Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Lịch sử và tình hình bệnh tay chân miệng 1. Lịch sử bệnh tay chân miệng trên thế giới Bệnh TCM đã được phát hiện từ lâu và gặp ở nhiều nước trên thế giới. Năm 1969, lần đầu tiên phát hiện ra bệnh TCM với tác nhân do Enterovirus 71 (EV71) ở trẻ bị viêm màng não tại California, Hoa Kỳ [68].
Các năm 1972 đến 1978 bệnh TCM cũng đã được phát hiện tại Mỹ, Úc, Thụy Điển, Nhật Bản, Bungari và Hungari. Năm 1985 đến 1988 bệnh TCM được phát hiện ở Hồng Kông, Trung Quốc, Singapore và Brazil. Năm 1990 đến 1998, bệnh TCM được phát hiện tại Malaysia, Nhật Bản, Canada, Đài Loan, Singapore và Úc. Năm 2000 đến 2009 bệnh TCM được phát hiện tại Đài Loan, Malaysia, Úc, Trung Quốc, Hàn Quốc và Việt Nam [68].
Bệnh TCM được phát hiện ở hầu khắp các nơi trên thế giới, đặc biệt tại nhiều nước hiện nay ở Châu Á đã xảy ra các vụ dịch lớn gây nên số mắc và chết đang có chiều hướng gia tăng và trở thành vấn đề y tế công cộng nghiêm trọng. Hiện nay, Tổ chức Y tế thế giới cho rằng bệnh TCM là một trong những bệnh truyền nhiễm khẩn cấp phải được thông báo [68]. Tình hình bệnh tay chân miệng trên thế giới Năm 1969, tác nhân gây bệnh là EV71 lần đầu tiên được phát hiện ra ở Mỹ và các năm tiếp theo đã lây lan sang nhiều nước và gây thành những vụ dịch lớn, nhỏ tại các nước Châu Âu, trong đó có Úc và Thụy Điển. Vào những năm 1970 của thế kỷ trước, dịch bệnh TCM xuất hiện ở Bulgari và Hungari mà tác nhân cũng do EV71 gây nên.
Những nước khác như Pháp, Ý, Hà Lan, Tây Ban Nha, Rumani, Brazil, Canada, Đức cũng thường xuyên xuất hiện dịch bệnh TCM do EV71 [68]. 4 Nhật Bản là nước có lịch sử bệnh TCM sớm hơn đã xuất hiện một số vụ dịch bệnh TCM lớn do EV71 vào năm 1973 và 1978. Từ năm 1997 – 2000, EV71 hoạt động trở lại. Thị trấn Shawo, Trung Quốc từ tháng 9 – 10 năm 2012 có tổng cộng 105 trường hợp mắc TCM, với EV71 chiếm chủ yếu [59].
Trong những năm gần đây, nhiều vụ dịch bệnh TCM được thông báo xảy ra tại các nước thuộc Châu Á và Đông Nam Á như: Singapore (1997-2002), Đài Loan (1997-2008), Malaysia (1997-2008), Nhật Bản (2002-2004), Thái Lan (2006-2008 và 2009), Việt Nam (2005), Trung Quốc (2010-2015),. mà nguyên nhân chủ yếu do Enterovirus 71 gây nên [56], [59], [64]. Năm 1999, Úc xảy ra dịch bệnh TCM với hơn 6.000 trường hợp mắc. Năm 2008, Trung Quốc xảy ra dịch bệnh TCM với hơn 25.000 trường hợp mắc trong đó có 26 trường hợp tử vong.
Năm 2008, Phần Lan cũng xảy ra dịch bệnh TCM do CA16 gây ra [63]. Kết quả cập nhật tình hình dịch tay chân miệng trên thế giới của WHO đến ngày 31 tháng 12 năm 2017 số liệu cụ thể được mô tả trong bảng dưới đây: Bảng 1. Tình hình bệnh tay chân miệng các nước trong khu vực Châu Á - Thái Bình Dương đến ngày 31/12/2017 Trung Hồng Ma Năm Nhật Bản Singapore Việt Nam Quốc Kông Cau 2010 1.719 Ghi chú: **: số liệu mắc TCM năm 2017 chưa được tổng hợp. Tình hình bệnh tay chân miệng ở Việt Nam Tại Việt Nam, bệnh TCM được xếp vào loại bệnh truyền nhiễm mới nổi.
Bệnh gặp quanh năm ở hầu hết các địa phương trong cả nước, gây ra dịch tại các tỉnh phía Nam và miền Trung. Miền Nam dịch bệnh TCM trầm trọng hơn miền Trung do số tử vong cao. Số mắc bệnh TCM tập trung từ tháng 3 đến tháng 5 và từ tháng 9 đến tháng 12. Theo báo cáo của bệnh viện Nhi Đồng 1 – Tp.HCM, bệnh TCM bắt đầu xuất hiện vào năm 2002.
Năm 2003 xảy ra vụ dịch bệnh TCM với hơn 1.000 trẻ mắc, 20 trường hợp tử vong.284 trường hợp mắc bệnh, 2007 là 5.719 trường hợp. Năm 2008, theo báo cáo của Bộ Y tế, bệnh xảy ra sớm hơn hàng năm (tháng 4, 5) và xảy ra ở nhiều tỉnh cả 3 miền với 10.958 trường hợp mắc, 25 trường hợp tử vong; riêng năm 2009 có 10.632 trường hợp mắc và 23 trường hợp tử vong và chủ yếu các trường hợp xảy ra tại các tỉnh khu vực phía Nam. Năm 2010, báo cáo của Bộ Y tế có hơn 10.000 trường hợp mắc. Năm 2011, bệnh TCM bùng phát ở nhiều tỉnh thành, số mắc và tử vong gia tăng cao hơn gấp nhiều so với các năm trước.
Theo Tổ chức Y tế thế giới khu vực Tây Thái Bình Dương đến ngày 28 tháng 12 năm 2011 cả nước ghi nhận 110. trường hợp mắc tại 63 tỉnh thành, có 166 trường hợp tử vong [69]. Năm 2012 cả nước ghi nhận 153.550 trường hợp mắc và các trường hợp mắc bệnh TCM có chiều hướng giảm trong các năm, 2014 – 2016 [67]. Tuy nhiên, bệnh TCM có số trường hợp mắc bệnh tăng đột biến vào năm 2017 với 102.719 trường hợp mắc [2].
Người lớn dương tính với vi rút TCM, nguy cơ bùng phát bệnh càng cao bởi những người này không có biểu hiện ra bên ngoài [55], nên rất khó kiểm soát. Đây cũng là một trong những nguyên nhân lý giải vì sao nhiều địa phương không có bệnh ở trẻ em nhưng bỗng nhiên bùng phát bệnh rất nhanh. Tóm lại, bệnh TCM tại Việt Nam đang diễn biến phức tạp, xu hướng gia tăng số mắc và tử vong qua các năm. Ước tính tổng số mắc TCM tích lũy từ 6 năm 2003 – 2011 khoảng 150.000 trường hợp.
Riêng năm 2011, 2012 và 2017 số trường hợp mắc và tử vong do TCM gia tăng đột biến ở mức báo động (trên 100.000 trường hợp mắc mỗi năm). Và bệnh đã xuất hiện ở 63/63 tỉnh thành, các trường hợp mắc và tử vong tập trung chủ yếu tại khu vực miền Nam, chiếm hơn 70% số mắc và trên 90% số tử vong của cả nước. Theo Bộ Y tế, dịch bệnh TCM ở nước ta sẽ tiếp tục diễn biến phức tạp, sẽ có thêm nhiều người mắc và tử vong do dịch bệnh TCM. Đặc điểm dịch tễ bệnh tay chân miệng 1.
Tác nhân gây bệnh tay chân miệng Bệnh tay chân miệng (TCM) do nhóm vi rút đường ruột (enterovirus) gây nên. Bệnh TCM là bệnh truyền nhiễm thông thường gây ra bởi một nhóm Enterovirus, bao gồm Coxsackievirus A16 (CA16) và Enterovirus 71 (EV71) [18], [61], [62]. Bệnh TCM do các chủng Enterovirus khác thường ở thể nhẹ, ít có biến chứng. Tuy nhiên, Enterovirus 71 được quan tâm đặc biệt vì nó có thể gây các biến chứng thần kinh nặng, có thể dẫn đến tử vong [3], [4].
Vi rút Coxsackie được phân lập lần đầu tiên vào năm 1948 và Enterovirus 71 vào năm 1969 tại bang California, Hoa Kỳ [68]. Nguyên nhân phổ biến nhất của bệnh TCM là Coxsackievirus A16 [4]. Bệnh TCM gây nên bởi Coxsackievirus A16 thường có diễn biến lâm sàng nhẹ, lành tính, hầu hết đều tự khỏi và có thể hồi phục trong vòng 7 – 10 ngày [4]. Enterovirus 71 là nguyên nhân phổ biến đứng hàng thứ 2 gây bệnh TCM trên người.
Có nhiều nghiên cứu cho thấy Enterovirus 71 gây bệnh TCM có liên quan đến các biến chứng về thần kinh như: Viêm não, viêm thân não, viêm não tủy, viêm màng não, bại liệt kiểu polio. Các biến chứng tim mạch, hô hấp như: viêm cơ tim, phù phổi cấp do thần kinh, tăng huyết áp, suy tim, trụy mạch [4]. Bệnh nhân chuyển sang diễn biến nặng và rất dễ dẫn đến tử vong. Một nghiên cứu về gen cho thấy có khả năng có sự tái tổ hợp trong các 7 loài Enteroviruses liên quan bệnh TCM xảy ra thường xuyên trong tự nhiên.
Do đó, có thể dẫn đến những vụ dịch nguy hiểm do EV71 ở Châu Á. Việt Nam, có hai tác nhân gây bệnh TCM chủ yếu là Coxsackievirus A16 và Enterovirus 71 [4], [32], [45]. Phương thức lây truyền bệnh tay chân miệng Bệnh TCM có thể lây truyền từ người sang người thông qua tiếp xúc trực tiếp với chất tiết từ mũi, họng, nước bọt, mụn nước hoặc phân của người bị nhiễm. Tuy nhiên, bệnh TCM không lây truyền cho vật nuôi, động vật khác và ngược lại [3].
Đặc điểm về tuổi mắc bệnh tay chân miệng Mọi người đều có nguy cơ bị nhiễm vi rút gây TCM, nhưng không phải ai bị nhiễm cũng có biểu hiện bệnh [3]. Trẻ em dưới 10 tuổi thường có nguy cơ mắc bệnh TCM cao hơn nhóm tuổi khác, đặc biệt nhóm tuổi có nguy cơ mắc cao nhất là trẻ dưới 5 tuổi và trẻ sơ sinh [1], [18] và ở nước ta bệnh xảy ra cao nhất ở trẻ dưới 5 tuổi [16], [20], [42]. Hơn 50% mắc TCM từ 3-6 tuổi [59]. Ở Việt Nam, qua nghiên khác nhau về đặc điểm dịch tễ học bệnh TCM cho thấy tỷ lệ trẻ ≤ 5 tuổi mắc bệnh TCM chiếm tỷ lệ rất cao từ 82,5% – 99,5% tổng số trường hợp mắc bệnh [1], [13], [31].
Đặc điểm mắc bệnh tay chân miệng theo giới tính Đa số các nghiên cứu chỉ ra rằng không có sự khác biệt rõ ràng về giới của những trẻ mắc bệnh TCM [45]. TCM xảy ra trai nhiều hơn gái 1,5 lần [18]. Phân bố bệnh tay chân miệng theo mùa Bệnh TCM thường xảy ra cao điểm vào tháng 3 – 5 và tháng 9 – 12 hàng năm [3], [4], [20]. Tính cảm nhiễm và miễn dịch của bệnh tay chân miệng Sau khi mắc bệnh, trẻ em có thể có miễn dịch đặc hiệu với chủng vi rút đã bị nhiễm, nhưng không có miễn dịch với những chủng vi rút khác.
Miễn 8 dịch tạo ra từ những lần phơi nhiễm trước riêng biệt với mỗi loại vi rút, nhưng vẫn có thể bị nhiễm với các chủng loại vi rút khác. Trẻ sơ sinh có kháng thể do mẹ truyền và giảm nhanh sau khi sinh khoảng 01 tháng [3]. Đa số trẻ mắc bệnh TCM điển hình thể nhẹ và tự khỏi sau một thời gian. Thời gian tự khỏi thường là dưới 10 ngày.
Ngoài ra hầu hết người đến tuổi trưởng thành có miễn dịch bền vững và không bị mắc bệnh trở lại. Phòng, chống bệnh tay chân miệng Theo “Hướng dẫn quản lý lâm sàng và đáp ứng y tế công cộng đối với bệnh tay chân miệng” của Tổ chức Y tế thế giới khu vực Tây Thái Bình Dương [68] khuyến cáo cần thực hiện đồng bộ các biện pháp sau: - Xây dựng mạng lưới và tăng cường giám sát bệnh tay chân miệng. - Thực hiện các chiến dịch thông tin và giáo dục về giữ vệ sinh tốt và vệ sinh cơ bản. - Hỗ trợ các trường mẫu giáo, cơ sở trông trẻ và trường học trong dịch bệnh TCM.
- Tăng cường các biện pháp kiểm soát lây nhiễm trong các cơ sở chăm sóc sức khỏe và trong cộng đồng.