối của lịch sử tư tưởng Việt Nam so với các thế kỷ trước, mặc dù sự tồn tại của nó ở giai đoạn này vẫn còn nằm trong khuôn khổ hệ tư tưởng phong kiến. Một số công trình như “Nho học và Nho học ở Việt Nam – một số vấn đề lý luận và thực tiễn” của GS. Nguyễn Tài Thư, Nxb. Khoa học xã hội, Hà 17 Nội, năm 1997 thì lại có sự nhìn nhận một cách thẳng thắn đối với Nho giáo triều Nguyễn, ông cũng phủ định sạch trơn những đóng góp của Nho giáo triều Nguyễn và đưa ra nhận định: “Nho giáo triều Nguyễn là một tập đại thành những tư tưởng duy tâm phản động trong lịch sử của Nho giáo”[85, tr.

Có thể nói, khuynh hướng nghiên cứu này của tác giả theo các nhà nghiên cứu là cách đánh giá được xem là sự nhìn nhận trái chiều của ông khi đề cập đến những công lao, đóng góp của triều đại nhà Nguyễn về tư tưởng Nho giáo. Bài viết “Vua Minh Mạng với tư tưởng “củng cố nền thống nhất quốc gia” của tác giả Nguyễn Minh Tường, tạp chí Xưa và nay, số 286, tháng 6/2007. Theo tác giả, trong số những vị vua của triều đình nhà Nguyễn thì Minh Mệnh là người thông minh, có tài cai trị hơn cả. Vì vậy, dưới sự trị vì của Minh Mệnh thì nhà Nguyễn đã đạt được rất nhiều thành tựu quan trọng trên rất nhiều các lĩnh vực từ kinh tế, quân sự, văn hoá… và đây cũng chính là giai đoạn triều đình phát triển mạnh mẽ nhất.

Đến thời kỳ trị vì của vua Minh Mệnh thì vấn đề củng cố nền thống nhất quốc gia trở nên hết sức cấp bách. Trong đó, theo tác giả thì vấn đề toàn vẹn lãnh thổ được vua Minh Mệnh đặt lên hàng đầu, đặc biệt những vùng đất ở biên cương, hải đảo xa xôi được ông tăng cường xác lập chủ quyền. Tác giả Bùi Huy Khiên với công trình “Những bài học từ hai cuộc cải cách hành chính dưới triều vua Lê Thánh Tông và vua Minh Mệnh”, Nxb. Lao động, Hà Nội, năm 2011.

Theo tác giả, giai đoạn lịch sử đó được đánh dấu là từ khi vua Gia Long lên ngôi tới khi vua Minh Mệnh kế vị, đây chính là kết quả của một quá trình nội chiến lâu dài, tình hình đất nước lâm vào một cuộc khủng hoảng trầm trọng. Bức tranh của xã hội Việt Nam được mô tả là sau nhiều năm trải qua chiến tranh khốc liệt, diễn ra ở cả 2 miền Nam - Bắc cho đến cuộc nội chiến đẫm máu Trịnh - Nguyễn phân tranh, rồi đến chiến tranh giữa quân Tây Sơn với Nguyễn Ánh đã làm cho nền kinh tế đất nước kiệt quệ, xã hội mất ổn định, kỷ cương lỏng lẻo, tổ chức bộ máy hành chính 18 các cấp không thống nhất, hoạt động kém hiệu quả. Vì vậy, theo nhà nghiên cứu Bùi Huy Khiên thì việc phải tiến hành cải cách hành chính đã làm cho bộ máy hành chính mạnh lên đủ để quản lý một đất nước thống nhất, rộng lớn cũng chính là một yêu cầu khách quan lúc bấy giờ. Tương tự còn một số công trình như “Tìm hiểu tư tưởng chính trị Nho giáo Việt Nam từ Lê Thánh Tông đến Minh Mạng” vào năm 2002 của Nguyễn Hoài Văn và công trình “Lịch sử nhà Nguyễn - một cách tiếp cận mới” vào năm 2011, Nxb.

Đại học sư phạm do nhóm tác giả gồm Đỗ Thanh Bình, Nguyễn Ngọc Cơ, Phan Ngọc Liễn biên soạn đã trình bày một số vấn đề về công tác hành chính dưới triều vua Minh Mệnh. Các tác giả cũng chỉ ra cho chúng ta thấy một cách tiếp cận mới về triều đại phong kiến cuối cùng của Việt Nam. Công trình này có nhiều bài viết đã nghiên cứu trình bày tư tưởng của vua Minh Mệnh ở nhiều khía cạnh tiếp cận hết sức khác nhau, do đó nó cũng có ý nghĩa hết sức quan trọng. Công trình “Lịch sử tư tưởng triết học Việt Nam từ thời kỳ dựng nước đến đầu thế kỷ XX” do PGS.

Doãn Chính chủ biên, Nxb Chính trị Quốc gia - Sự thật, Hà Nội, vào năm 2013. Cuốn sách đã trình bày một cách có hệ thống và khái quát quá trình hình thành, phát triển và nội dung của tư tưởng triết học Việt Nam trên các mặt: bản thể luận, nhận thức luận, nhân sinh quan, chính trị - xã hội và các đạo đức luân lý, qua các giai đoạn, qua các thiền phái và qua từng nhà tư tưởng. Từ đó, làm nổi bật lên triết lý về đạo làm người, khẳng định vai trò chủ thể của con người Việt Nam trước tự nhiên, xã hội, trước tiến trình lịch sử và cuộc sống của chính mình. Đó là tinh thần và ý chí độc lập dân tộc, là lòng yêu nước nồng nàn, là tinh thần đoàn kết, là ý chí kiên cường và lòng dũng cảm; là đức tính cần cù, sáng tạo, là lòng nhân ái, khoan dung, trọng nghĩa tình.

đã tạo nên bản sắc, cốt cách tinh thần của con người Việt Nam. 19 Ngoài ra còn có công trình “Khái lược lịch sử tư tưởng triết học Việt Nam” do tác giả Nguyễn Tài Đông chủ biên, được Nhà xuất bản Đại học sư phạm, Hà Nội, xuất bản vào năm 2016. Công trình này gồm có 5 chương, trong đó chương 4 đề cập đến lịch sử triều Nguyễn. Tác giả đề cập đến lịch sử Việt Nam từ giai đoạn sơ sử cho đến triết học Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX.

Lịch sử của dân tộc Việt Nam được các tác giả khắc họa tạo nên bức tranh sinh động đề cập trong tác phẩm này, tư tưởng của dân tộc tồn tại từ rất lâu đời, trải qua nhiều biến cố, thăng trầm của lịch sử. Bởi vì, quá trình hình thành và phát triển của tư tưởng triết học Việt Nam gắn liền với điều kiện lịch sử và cơ cấu của xã hội Việt Nam. Do đó, đề cập đến vấn đề này theo tác giả là một vấn đề mở, lĩnh vực nghiên cứu hết sức phong phú và đa dạng do đó có rất nhiều vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu. Bài viết “Tìm hiểu tư tưởng trị nước của vua Minh Mạng” của tác giả Phan Quốc Khánh, tạp chí Khoa học Chính trị số 4, năm 2004.

Bài viết này, tác giả cho rằng trong các vị vua triều Nguyễn thì vua Minh Mệnh là vị vua anh minh nhất. Tuy có nhiều quan điểm khác nhau nhưng theo tác giả thì không thể phủ nhận rằng cách trị nước của ông có ít nhiều cũng đáng để chúng ta tham khảo và rút ra trong việc quản lý xã hội. Cũng theo tác giả, ngay từ khi lên ngôi Minh Mệnh đã thể hiện tư tưởng pháp trị. Ông đòi hỏi khi luật đã ban hành thì phải thực hiện nghiêm minh.

Bởi vì pháp luật mà không được thực hiện nghiêm minh thì chẳng khác nào không có pháp luật. Mặc dù thiên về Pháp trị nhưng Minh Mệnh tỏ ra không cực đoan như Hàn Phi mà vẫn đề cao Nho giáo, xem trọng vai trò của đạo đức. Ông đã cho xây dựng văn miếu để thờ Khổng Tử ở kinh đô Huế và các tỉnh, ban phát rất nhiều sách kinh điển Nho giáo. Ngoài ra, Minh Mệnh rất ngưỡng mộ vua Lê Thánh Tông và đã cố gắng trở thành một Lê Thánh Tông thứ hai, ông muốn xây dựng một đất nước thịnh trị “quốc thái, dân an” nhưng lại không thành công như ông mong muốn.

Ông được đánh giá là ông vua anh minh nhất triều 20 Nguyễn, nhưng trong hơn 20 năm trị vì lại có đến hơn 200 cuộc nổi dậy chống lại triều đình, nhiều hơn cả thời kỳ vua Gia Long giữ ngôi. Những hạn chế này, theo tác giả là do: Thứ nhất là, chú trọng củng cố vương quyền hơn là cải cách kinh tế, cải thiện dân sinh. Thứ hai là, không thu phục được nhân dân. Thứ ba là, thực hiện chính sách Pháp trị quá khắc nghiệt.

Bài viết “Tình hình nghiên cứu tư tưởng Minh Mệnh trong những năm gần đây” của tác giả Phan Thị Thu Hằng, Tạp chí Triết học số 6, năm 2012. Qua bài viết này tác giả cho rằng, triều Nguyễn là vương triều phong kiến cuối cùng trước khi xã hội Việt Nam bước vào giai đoạn hiện đại. Nghiên cứu, tìm hiểu về triều Nguyễn là vấn đề hấp dẫn và lý thú đối với nhiều nhà nghiên cứu trong nước cũng như nước ngoài, nhưng việc nhận thức, đánh giá về triều Nguyễn và những di sản tư tưởng của triều đại này nói chung đang tồn tại nhiều ý kiến trái ngược nhau. Tuy nhiên, theo tác giả những năm gần đây, các nghiên cứu về triều Nguyễn và tư tưởng của các nhân vật lịch sử ở triều đại này ngày càng mang tính khách quan và toàn diện hơn.

Trong đó, nghiên cứu về tư tưởng của vua Minh Mệnh - vị hoàng đế thứ hai của nhà Nguyễn cũng có nhiều chuyển biến. Về quy mô nghiên cứu: việc nghiên cứu tư tưởng của vua Minh Mệnh đến nay theo tác giả chủ yếu được thực hiện thông qua các công trình nghiên cứu, các hội thảo khoa học về nhà Nguyễn hoặc các bài viết đăng trên tạp chí khoa học, ít có các công trình nghiên cứu một cách hệ thống, toàn diện về tư tưởng của vị vua này. Thứ hai, về tư tưởng chính trị của Minh Mệnh thì tác giả cũng đưa ra một số nội dung như độc tôn Nho giáo, đề cập pháp trị và tiếp nối tư tưởng củng cố nền thống nhất quốc gia. Ngoài ra, tác giả còn đề cập đến một số công trình về tư tưởng xây dựng các chuẩn mực đạo đức - văn hóa; tư tưởng giáo dục - đào tạo hiền tài và tư tưởng của Minh Mệnh về vấn đề tôn giáo.

Cuối cùng, theo tác giả hầu hết các công trình nghiên cứu hoặc là tập trung vào một số vấn đề, như chế độ ruộng đất, bộ máy hành chính, văn hóa giáo dục, hoặc là nghiên cứu đường lối trị nước của vua Minh Mệnh.