mở đầu phong trào đấu tranh của nhân dân thành phố Đà Nẵng trong thời kỳ chống Mỹ cứu nước là cuộc đấu tranh rầm rộ của ngư dân Sông Đà với sự phối hợp của công nhân khuân vác cảng Đà Nẵng, nhà đèn, hỏa xa và công nhân lao động thuộc các ngành nghề khác, cùng chị em tiểu thương thành phố và các vùng phụ cận. Đây là cuộc biểu dương lực lượng của công nhân và nhân dân Đà Nẵng mừng hòa bình được lập lại, chiến tranh chấm dứt và đòi thả số thanh niên bị địch bắt lính. Chỉ đạo trực tiếp lực lượng ngư dân là Ban cán sự Đảng bộ Sông Đà. Khi cuộc đấu tranh nổ ra, các đồng chí Đoàn Tiềm và Trương Trọng Cảnh, Thành ủy viên tham gia chỉ đạo.
Các đồng chí Huỳnh Thị Lai, Huỳnh Tương, Nguyễn Y làm nòng cốt cho lực lượng công nhân cảng Đà Nẵng và nhân dân Khu Nam tham gia cuộc đấu tranh này. Từ tờ mờ sáng hôm ấy, hàng ngàn công nhân lao động, phần lớn là phụ nữ tập trung trước đồn Võ Tánh là nơi có khá đông thanh niên bị bắt vào lính, đòi xin gặp người nhà. Một số chị em tràn vào đồn. Hai chị Phùng Thị Tương và Đặng Thị Trợ tiến đến cột cờ ở giữa sân đồn, hạ cờ tam tài xuống và kéo cờ đỏ sao vàng lên.
Bọn địch từ trong đồn bắn ra. Chị Phùng Thị Tương hy sinh tại chỗ và chị Đặng Thị Trợ bị 15 thương nặng. Công nhân lao động và nhân dân châm lửa đốt phá các kho tàng, xe quân sự và giải thoát số thanh niên bị địch bắt lính đang bị giam giữ tại đây. Thi hài chị Phùng Thị Tương được bà con đưa về Cẩm Lệ mai táng.
Chị Đặng Thị Trợ được đưa vào bệnh viện Việt Nam cứu chữa. Suốt 2 ngày 1 và 2-8-1954 công nhân Cảng cùng nhân dân Đà Nẵng tổ chức đình công, bãi thị, ủng hộ các cuộc biểu tình. Ngày 3 tháng 8 năm 1954, chị Đặng Thị Trợ hy sinh vì vết thương quá nặng. Sáng 4 tháng 8 năm 1954, đám tang của chị được tổ chức trọng thể.
Chị Đặng Thị Trợ được đưa về mai táng tại Cồn Bồi, quê hương Sông Đà của chị [10; tr. Cũng trong ngày (1-8-1954), tại Đà Nẵng, phong trào đấu tranh đòi thi hành Hiệp định Genève của công nhân hỏa xa diễn ra sôi nổi. Công nhân hỏa xa đã ký vào bản kiến nghị hoan nghênh Hiệp định Genève đã đem lại hòa bình cho đất nước và yêu cầu các bên phải nghiêm chỉnh thi hành. Chỉ trong một ngày, phong trào đã thu hút 1.000 chữ ký của công nhân hỏa xa và quần chúng nhân dân ký vào bản kiến nghị gởi lên Tòa thị chính và Ủy hội quốc tế Đà Nẵng.
Sự kiện này đã gây tiếng vang lớn trong thành phố lúc bấy giờ [11; tr. Bước sang năm 1955, theo Hiệp định Giơnevơ, chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa nhiều lần ra tuyên bố và gởi công hàm kêu gọi chính quyền Sài Gòn ngồi vào bàn hội đàm hiệp thương hai miền, tiến tới tổ chức tổng tuyển cử để thống nhất nước nhà. Ngô Đình Diệm đã từ chối không chịu hiệp thương. Trong tình hình đó, hưởng ứng lời kêu gọi của Đảng và nhà nước ta, công nhân cảng Đà Nẵng cùng công nhân lao động Đà Nẵng tổ chức liên tiếp các cuộc đấu tranh đòi hiệp thương tổng tuyển cử.
Ngày 1 tháng 5 năm 1955, nhân kỷ niệm ngày quốc tế lao động, công nhân cảng Đà Nẵng cùng công nhân lao động ở tất cả 28 khu phố trong thành phố đều tổ chức mít tinh, biểu tình, nêu cao các khẩu hiệu đòi chính quyền Sài Gòn phải cải thiện đời sống, chấm dứt những hành động khủng bố, trả thù, thi hành Hiệp định Giơnevơ, hiệp thương thống nhất nước nhà. Cùng năm 1955, phong trào đấu tranh của công nhân hỏa xa vẫn tiếp tục diễn ra. Ngày 24-7-1955, công nhân hỏa xa Đà Nẵng tiếp tục tranh đấu. Đây là cuộc đấu tranh lớn, có sự liên kết với công nhân hỏa xa Sài Gòn, Tháp Chàm, Nha Trang.
tạo thành 16 làn sóng đấu tranh mạnh mẽ của công nhân toàn ngành hỏa xa miền Nam. Công nhân đòi Nha Hỏa xa giải quyết nhiều yêu sách như giảm giờ làm việc trong tuần, được lĩnh tiền phụ trội. Trong cuộc đấu tranh này, công nhân hỏa xa Đà Nẵng cũng như công nhân hỏa xa các nơi khác đã dựa vào tổ chức nghiệp đoàn để đấu tranh. Cùng ngày (24-7-1955), Đại diện công nhân hỏa xa Đà Nẵng, Huế, Nha Trang, Tháp Chàm, Sài Gòn.
đã họp đại hội bất thường tỏ rõ quyết tâm đấu tranh đến cùng. Sự đoàn kết nhất trí của công nhân hỏa xa toàn miền Nam tạo thành áp lực mạnh mẽ khiến Nha Hỏa xa phải giải quyết yêu sách của công nhân: “Được nghỉ chiều thứ bảy và anh em thuộc bộ phận xa-vu, óc-lộ được lãnh thêm tiền phụ trội nếu số giờ làm việc vượt quá số giờ qui định” [12; tr. Cuộc đấu tranh của 300 công nhân khuân vác bến tàu Đà Nẵng và công nhân hãng SAPTO ngày 13-11-1956. Vào ngày này, có 9 chiếc xà lan chở xi măng cập cảng Đà Nẵng.
Do trời mưa, công nhân không thể bốc hàng lên bến, 3 công nhân của hãng phải ở lại trên xà lan để trông hàng. 22 giờ hôm đó, viên đốc công hãng SAPTO đi kiểm tra và tuyên bố đuổi việc ngay lập tức 3 công nhân vì cho rằng họ không chịu bốc hàng. Sáng hôm sau, 16 công nhân SAPTO đình công, công nhân khuân vác bến tàu Đà Nẵng đã đồng loạt đình công hưởng ứng, không chịu bốc vác hàng hóa. Mặc dù bọn chủ dùng mọi âm mưu, thủ đoạn để công nhân trở lại làm việc song họ vẫn quyết tâm giữ vững yêu sách của mình.
Trước tình hình ấy, chủ hãng SAPTO ở Đà Nẵng buộc phải thỏa mãn toàn bộ yêu sách của công nhân, chấp nhận để 3 công nhân trở lại làm việc [13; tr. Bên cạnh cuộc đấu tranh của công nhân hãng SAPTO và công nhân bến tàu, trong năm 1956 còn nhiều cuộc đấu tranh khác như cuộc đấu tranh của 44 công nhân hãng Shell đòi áp dụng luật bồi thường theo Dụ số 9; cuộc đấu tranh của công nhân nhà đèn chống sa thải 6 công nhân, đòi nghỉ chiều thứ 7 hàng tuần và hưởng lương những ngày nghỉ do bệnh tật, đau ốm; cuộc đấu tranh của công nhân nhà hàng Morin Đà Nẵng làm đơn kiến nghị trả tiền thâm niên. Ngày 21 tháng 8 năm 1955, hàng ngàn công nhân lao động ở cảng Đà Nẵng và nhà máy đèn, hỏa xa, ngư dân sông Đà cùng bà con tiểu thương ở các chợ tổ chức đấu tranh. Vào ngày này, áp phích và truyền đơn được dán và rải khắp nơi trên địa bàn thành phố, tại các nhà máy, công sở, xí nghiệp, bến đò, chợ, trường học.
nhiều khẩu 17 hiệu đấu tranh của công nhân lao động được kẽ trên tường, trên sà lan. với các nội dung như đòi địch phải thi hành Hiệp định Giơnevơ, đòi hiệp thương tổng tuyển cử, thống nhất đất nước, đòi bãi bỏ lệnh giới nghiêm để công nhân tự do đi lại làm ăn. Tiếp theo, ngày 16-7-1958, diễn ra cuộc đấu tranh của công nhân nhà đèn Đà Nẵng. Nguyên nhân là bọn chủ buộc công nhân phải làm việc từ 12 tiếng đồng hồ mà không được hưởng phụ cấp theo luật định; khi đau ốm, công nhân cũng không được nghỉ; nhằm trả lương thấp hơn, bọn chủ thường xuyên sa thải công nhân cũ, nhận công nhân mới.
Vì vậy, công nhân đã nhiều lần đấu tranh đòi chúng không được sa thải công nhân, cải thiện đời sống và điều kiện làm việc nhưng không được chấp nhận. Ngày 16 7-1958, hàng trăm công nhân nhà đèn bãi công đưa kiến nghị lên giới chủ, đồng thời để gây áp lực, công nhân nhà đèn đã kêu gọi sự ủng hộ của công nhân trên toàn miền Nam. Công nhân ở Huế, Khánh Hòa đều lên tiếng ủng hộ. Đặc biệt, công nhân Sài Gòn - Chợ Lớn với 73 nghiệp đoàn tuyên bố sẵn sàng hỗ trợ cuộc đấu tranh của công nhân nhà đèn Đà Nẵng.
Công nhân ở nhiều địa phương còn quyên góp tiền để hỗ trợ công nhân nhà đèn Đà Nẵng đấu tranh. Trước tinh thần đoàn kết và sự ủng hộ của công nhân miền Nam, giới chủ phải chịu nhượng bộ phần lớn yêu sách của công nhân, phải trả cho công nhân 180.000 đồng tiền phụ cấp thâm niên và tăng 33% tiền lương các giờ làm thêm. Cuộc đấu tranh đã kết thúc thắng lợi [15; tr. Ngoài những cuộc đấu tranh trên, công nhân Cảng còn cùng với công nhân các ngành và nhân dân thành phố tổ chức viết đơn, kiến nghị gửi chính quyền các cấp của địch, đã tập hợp được 2000 bản kiến nghị gửi ủy hội quốc tế tại Đà Nẵng với nội dung yêu cầu địch nghiêm chỉnh chấp hành Hiệp định Giơnevơ, tổ chức hiệp thương hai miền và tổng tuyển cử để thống nhất đất nước.
Phát huy thắng lợi các cuộc đấu tranh trên, trong năm 1955, công nhân Cảng đã tham gia đấu tranh chống cuộc “trưng cầu dân ý” của Ngô Đình Diệm tổ chức vào ngày 23 tháng 10 năm 1955, nhằm truất phế Bảo Đại để đưa Diệm lên làm Tổng thống. Bọn tay chân của Diệm âm mưu lợi dụng các nghiệp đoàn của công nhân lao động để tuyên truyền ủng hộ Diệm, song các nghiệp đoàn cơ sở, trong đó có nghiệp đoàn cảng Đà Nẵng chống lại, viện cớ nghiệp đoàn là tổ chức nghề nghiệp không đảng phái, chỉ vì quyền lợi của công nhân nên không chấp hành lệnh của Liên hiệp nghiệp 18 đoàn Đà Nẵng ủng hộ Diệm. Bọn Liên hiệp nghiệp đoàn Đà Nẵng răn đe để khủng bố tinh thần công nhân nhưng không thành công. Đây là thắng lợi của công nhân lao động Đà Nẵng, đặc biệt là các cơ sở của ta nằm trong hệ thống nghiệp đoàn [16; tr.
Tuy nhiên, hình thức đấu tranh phổ biến trong cuộc chống “Trưng cầu dân ý” của Ngô Đình Diệm là công nhân không đi bỏ phiếu hoặc bỏ phiếu không theo ý của Diệm. Phong trào công nhân vì mục tiêu dân chủ, dân sinh Song song với các cuộc đấu tranh chính trị, công nhân cảng Đà Nẵng còn liên tiếp đấu tranh kết hợp đòi các quyền lợi dân sinh, dân chủ với đòi hiệp thương thống nhất đất nước. Vào tháng 10 tháng 1954 đang mùa mưa giá gạo đắt đỏ, công nhân lao động gặp nhiều khó khăn. Trước tình hình này, khu phố ủy Khu Nam, nơi có nhiều công nhân Cảng sinh sống, đồng chí Trần Mỹ Lợi, bí thư chủ trương vận động công nhân, lao động ở đây đấu tranh đòi địch bán gạo cho dân.
Từ sáng sớm, 2000 công nhân lao động tập trung trước quận đường Hòa Vang đề nghị Quận trưởng giải quyết.