CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TẠO LẬP VĂN BẢN ĐA PHƯƠNG THỨC BẰNG MEGASTORY 1. Khái quát về văn bản đa phương thức 1. Khái niệm Khái niệm văn đa phương thức đã được xác lập từ trước những năm 90 của thế kỉ trước. Khái niệm này được đặt trong sự phân biệt với văn bản đơn phương thức, cụ thể là sự khác biệt về số lượng phương thức truyền đạt (thay vì chỉ có một phương thức là dạng in, kênh biểu đạt là chữ viết thì loại văn bản này có thêm dạng không in và kênh biểu đạt chữ viết được kết hợp với các kênh biểu đạt khác như hình ảnh, âm thanh, vận động, cử chỉ, liên kết).
Theo nhóm nghiên cứu New London,“Multimodal texts” là khái Khóa luận giáo dục học niệm chỉ loại văn bản bao gồm hai hay nhiều phương thức “modes” như ngôn ngữ viết, ngôn ngữ nói, các kênh thị giác (hình ảnh tĩnh và hình ảnh chuyển động), âm thanh, cử chỉ và không gian mang ý nghĩa. Chương trình Giáo dục của Australia xác định khái niệm văn bản đa phương thức như sau: “Văn bản đa phương thức được tạo thành nhờ sự kết hợp của ngôn ngữ với những hệ thống giao tiếp khác như: hình ảnh, âm thanh hoặc lời phát biểu miệng như trong phim hoặc các phương tiện truyền thông và máy tính”7 Khái niệm văn bản đa phương thức cũng được giải thích cụ thể trong chương trình Ngữ văn mới năm 2018: “Văn bản đa phương thức: văn bản có sự phối hợp phương tiện ngôn ngữ và các phương tiện khác như kí hiệu, sơ đồ, biểu đồ, hình ảnh, âm thanh. The TKT course (CLIL Module). Cambridge University Press, Published in collaboration with Cambridge ESOL 8 Bộ Giáo dục và Đào tạo (2018), Chương trình giáo dục phổ thông.88 15 Từ những cách định nghĩa về khái niệm VBĐPT, người viết nhận thấy có sự gặp gỡ giữa các khái niệm trên.
Vì vậy, có thể đưa ra một định nghĩa thống nhất như sau: Văn bản đa phương thức là loại VB có sự kết hợp giữa kênh biểu đạt là chữ viết và các kênh biểu đạt khác như hình ảnh, âm thanh, kí hiệu, chuyển động công nghệ,… 1. Đặc điểm của văn bản đa phương thức Cũng như những kiểu loại VB khác, VBĐPT cũng có những điểm riêng biệt mà người đọc kiểu VB này hoặc muốn tạo lập nó phải nắm rõ. Tính hấp dẫn – cách thức phi truyền thống, tương tác đa chiều VBĐPT thường được hiểu là những VB được thể hiện dưới các dạng công nghệ hiện đại. Tuy nhiên đó chỉ là một phần của VBĐPT.
Loại VB này có thể là các VBĐPT sống động như biểu diễn và kể chuyện, truyền đạt ý nghĩa thông qua sự kết hợp của nhiều chế độ khác nhau như cử chỉ, không gian, âm thanh và ngôn ngữ nói hoặc các VBĐPT kỹ Khóa luận giáo dục học thuật số bao gồm phim, hoạt hình, trình chiếu, áp phích điện tử, podcast, và website. Điểm chung của chúng đều ở cách thức trình bày và thể hiện nội dung không gò bó trong một hình thức cố định mà luôn mới mẻ, tạo nên sự tương tác đa chiều cho độc giả. Tuy nhiên đa phương thức không nhất thiết có nghĩa là sử dụng công nghệ. VBĐPT cũng có thể được in trên giấy như sách tranh, sách giáo khoa, tiểu thuyết đồ họa, truyện tranh và áp phích.
Nhưng điều đáng lưu ý ở đây là thiết kế và bố cục phải mới mẻ, khác lạ, tạo hứng thú nơi người đọc mong muốn giải mã nó. Tính tổng thể - liên kết chặt chẽ giữa các kênh biểu đạt Văn bản đa phương thức là sự kết hợp của nhiều kênh biểu đạt. Vì vậy, tính tổng thể là một đặc điểm cốt lõi của VBĐPT. Mối quan hệ giữa các kênh biểu đạt trong VB phải chặt chẽ, gắn bó với nhau để tạo thành một VB hoàn chỉnh.
Về đặc điểm này, các nhà giáo dục trong nước cũng bắt đầu đề cập trong các nghiên cứu của mình. Chẳng hạn như trong nghiên cứu của Trần Thị Ngọc, tác giả đã nêu rõ mối quan hệ giữa các kênh kí 16 hiệu tạo thành VBĐPT như sau: “Các yếu tố tạo thành văn bản đa phương thức có mối quan hệ chặt chẽ với nhau. Nó góp phần làm sáng tỏ thông tin chính, hấp dẫn người theo dõi và liên kết với nhau để tạo thành một văn bản hoàn chỉnh. Nếu thiếu một trong những yếu tố trên, người đọc sẽ không hiểu được hết thông tin mà văn bản truyền tải”.9 Tác giả đã khẳng định các “yếu tố” khác nhau của văn bản đa phương thức cần phải gắn bó chặt chẽ với nhau, nếu thiếu đi một trong số đó, việc thể hiện ý nghĩa của VB sẽ trở thành thiếu sót, từ đó dẫn đến việc người đọc không nắm được trọn vẹn thông tin mà VB muốn thể hiện.
Trong một số nghiên cứu nước ngoài, các tác giả cũng cho rằng các tác giả đa phương thức tích hợp một cách sáng tạo các chế độ trong các cấu hình khác nhau để truyền tải ý nghĩa một cách mạch lạc. Đồng thời, sự phối hợp trong việc tạo nghĩa giữa các phương thức đòi hỏi người đọc sử dụng kiến thức nền tảng để truy cập các ý nghĩa có sẵn. Ngoài ra về mặt nội dung, VBĐPT còn mang đặc trưng riêng biệt của những phương thức biểu đạt chính khác nhau như tự sự, biểu cảm, miêu tả, thuyết minh, nghị luận,… Khóa luận giáo dục học 1. Khái quát về megastory 1.1 Khái niệm Khái niệm “megastory” (thường được dịch là siêu tác phẩm báo chí) xuất hiện trong những năm gần đây cùng với một số tên gọi khác như “Digital mega – stories”, “long form” hay “e-magazine”.
Về khái niệm này, tác giả Lê Đình Hải cho rằng “Đó là các bài báo đa phương tiện được thiết kế theo phong cách tạp chí, có sự kết hợp của kiểu chữ, hình ảnh, video, thông tin đồ họa… và trình bày theo một bố cục khá phá cách, độc đáo và mới mẻ.”10 Cũng trong bài viết “Xu hướng phát triển của báo chí hiện đại và những vấn đề đặt ra đối với đào tạo báo chí tại trường đại học khoa học – đại học Thái Nguyên”, tác giả Lê Đình Hải cũng đề cập đến các megastory kỹ thuật như sau 9Trần Thị Ngọc (2017). Nhu cầu hình thành và phát triển năng lực giao tiếp bằng văn bản đa phương thức. Tạp chí Dạy và Học ngày nay, số tháng 12/2017, tr 15-18. 10Lê Đình Hải (2019), “Xu hướng phát triển của báo chí hiện đại và những vấn đề đặt ra đối với đào tạo báo chí tại trường đại học khoa học – đại học Thái Nguyên”, Tạp chí Khoa học & Công nghệ Đại học Thái Nguyên, 231 – 235 17 “Các“Mega Story” kỹ thuật số hiện nay được trình bày có thể bao gồm âm thanh, video, hình ảnh, dữ liệu và nhiều phương tiện truyền thông có liên quan khác để nhấn mạnh chủ đề trong câu chuyện được đề cập.” Và điều đó mang đến cho người đọc cảm giác tương tác với câu chuyện sâu hơn, thực hơn.
Qua việc tìm hiểu một số định nghĩa về megastory, người viết đưa ra một định nghĩa thống nhất như sau: Megastory là một hình thức trình bày tích hợp đa phương tiện: chữ, hình ảnh, đoạn phim, ảnh động, đồ họa tương tác,. theo phong cách mới, sinh động có thể xuất bản trên nền web (digi megastory) hoặc văn bản giấy (paper).2 Đặc trưng của megastory Đặc trưng về hình thức Một trong những đặc điểm cơ bản của “megastory” là hình thức thể hiện theo phong Khóa luận giáo dục học cách văn bản phi truyền thống. Nghĩa là chúng được trình bày một cách sáng tạo, không chỉ có chữ mà có sự kết hợp các yếu tố khác. Cụ thể, các “Digital mega-stories” (megastory kỹ thuật số) hiện nay được trình bày có thể bao gồm âm thanh, video, hình ảnh, dữ liệu và nhiều phương tiện truyền thông có liên quan khác để nhấn mạnh chủ đề trong câu chuyện được đề cập.
Chẳng hạn, tác phẩm megastory “Những chú sư tử vùng Serengeti” của tờ National Geographic (Serengeti Lions)11 - một trong những tác phẩm theo phong cách megastory hay nhất của báo chí thế giới. Tác phẩm thể hiện sự kết hợp một cách bài bản giữa các thiết kế, văn bản, hình ảnh và các yếu tố âm thanh, sự kết hợp này cho phép người đọc hiểu sâu hơn về nội dung câu chuyện cũng như có cảm giác thực khi “tương tác” với câu chuyện. Đặc trưng về nội dung 11 https://www.com/magazine/2013/08/serengeti-lions/ 18 Về mặt nội dung, một đặc điểm riêng biệt thường thấy để phân biệt là những tác phẩm báo chí megastory có những cốt truyện phi tuyến tính. Để cho ra tác phẩm Digital mega-stories đòi hỏi cần một ekip với đội ngũ những phóng viên, biên tập viên, nhân viên thiết kế đồ họa và lập trình viên,.
do vậy rất tốn kém. Nhưng để tạo ra tác phẩm megastory hay, ngoài sáng tạo về hình thức trình bày, còn đòi hỏi người thực hiện phải sáng tác ra các megastory có những cốt truyện phi tuyến tính khác biệt. Không giống như các thể loại báo chí truyền thống khác, megastory có thể được sáng tác ra từ những câu chuyện ở bất cứ đâu và chúng vẫn tiếp tục khiến công chúng hiểu bản chất về những gì đã và đang được chuyển tải giống thể loại báo chí truyền thống nhưng theo một phong cách hành văn mới và kỹ thuật trình bày mới. Megastory không nhất thiết phải là những câu chuyện về một sự kiện hay vấn đề nào đó “nóng hổi”, mà có thể chỉ là một câu chuyện nào đó thường thấy trên Internet hoặc các phương tiện truyền thông khác.
Nhưng megastory khác biệt với những câu chuyện truyền thông bình thường về mặt định hướng tư duy và suy nghĩ của độc giả. Và đây chính là yếu tố có thể khiến người đọc kết nối với câu chuyện ở mức độ sâu hơn, tác động đến hành vi tò mò Khóa luận giáo dục học muốn đọc của độc giả và quan trọng hơn là người đọc có thể đem nó thành câu chuyện bàn luận với người khác, tạo ra tính lan truyền. Như vậy, megastory thường bị hiểu nhầm với những tin tức báo chí có tính chất thời sự mang tính giật gân và bùng nổ, nhưng thực chất megastory chỉ là những tác phẩm báo chí được thể hiện cả về nội dung và hình thức trình bày theo một phong cách mới để đạt được sự quan tâm trên diện rộng và có khả năng lan truyền nhanh chóng. Độc giả có thể tiếp cận theo cách riêng của họ và cho phép người đọc có thể có những suy nghĩ riêng thể hiện rõ chính kiến của mình hơn với chủ đề.