Chương 1 TỔNG QUAN 1. Khái niệm đại dịch Đại dịch có thể được định nghĩa "là dịch bệnh xuất hiện trên toàn cầu hoặc trên một khu vực rộng lớn xuyên qua biên giới quốc gia, và thường ảnh hưởng đến rất nhiều người" [4]. Tổ chức y tế thế giới (WHO) chia đại dịch thành 6 giai đoạn miêu tả quá trình một loại virus cúm mới nhiễm trùng vài người đầu tiên rồi phát triển thành dịch. Điều này bắt đầu chủ yếu là sự lây nhiễm ở động vật, với một vài ca động vật lây nhiễm qua người, sau đó đến giai đoạn virus bắt đầu phát tán trực tiếp giữa người sang người, và cuối cùng là dịch bệnh khi sự lây nhiễm phân bố trên toàn cầu [5].
Khái niệm đại dịch covid 19 Đại dịch COVID-19 [6, 7, 8] là một đại dịch bệnh truyền nhiễm với tác nhân là virus SARS-CoV-2 (virus Corona 2 gây ra hội chứng hô hấp cấp tính nặng), đang diễn ra trên phạm vi toàn cầu [9]. Khởi nguồn vào cuối tháng 12 năm 2019 với tâm dịch đầu tiên được ghi nhận tại thành phố Vũ Hán thuộc miền Trung Trung Quốc, bắt nguồn từ một nhóm người mắc viêm phổi không rõ nguyên nhân. Giới chức y tế địa phương xác nhận rằng trước đó họ đã từng tiếp xúc, chủ yếu với những thương nhân buôn bán và làm việc tại chợ bán buôn hải sản Hoa Nam. Các nhà khoa học Trung Quốc đã tiến hành nghiên cứu và phân lập được một chủng corona virus mới, được Tổ chức Y tế Thế giới lúc đó tạm thời gọi là 2019-nCoV, là một loại virus RNA sợi đơn cảm nhận dương tính với tế bào biểu mô và hệ hô hấp, có trình tự gen giống với SARS-CoV trước đây với mức tương đồng lên tới 79,5%.
Giống như người tiền nhiệm của nó, SARS-CoV, SARS-CoV-2 cũng thuộc chi beta- coronavirus cùng với MERS-CoV và thuộc họ Coronaviridae [10, 11, 12]. Các ca nghi nhiễm đầu tiên ở Vũ Hán được báo cáo vào ngày 31 tháng 12 năm 2019. Trường hợp tử vong do SARS-CoV-2 đầu tiên xảy ra ở Vũ Hán 3 vào ngày 9 tháng 1 năm 2020 [13]. Các ca nhiễm virus đầu tiên được xác nhận bên ngoài Trung Quốc bao gồm hai người phụ nữ ở Thái Lan và một người đàn ông ở Nhật Bản.
Biểu hiện lâm sàng của các triệu chứng COVID- 19 bao gồm sốt, mệt mỏi, ho khan, khó chịu và khó thở [14]. Cho đến nay, căn bệnh này được đặc trưng bởi tỷ lệ mắc và tử vong cao [15] cùng với các bệnh khác. Sự lây nhiễm virus từ người sang người đã được xác nhận cùng với tỷ lệ bùng phát dịch tăng nhanh vào giữa tháng 1 năm 2020 [16-19]. Ngày 23 tháng 1 năm 2020, chính phủ Trung Quốc quyết định phong tỏa Vũ Hán, toàn bộ hệ thống giao thông công cộng và hoạt động xuất - nhập khẩu đều bị tạm ngưng [20].
Ngày 11 tháng 3 năm 2020, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ra tuyên bố gọi "COVID-19" là "Đại dịch toàn cầu" [21]. Các biến chủng hiện nay của covid 19 Các loại vi-rút như SARS-CoV-2 liên tục tiến hóa do xảy ra các biến đổi trong mã di truyền (đột biến gen) trong quá trình sao chép bộ gen. Dòng là một nhóm các biến thể vi-rút có liên quan chặt chẽ về mặt di truyền có nguồn gốc từ cùng một hình thức sơ khai chung. Một biến thể có một hoặc nhiều đột biến tách biệt với các biến thể khác của vi-rút SARS-CoV-2.
Lược đồ phân loại biến thể SIG (Nhóm liên ngành về SARS-CoV-2 của chính phủ Hoa Kỳ) xác định bốn loại biến thể SARS-CoV-2: - Biến thế đang được theo dõi (VBM) - Biến thể đáng quan tâm (VOI) - Biến thể đáng lo ngại (VOC): + Delta (B.2 và các dòng AY) + Omicron (B.529 và dòng BA) - Biến thể có hậu quả nghiêm trọng (VOHC) [22]. Bệnh vi-rút corona (COVID-19) 4 1. Dịch tễ Sự khởi phát ca bệnh đầu tiên vào ngày 8 tháng 12 năm 2019, được cho rằng có liên quan dịch tễ học với một chợ hải sản ở thành phố Vũ Hán, Trung Quốc. Nơi này không chỉ buôn bán hải sản mà còn cả động vật sống, gia cầm và động vật hoang dã [23].
Sau đó, một nghiên cứu từ Pháp đã phát hiện SARS-CoV-2 bằng phương pháp RT-PCR trong một mẫu lưu trữ từ một bệnh nhân bị viêm phổi vào cuối năm 2019, cho thấy SARS-CoV-2 có thể đã lây lan ở đó sớm hơn nhiều so với thời điểm bắt đầu bùng phát. Vì thế, có ý kiến cho rằng chợ hải sản ở Vũ Hán không phải là nguồn lây nhiễm SARS-CoV-2 ban đầu [24]. Tuy nhiên, báo cáo ban đầu riêng lẻ này không thể đưa ra câu trả lời chắc chắn về nguồn gốc của SARS-CoV-2 mà cần có nhiều nghiên cứu xác thực hơn. Theo thống kê, mọi lứa tuổi đều có thể nhiễm COVID–19, mức độ có thể từ nhẹ tới nặng.
Ngoài ra, đã có ca bệnh báo cáo về sự lây nhiễm COVID- 19 qua nhau thai từ mẹ sang con [25]. Các triệu chứng phổ biến của COVID – 19 bao gồm sốt, ho và khó thở. Các triệu chứng ít phổ biến hơn bao gồm đau đầu, tiêu chảy, buồn nôn, nôn, đau ngực, ớn lạnh. Ở Ý đã có báo cáo ca bệnh gặp triệu chứng rối loạn khứu giác, vị giác [26].
Khi khởi phát, COVID – 19 gây sốt, tổn thương đường hô hấp. Trường hợp nặng gây viêm phổi, dẫn đến tổn thương nhiều cơ quan khác trong cơ thể khiến bệnh nhân tử vong, đặc biệt là các trường hợp có bệnh nền. COVID – 19 dễ lây từ người sang người thông qua tiếp xúc với dịch cơ thể của người bệnh. Virus cũng có thể bị lây từ việc ai đó chạm tay vào một vật mà người bệnh chạm vào, sau đó đưa lên miệng, mũi và mắt họ.
Những người chăm sóc bệnh nhân cũng có thể bị phơi nhiễm virus khi xử lý các chất thải của người bệnh. Tùy thuộc vào mức độ lây lan của chủng virus, việc ho, hắt hơi hay bắt tay có thể khiến người xung quanh bị phơi nhiễm. Cách lây truyền 5 COVID-19 được cho là lây lan chủ yếu qua tiếp xúc gần gũi từ người này sang người khác, bao gồm cả giữa những người ở gần nhau (trong vòng khoảng 6 feet =2m). Những người bị nhiễm bệnh nhưng không biểu hiện triệu chứng cũng có thể lây virus sang người khác [27].
COVID-19 lây lan rất dễ dàng từ người này sang người khác: Mức độ dễ dàng lây lan của virus từ người này sang người khác có thể khác nhau. Loại virus gây ra bệnh dường như lây lan hiệu quả hơn bệnh cúm nhưng không hiệu quả bằng bệnh sởi, là một trong những loại virus dễ lây lan nhất được biết là ảnh hưởng đến con người. COVID-19 lây lan phổ biến nhất khi tiếp xúc gần: + Những người ở gần (trong vòng 6 feet=2m) một người bị bệnh hoặc tiếp xúc trực tiếp với người đó có nguy cơ lây nhiễm cao nhất. + Khi những người bị bệnh ho, hắt hơi, hát, nói chuyện hoặc hít thở, họ sẽ tạo ra các giọt đường hô hấp.
Những giọt này có thể có kích thước từ những giọt lớn hơn (một số có thể nhìn thấy được) đến những giọt nhỏ hơn. Các giọt nhỏ cũng có thể tạo thành hạt khi chúng khô rất nhanh trong luồng không khí. + Nhiễm trùng xảy ra chủ yếu do tiếp xúc với các giọt đường hô hấp khi một người tiếp xúc gần với người có COVID-19. + Các giọt đường hô hấp gây ra nhiễm trùng khi chúng được hít vào hoặc đọng lại trên các màng nhầy, chẳng hạn như những chất lót bên trong mũi và miệng.
+ Khi các giọt đường hô hấp di chuyển xa hơn từ người bị bệnh, nồng độ của những giọt này giảm. Các giọt lớn hơn rơi ra ngoài không khí do trọng lực. Các giọt và hạt nhỏ hơn phát tán trong không khí. + Theo thời gian, số lượng virus lây nhiễm trong các giọt đường hô hấp cũng giảm dần.
6 COVID-19 đôi khi có thể lây lan qua đường truyền trong không khí: + Một số bệnh nhiễm trùng có thể lây lan khi tiếp xúc với virus ở dạng giọt và hạt nhỏ có thể tồn tại trong không khí từ vài phút đến hàng giờ. Những virus này có thể lây nhiễm cho những người ở cách xa người bị nhiễm hơn 6 feet hoặc sau khi người đó rời khỏi không gian. + Loại lây lan này được gọi là lây truyền qua đường không khí và là một cách quan trọng để lây lan các bệnh nhiễm trùng như bệnh lao, bệnh sởi và thủy đậu. + Dữ liệu hiện có chỉ ra rằng virus gây ra COVID-19 lây lan qua tiếp xúc gần gũi với một người có COVID-19 phổ biến hơn nhiều so với lây truyền trong không khí [28].
COVID-19 ít lây lan hơn khi tiếp xúc với các bề mặt bị ô nhiễm: + Các giọt hô hấp cũng có thể đáp xuống các bề mặt và đồ vật. Có thể một người có thể bị nhiễm bệnh bằng cách chạm vào một bề mặt hoặc vật thể có virus và sau đó chạm vào miệng, mũi hoặc mắt của chính họ. + Lan truyền từ các bề mặt chạm vào không được cho là cách phổ biến khiến dịch bệnh lây lan. COVID-19 hiếm khi lây lan giữa người và động vật: + Virus có thể lây lan từ người sang động vật trong một số trường hợp.
CDC đã biết một số ít vật nuôi trên toàn thế giới, bao gồm cả mèo và chó, được báo cáo là bị nhiễm virus gây ra COVID-19, chủ yếu là sau khi tiếp xúc gần với những người có COVID-19. + Tại thời điểm này, nguy cơ lây lan COVID-19 từ động vật sang người được coi là thấp [29]. Triệu chứng và biến chứng * Lâm sàng 7 Một trong những vấn đề chính của đại dịch COVID-19 là các triệu chứng bệnh rất đa dạng và có thể có các biểu hiện khác nhau giữa các bệnh nhân. Các triệu chứng COVID-19 phổ biến nhất có xu hướng xuất hiện trong khoảng 2 đến 14 ngày sau khi tiếp xúc với virus, bao gồm sốt, đau cơ, đau đầu, ho, đau họng và mất vị giác.
Trong những trường hợp nghiêm trọng, do nhiễm trùng phổi quá lớn, các dấu hiệu cấp cứu phát sinh bao gồm khó thở do viêm phổi [30]. - Các triệu chứng phổ biến nhất của COVID-19 là sốt, ho khan và mệt mỏi. - Các triệu chứng khác ít phổ biến hơn và có thể ảnh hưởng đến một số bệnh nhân bao gồm: đau nhức, nghẹt mũi, nhức đầu, viêm kết mạc, đau họng, tiêu chảy, mất vị giác hoặc khứu giác hoặc phát ban trên da hoặc đổi màu ngón tay hoặc ngón chân. Các triệu chứng này thường nhẹ và bắt đầu dần dần.
Một số người bị nhiễm bệnh nhưng chỉ có các triệu chứng rất nhẹ có thể bỏ qua.
