Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu
Phân môn Chính tả trong chương trình Tiếng Việt cấp tiểu học giữ vai trò quan trọng trong việc rèn luyện kĩ năng sử dụng ngôn ngữ chuẩn mực, hỗ trợ học sinh học tập các môn học khác và hình thành các phẩm chất như tính cẩn thận, tính kỉ luật và óc thẩm mĩ. Trong cơ cấu phân phối chương trình môn Tiếng Việt tiểu học gồm 207 tiết chính tả, lớp 2 chiếm 70 tiết (tương đương lớp 3 với 70 tiết, nhiều hơn lớp 1 với 17 tiết, lớp 4 với 35 tiết và lớp 5 với 35 tiết). Ở giai đoạn đầu bậc tiểu học, học sinh lớp 2 vừa chuyển từ hoạt động chủ đạo vui chơi ở mầm non sang hoạt động học tập; khả năng tập trung chú ý còn hạn chế, tư duy thiên về trực quan hình tượng và năng lực ngôn ngữ chưa hoàn thiện.
Thực tế giảng dạy cho thấy phương pháp dạy học chính tả vẫn mang tính truyền thống, nặng về ghi chép cơ học. Đặc biệt, tình trạng viết sai chính tả diễn ra phổ biến ở học sinh vùng miền núi, vùng có đông đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống và điều kiện giao thông đi lại khó khăn. Tại Trường Tiểu học Ngọc Mỹ (huyện Tân Lạc, tỉnh Hòa Bình), đa số học sinh chịu ảnh hưởng bởi tiếng mẹ đẻ và phương ngữ, dẫn đến tỉ lệ mắc lỗi chính tả cao. Trong khi đó, các công trình nghiên cứu hiện có chủ yếu tập trung vào biện pháp sửa lỗi chung, việc nghiên cứu rèn kĩ năng viết đúng chính tả thông qua trò chơi học tập cho học sinh lớp 2 vùng dân tộc thiểu số vẫn còn hạn chế.
Đề tài xác định các mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể như sau:
Mục tiêu nghiên cứu:
- Đi thực tế tiếp xúc môi trường phổ thông nhằm rút ra kinh nghiệm, chuẩn bị tâm thế, kiến thức và kĩ năng phục vụ công tác giảng dạy sau khi ra trường.
- Sưu tầm và ứng dụng một số trò chơi nhằm bước đầu rèn luyện kĩ năng viết đúng chính tả cho học sinh lớp 2 Trường Tiểu học Ngọc Mỹ, huyện Tân Lạc, tỉnh Hòa Bình.
Nhiệm vụ nghiên cứu:
- Phân tích cơ sở lí luận chung về dạy học phân môn Chính tả ở tiểu học, rèn luyện kĩ năng viết đúng chính tả, bản chất của trò chơi học tập và ý nghĩa của việc sử dụng trò chơi trong dạy học chính tả.
- Sưu tầm các trò chơi học tập có hiệu quả đối với việc rèn luyện kĩ năng viết đúng chính tả.
- Ứng dụng phù hợp các trò chơi đã sưu tầm vào các tiết dạy chính tả nhằm nâng cao kĩ năng viết đúng chính tả cho học sinh lớp 2.
Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:
- Đối tượng nghiên cứu: Hệ thống trò chơi rèn kĩ năng viết đúng chính tả và học sinh khối lớp 2 Trường Tiểu học Ngọc Mỹ, huyện Tân Lạc, tỉnh Hòa Bình.
- Khách thể nghiên cứu: Quá trình rèn luyện kĩ năng viết đúng chính tả cho học sinh lớp 2 tại trường tiểu học.
- Phạm vi nghiên cứu: Giới hạn trong việc sưu tầm và ứng dụng trò chơi vào các tiết học chính tả trên lớp của khối lớp 2 tại Trường Tiểu học Ngọc Mỹ (huyện Tân Lạc, tỉnh Hòa Bình).
Cơ sở lý thuyết và phương pháp
Khóa luận xây dựng hệ thống lí luận dựa trên các khái niệm và nền tảng tâm lí học, ngôn ngữ học và giáo dục học:
- Khái niệm chính tả và kĩ năng: Chính tả được xác định theo nghĩa gốc là "phép viết đúng" hoặc "lối viết hợp chuẩn", là sự chuẩn hóa hình thức chữ viết theo các quy ước xã hội để đảm bảo tính thống nhất trong văn bản. Về mặt kĩ năng, tác giả vận dụng định nghĩa của nhà tâm lí học K. Platonov: kĩ năng là khả năng con người thực hiện một hành động bất kì trên cơ sở kinh nghiệm cũ. Trong phân môn Chính tả, kĩ năng bao gồm viết đúng (viết đúng từ ngữ, âm tiết, quy tắc chính tả, hoa ngữ) và viết đẹp (kích cỡ, độ thẳng hàng, thẩm mĩ).
- Cơ sở tâm lí học: Kĩ xảo chính tả là hành vi đã được tự động hóa của hoạt động có ý thức. Việc rèn luyện có thể diễn ra theo cách vô thức (máy móc, sao chép mẫu, nhanh mệt mỏi và dễ tái phạm khi quên mẫu) hoặc theo cách có ý thức (nắm vững quy tắc, mẹo luật, phân tích cấu tạo ngữ âm và ngữ nghĩa). Dạy học có ý thức được xác định là phương pháp tối ưu.
- Cơ sở ngôn ngữ học: Chính tả tiếng Việt là chính tả ngữ âm học (mỗi âm vị ghi bằng một con chữ), tuy nhiên trong thực tế còn là chính tả ngữ nghĩa do phát âm phương ngữ có sai lệch với chính âm (ví dụ: phát âm đồng nhất giữa d/gi/r, s/x, tr/ch). Việc hiểu nghĩa của từ là cơ sở để viết đúng (ví dụ phân biệt "gia đình" - "da thịt" - "ra vào", hoặc mẹo ngữ nghĩa "sữa" trong từ chỉ sự vật và "sửa" trong từ chỉ hoạt động).
- Nguyên tắc dạy học chính tả: Khóa luận dựa trên ba nguyên tắc: dạy chính tả theo khu vực (kết hợp bài tập bắt buộc cho cả nước và bài tập lựa chọn theo phương ngữ); kết hợp chính tả có ý thức và chính tả không có ý thức (áp dụng cho các trường hợp võ đoán như phân biệt d/gi, c/t, n/ng); kết hợp phương pháp tích cực với phương pháp tiêu cực (xây dựng cái đúng đi đôi với phát hiện, phân tích và sửa chữa cái sai).
- Quy trình tổ chức trò chơi học tập: Trò chơi học tập gồm 4 bước: Bước 1: Giới thiệu tên, mục đích trò chơi; Bước 2: Hướng dẫn chơi (tổ chức đội chơi, chuẩn bị đồ dùng, hướng dẫn cách chơi, cách tính điểm, chơi thử); Bước 3: Thực hiện trò chơi; Bước 4: Nhận xét cuộc chơi, đánh giá và tổng kết tri thức.
Tác giả phối hợp đồng bộ các phương pháp nghiên cứu lí thuyết và thực tiễn:
- Phương pháp nghiên cứu lí thuyết: Đọc tài liệu, phân tích, tổng hợp và khái quát hóa tài liệu chuyên ngành dạy học Tiếng Việt và tâm lí học lứa tuổi.
- Phương pháp nghiên cứu thực tiễn: Quan sát trực tiếp thái độ, thao tác của học sinh qua dự giờ; điều tra bằng phiếu lấy ý kiến giáo viên; đàm thoại, trò chuyện với cán bộ quản lí, giáo viên và học sinh; phương pháp trắc nghiệm kết hợp thống kê, xử lí số liệu bài kiểm tra viết chính tả và vở ghi của học sinh.
- Nguồn dữ liệu: Số liệu khảo sát thực tế thu thập từ 30 học sinh và 10 giáo viên tại Trường Tiểu học Ngọc Mỹ, huyện Tân Lạc, tỉnh Hòa Bình.
Nội dung chính theo từng chương
Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của vấn đề nghiên cứu
Chương này trình bày các căn cứ lí luận về phân môn Chính tả, đặc điểm tâm sinh lí học sinh lớp 2 (hệ xương đang thời kì cốt hóa, hệ cơ phát triển mạnh thích vận động, hệ thần kinh đang hoàn thiện chuyển dần từ trực quan hành động sang tư duy trừu tượng), đồng thời phản ánh chi tiết thực trạng tại Trường Tiểu học Ngọc Mỹ.
Về điều kiện thực tế, nhà trường có các điểm trường nằm sâu trong xóm (như điểm trường xóm Cóc, xóm Đôi), đường giao thông lầy lội khi trời mưa. Cơ sở vật chất còn thô sơ. Toàn trường có 30 giáo viên đạt chuẩn chuyên môn (3 Đại học, 18 Cao đẳng, 9 Trung cấp). Tỉ lệ học sinh dân tộc thiểu số chiếm 80% (chủ yếu là dân tộc Mường, một phần nhỏ dân tộc Thái), gia đình làm nông nghiệp. Đa số giáo viên dạy chính tả theo nếp truyền thống, học sinh tiếp thu thụ động, việc đưa trò chơi vào tiết học còn hạn chế và mang tính hình thức.
Tác giả tiến hành khảo sát bài viết chính tả Nghe - viết bài "Bác sĩ Sói" (Tiếng Việt 2, tập 2, tuần 22) trên mẫu 30 học sinh lớp 2 nhằm đánh giá chất lượng chữ viết:
| Mức độ xếp loại | Số lượng bài (SL) | Tỉ lệ (%) | Trung bình số lỗi/bài (TBSL/bài) |
|---|---|---|---|
| Giỏi | 3 | 10,00 | 0,5 |
| Khá | 18 | 60,00 | 2,2 |
| Trung bình | 5 | 16,67 | 4,3 |
| Yếu | 4 | 13,33 | 7,3 |
Khảo sát chi tiết vở ghi và bài viết chính tả của 30 học sinh cho thấy các nhóm lỗi xuất hiện với tần suất cao:
| Các kiểu lỗi | Chi tiết lỗi thường xuyên | Số lỗi thường xuyên | Số HS thường xuyên | Tỉ lệ (%) | Chi tiết lỗi đôi khi | Số lỗi đôi khi | Số HS đôi khi | Tỉ lệ (%) | Tổng số kiểu lỗi |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1. Lỗi phụ âm đầu | s/x, d/gi/r, ng/ngh, ch/tr, v/b | 5 | 22 | 73,30 | s/r, p/q, d/đ | 3 | 4 | 13,30 | 8 |
| 2. Lỗi phần vần | ưu/iu, ươu/iu, ươu/iêu, ai/ây, oe/eo, oe/oeo | 6 | 18 | 60,00 | oa/ao, ăp/ăt | 2 | 2 | 6,67 | 8 |
| 3. Lỗi thanh điệu | Quên dấu, dấu ngã/dấu sắc | 2 | 15 | 30,00 | Không có | 0 | 0 | 0,00 | 2 |
| 4. Lỗi viết hoa | Viết hoa tùy tiện, đầu dòng không viết hoa, sau dấu chấm không viết hoa, không viết hoa tên riêng | 4 | 24 | 80,00 | Không có | 0 | 0 | 0,00 | 4 |
| 5. Lỗi khác | Lỗi trình bày bài, chữ viết chưa rõ ràng | 2 | 26 | 86,67 | Không có | 0 | 0 | 0,00 | 2 |
| Tổng cộng | 19 | 5 | 24 |
Kết quả điều tra nhận thức của 10 giáo viên về việc sử dụng trò chơi học tập trong tiết chính tả được ghi nhận qua hai bảng thống kê:
| Nội dung ý kiến | Số lượng GV tham gia | Số ý kiến tán thành | Tỉ lệ (%) |
|---|---|---|---|
| Rất cần thiết | 10 | 8 | 80,0 |
| Cần thiết | 10 | 6 | 60,0 |
| Không cần thiết | 10 | 1 | 10,0 |
Về vai trò của trò chơi học tập theo đánh giá của 10 giáo viên:
- Kích thích hứng thú, phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo của học sinh: 10/10 giáo viên tán thành (100%).
- Tăng cường trí nhớ, rèn kĩ năng viết đúng chính tả: 9/10 giáo viên tán thành (90%).
- Giúp ghi nhớ quy tắc, mẹo, luật chính tả: 9/10 giáo viên tán thành (90%).
- Nâng cao hiệu quả bài dạy: 8/10 giáo viên tán thành (80%).
Nguyên nhân dẫn đến sai sót chính tả được xác định gồm: ảnh hưởng từ cách phát âm tiếng địa phương (học sinh dân tộc Mường dùng tiếng dân tộc trong sinh hoạt, phát âm lẫn lộn các thanh sắc/ngã, phụ âm tr/ch, s/x, d/r/gi, v/b); chưa nắm vững quy tắc kết hợp âm chữ (ng/ngh, g/gh, c/k); thiếu hiểu biết về ngữ nghĩa từ vựng; tính cẩu thả và sự thiếu hụt các giáo án mẫu có tích hợp trò chơi. Chương trình chính tả lớp 2 gồm 2 tiết/tuần, với các hình thức nghe - viết, chính tả so sánh và tập chép đoạn văn bản khoảng 50 chữ trong 15 phút.
Chương 2: Sưu tầm và ứng dụng một số trò chơi vào các tiết chính tả rèn kĩ năng viết đúng chính tả cho học sinh lớp 2 Trường Tiểu học Ngọc Mỹ
Chương này xác định các yêu cầu sư phạm khi thiết kế và tổ chức trò chơi: trò chơi phải phục vụ trực tiếp mục tiêu bài học; nội dung gắn với tri thức cần rèn luyện; hình thức chơi đơn giản, hấp dẫn, huy động được nhiều giác quan (tai nghe, mắt nhìn, tay làm); đồ dùng trực quan dễ làm từ vật liệu sẵn có; thời lượng hợp lí, không làm ảnh hưởng đến tiến trình tiết học.
Tác giả phân loại và xây dựng hệ thống trò chơi học tập theo 3 nhóm rèn luyện chuyên biệt:
- Nhóm trò chơi rèn kĩ năng viết đúng phụ âm đầu: Thiết kế nhằm khắc phục các cặp phụ âm học sinh địa phương hay viết sai (s/x, tr/ch, d/gi/r, v/b). Điển hình là trò chơi "Nhanh tay, nhanh mắt" giúp học sinh rèn luyện khả năng nhận diện mặt chữ, phân biệt sự khác nhau giữa các phụ âm đầu dễ lẫn khi nghe đọc và đối chiếu chữ viết.
- Nhóm trò chơi giúp ghi nhớ cấu tạo âm, tránh lẫn lộn giữa các âm, vần: Tập trung vào các vần khó hoặc dễ nhầm lẫn do cấu tạo gần giống nhau (ưu/iu, ươu/iêu, ăp/ăt, oa/ao). Ví dụ trò chơi "Đếm số cánh hoa" được vận dụng trong bài chính tả "Phần thưởng" (SGK Tiếng Việt 2, tập 1) nhằm củng cố các từ ngữ chứa âm đầu và âm cuối "ng", qua đó hỗ trợ học sinh sửa lỗi lẫn lộn n/l và n/ng.
- Nhóm trò chơi rèn kĩ năng viết đúng dấu thanh: Hướng tới việc sửa lỗi sai phổ biến giữa thanh sắc và thanh ngã ở học sinh dân tộc Mường khi viết từ láy hoặc từ Hán - Việt (như nhầm lẫn "xào đỗ" thành "xào đố", "con muỗi" thành "con muối", "đỗ xe" thành "đố xe"). Trò chơi yêu cầu học sinh nhận biết ngữ cảnh của câu để điền đúng dấu thanh tương ứng.
Các trò chơi đều được thiết kế theo quy trình thống nhất 4 bước: công bố tên và mục đích; phân chia đội và phổ biến luật; tiến hành chơi thử/chơi thật; trọng tài nhận xét, đánh giá kết quả và rút ra bài học chính tả.
Chương 3: Thiết kế và thể nghiệm
Chương 3 trình bày việc chuyển hóa hệ thống trò chơi đã sưu tầm vào các giáo án chính tả cụ thể cho lớp 2 tại Trường Tiểu học Ngọc Mỹ:
- Định hướng thiết kế: Tích hợp trò chơi vào các phần kiểm tra bài cũ, hình thành kiến thức nhận diện quy tắc, hoặc phần bài tập chính tả lựa chọn theo phương ngữ.
- Cấu trúc giáo án thể nghiệm: Xác định rõ mục tiêu kiến thức, kĩ năng, đồ dùng dạy học tự làm (bảng phụ, thẻ từ, quân bài), các hoạt động dạy học của giáo viên và hoạt động tương ứng của học sinh.
- Phương thức đánh giá và phân tích kết quả: Khóa luận tiến hành thực nghiệm sư phạm trên đối tượng học sinh lớp 2 của nhà trường nhằm so sánh kết quả thực hiện các bài tập chính tả giữa cách dạy thông thường và cách dạy có ứng dụng trò chơi, từ đó đánh giá sự tiến bộ về tỉ lệ giảm lỗi phụ âm đầu, vần và thanh điệu của học sinh.
Kết quả và đóng góp
- Kết quả định lượng và khảo sát thực tế: Khóa luận cung cấp các số liệu thực tế về chất lượng chính tả của học sinh lớp 2 vùng dân tộc thiểu số tỉnh Hòa Bình: 60% học sinh đạt loại khá (trung bình 2,2 lỗi/bài), 30% học sinh ở mức trung bình và yếu (lỗi trung bình từ 4,3 đến 7,3 lỗi/bài); chỉ 10% học sinh đạt loại giỏi. Các dạng lỗi phổ biến nhất được lượng hóa cụ thể gồm lỗi trình bày (86,67%), lỗi viết hoa (80%), lỗi phụ âm đầu (73,30%) và lỗi phần vần (60,00%).
- Giải pháp sư phạm: Đã hệ thống hóa quy trình 4 bước tổ chức trò chơi học tập và phân chia trò chơi thành 3 nhóm tương ứng với 3 khu vực lỗi trọng tâm của học sinh địa phương (phụ âm đầu, cấu tạo âm vần, dấu thanh), có giáo án thiết kế minh họa cụ thể.
- Đóng góp của đề tài: Khóa luận kết hợp lí luận dạy học chính tả với điều kiện phương ngữ đặc thù của học sinh dân tộc Mường, dân tộc Thái tại huyện Tân Lạc, tỉnh Hòa Bình; đề xuất hình thức dạy học thông qua trò chơi nhằm thay thế phương pháp ghi chép thụ động, tạo tư liệu tham khảo thực tế cho giáo viên tiểu học tại các trường miền núi khó khăn.
Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp
- Hạn chế: Phạm vi nghiên cứu mới chỉ dừng lại ở khối lớp 2 tại một trường tiểu học cụ thể (Trường Tiểu học Ngọc Mỹ, huyện Tân Lạc, tỉnh Hòa Bình). Điều kiện cơ sở vật chất ở các điểm trường lẻ còn thiếu thốn gây khó khăn cho việc triển khai nhiều đồ dùng trực quan phức tạp. Thời gian nghiên cứu và quy mô mẫu thử nghiệm còn ở mức độ của một khóa luận cử nhân.
- Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu áp dụng hệ thống trò chơi rèn chính tả cho các khối lớp khác (lớp 3, 4, 5) hoặc phát triển mô hình trò chơi cho các phân môn khác trong môn Tiếng Việt (Tập đọc, Luyện từ và câu) ở các địa bàn có điều kiện phương ngữ tương tự.
Giá trị tham khảo
Tài liệu này hữu ích đối với:
- Sinh viên chuyên ngành Giáo dục Tiểu học, Phương pháp dạy học Tiếng Việt khi làm khóa luận tốt nghiệp hoặc thiết kế bài giảng kiến tập, thực tập sư phạm.
- Giáo viên đang trực tiếp giảng dạy tiểu học tại các vùng miền núi, vùng có đông học sinh dân tộc Mường, dân tộc Thái sinh sống.
- Phần đáng tham khảo nhất là Bảng tổng hợp phân loại lỗi chính tả thực tế (Bảng 2) và hệ thống trò chơi phân loại theo âm đầu - vần - thanh điệu cùng tiến trình 4 bước tổ chức giờ học có trò chơi.
Câu hỏi thường gặp
1. Học sinh lớp 2 Trường Tiểu học Ngọc Mỹ chủ yếu là dân tộc nào và ảnh hưởng gì đến việc học chính tả? Học sinh dân tộc thiểu số tại trường chiếm 80%, trong đó chủ yếu là người Mường, một số ít là người Thái. Do ở nhà các em giao tiếp bằng tiếng dân tộc nên khi đến trường, thói quen phát âm tiếng mẹ đẻ ảnh hưởng trực tiếp đến chữ viết, dẫn đến việc nhầm lẫn phổ biến giữa thanh sắc và thanh ngã (như viết "xào đố", "con muối"), lẫn lộn phụ âm đầu (tr/ch, s/x, d/r/gi, v/b).
2. Điểm trường nào của Trường Tiểu học Ngọc Mỹ gặp khó khăn lớn về điều kiện đi lại được nêu trong văn bản? Văn bản nêu rõ các điểm trường nằm sâu trong xóm như xóm Cóc và xóm Đôi. Vào những ngày trời mưa, đường sá lầy lội buộc giáo viên phải đi bộ vào điểm trường; cơ sở vật chất, bàn ghế còn thô sơ và đồ dùng dạy học thiếu thốn.
3. Khảo sát 30 học sinh lớp 2 qua bài chính tả "Bác sĩ Sói" cho kết quả như thế nào? Kết quả ghi nhận: loại Giỏi chiếm 10% (3 HS, trung bình 0,5 lỗi/bài); loại Khá chiếm 60% (18 HS, trung bình 2,2 lỗi/bài); loại Trung bình chiếm 16,67% (5 HS, trung bình 4,3 lỗi/bài); loại Yếu chiếm 13,33% (4 HS, trung bình 7,3 lỗi/bài). Tỉ lệ học sinh ở mức trung bình và yếu chiếm 30%.
4. Khảo sát nhận thức của 10 giáo viên nhà trường về việc sử dụng trò chơi học tập cho kết quả ra sao? Về mức độ cần thiết: 80% giáo viên đánh giá rất cần thiết, 60% đánh giá cần thiết, 10% đánh giá không cần thiết. Về vai trò: 100% giáo viên đồng ý trò chơi giúp kích thích hứng thú và phát huy tính tích cực sáng tạo; 90% khẳng định giúp tăng cường trí nhớ, rèn kĩ năng viết đúng và ghi nhớ mẹo luật chính tả; 80% khẳng định giúp nâng cao hiệu quả bài dạy.
5. Bốn bước tổ chức trò chơi học tập trong tiết chính tả được tác giả quy định gồm những bước nào? Bốn bước gồm:
- Bước 1: Giới thiệu tên và mục đích của trò chơi.
- Bước 2: Hướng dẫn chơi (xác định số người tham gia, ban quản trò, trọng tài, chuẩn bị dụng cụ, hướng dẫn cách chơi, cách tính điểm và tổ chức chơi thử nếu cần).
- Bước 3: Thực hiện trò chơi.
- Bước 4: Nhận xét cuộc chơi (giáo viên hoặc trọng tài nhận xét thái độ, hành vi chưa tốt, công bố kết quả, trao thưởng và cho học sinh nêu lại kiến thức, kĩ năng vừa thực hiện).
Kết luận
Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Bùi Thị Dụt đã phản ánh thực trạng dạy học chính tả và phân loại chi tiết các dạng lỗi chính tả đặc thù của học sinh lớp 2 người dân tộc thiểu số tại Trường Tiểu học Ngọc Mỹ, huyện Tân Lạc, tỉnh Hòa Bình. Trên cơ sở lý luận dạy học chính tả có ý thức và đặc điểm tâm sinh lí lứa tuổi, đề tài đã sưu tầm và phân nhóm các trò chơi rèn kĩ năng viết đúng phụ âm đầu, vần và thanh điệu theo quy trình 4 bước sư phạm rõ ràng. Các giáo án thiết kế thể nghiệm là nguồn tài liệu tham khảo thực tiễn cho sinh viên sư phạm tiểu học và giáo viên công tác tại các địa bàn miền núi có điều kiện tương tự.