CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN 1. Giới thiệu về dịch bệnh COVID -19 1. Khái niệm Vào tháng 12 năm 2019, hàng loạt bệnh nhân có các triệu chứng giống như viêm phổi nhưng không rõ nguyên nhân đã xuất hiện tại Vũ Hán, tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc. Sau đó, chúng được xác nhận là do virus corona mới gây ra.
Ban đầu, chúng được dự kiến đặt tên là virus corona mới 2019 (2019-nCoV). Đến ngày 11 tháng 2 năm 2020, Uỷ ban Quốc tế về Phân loại Virus (ICTV) quyết định đặt tên chính thức cho chủng corona mới này là SARS – CoV – 2 khi họ phân tích rằng chúng cùng loại với virus SARS từng gây ra đại dịch năm 2003 nhưng là một chủng khác loài. Loại virus này gây nên căn bệnh với tên gọi là bệnh coronavirus 2019 (COVID-19)[10]. Coronavirus thuộc họ Coronaviridae trong bộ Nidovirales.
Coronavirus là virus có hệ gen ARN dương sợi đơn kèm nucleocapsid đối xứng xoắn ốc. Các hạt virus coronavirus chứa 4 protein cấu trúc chính là protein S, lớp màng M, vỏ E và nucleocapsid N [ 11]. Virus corona gây ra cảm mạo cùng với các triệu chứng khá nghiêm trọng giống như Hội chứng hô hấp Trung Đông (MERS) và Hội chứng hô hấp cấp tính nghiêm trọng (SARS) [10]. Tháng 12 năm 2019 tới nay, thành phố Vũ Hán của tỉnh Hồ Bắc liên tục xét nghiệm bệnh cúm rộng rãi và các bệnh tật liên quan, phát hiện nhiều trường hợp bệnh viêm phổi do nguyên nhân virus, tất cả cùng chẩn đoán là viêm phổi virus/ truyền nhiễm phần phổi.
Uỷ ban Sức khoẻ Vệ sinh Nhà nước Trung Quốc nhận định đây là bệnh truyền nhiễm loại B, chiếu theo quản lí loại A [12]. Sự bùng phát dịch bệnh COVID-19 Ngày 31/12/2019, giới chức y tế Trung Quốc báo cáo với văn phòng Tổ chức Y tế thế giới (WHO) tại Trung Quốc về việc phát hiện một chủng virus mới chưa từng biết tới, gây ra căn bệnh giống như viêm phổi ở thành phố Vũ Hán, tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc. Chỉ hai tuần sau khi báo cáo những ca bệnh đầu tiên, các nhà khoa học Trung Quốc đã xác định được chủng virus mới này có mức độ giống > 70% với SARS- CoV và giống > 95% với coronavirus ở dơi. Các ca bệnh xuất 10 Luan van hiện đầu tiên xuất hiện ở chợ hải sản Hoa Nam và nhanh chóng lây lan ra xung quanh theo cấp số nhân; tuy nhiên, một số trường hợp nhiễm bệnh không tiếp xúc trực tiếp với chợ hải sản Hoa Nam, cho thấy rằng đã có việc lây truyền từ người sang người.
Để ngăn chặn việc lây truyền bệnh dịch, thành phố Vũ Hán đã quyết định phong toả toàn thành phố ngay sau đó. Nhưng do sự di cư ồ ạt của người dân Trung Quốc nhân dịp đầu năm mới đã làm cho dịch bệnh nhanh chóng vượt qua địa phận thành phố này sang các thành phố khác của tỉnh Hồ Bắc [13]. Trước tình hình đó, ngày 30/1/2020 WHO quyết định tuyên bố dịch bệnh viêm đường hô hấp cấp do chủng mới virus corona gây ra (sau này dịch bệnh được đặt tên chính thức là dịch COVID-19) là “ vấn đề y tế khẩn cấp toàn cầu’’ [14]. Ngày 11/3/2020, tổng giám đốc của WHO, tiến sĩ Tedros Adhanom Ghebreyesus đã tuyên bố COVID-19 là đại dịch toàn cầu trước bối cảnh số ca nhiễm trên toàn thế giới đã vượt mốc 126.000 ca nhiễm và dịch đã lan ra 123 quốc gia và vùng lãnh thổ [15][9].
Dịch tễ học Trong đợt bùng phát dịch vào cuối năm 2019 tại thành phố Vũ Hán, tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc, các nhà khoa học nghi ngờ nguồn lây bệnh xuất phát từ chợ buôn bán hải sản Hoa Nam, nơi nhiều loài động vật sống khác nhau được tập trung trong lồng, tạo cơ hội cho quá trình lây truyền virus. Tuy nhiên, có nhiều bằng chứng hiện nay cho thấy chợ này không phải nguồn gốc của đợt bùng phát dịch. Mặc dù các mẫu lấy ở môi trường tại khu chợ nơi bán động vật hoang dã đều dương tính với SARS – CoV – 2, nhưng các mẫu mô động vật ở chợ âm tính với virus này [16]. Vào cuối tháng 12 năm 2019, Uỷ ban Y tế thành phố Vũ Hán báo cáo cho WHO có 41 trường hợp “ viêm phổi không rõ nguyên nhân”.
Vào ngày 8 tháng 1 năm 2020, mầm bệnh đã được xác định và sự lây truyền từ người sang người được báo cáo ngay sau đó. Số ca tích luỹ ở Vũ Hán sau đó tăng lên gấp đôi sau từ 2,3 – 3,3 ngày [17]. Vào ngày 18 tháng 1 năm 2020, số ca tích luỹ đã tăng lên gần 4000 ca [9]. Từ 14 đến 22 tháng 1 năm 2020, các trường hợp nhiễm bệnh đầu tiên được xác nhận bên ngoài Trung Quốc bao gồm 3 phụ nữ và 1 đàn ông ở Thái Lan, 1 đàn ông ở Nhật Bản, 1 phụ nữ ở Hàn Quốc, 1 phụ nữ ở Đài Loan, 1 đàn ông ở Hồng Kông, 1 phụ nữ ở Ma Cao và 1 đàn ông ở Hoa Kì.
Ngày 26 tháng 2 năm 2020, WHO báo cáo rằng các trường hợp mắc mới ở Trung Quốc đã giảm nhưng đột ngột tăng mạnh ở Ý, 11 Luan van Iran và Hàn Quốc. Và lần đầu tiên, số trường hợp mắc mới bên ngoài Trung Quốc đã vượt quá số trường hợp mắc mới ở Trung Quốc [18]. Vào ngày 11 tháng 3 năm 2020, khi quá trình lây lan trong cộng đồng đang diễn ra ở nhiều nơi trên khắp thế giới, Tổ chức Y tế Thế giới ( WHO ) đã tuyên bố COVID-19 là đại dịch toàn cầu [15]. Sau đó, dịch bệnh ở Trung Quốc dần lắng xuống và dịch bệnh tại các nước Tây Âu, chủ yếu là Ý, Tây Ban Nha, Đức, Pháp, Hoa Kì đã trở thành những điểm nóng mới.
Đến nay, dịch đã lan rộng ra 223 quốc gia và vùng lãnh thổ. Tính đến ngày 24/9/2021, số ca nhiễm trên toàn thế giới là 229.543 ca tử vong. Tại Việt Nam ghi nhận trường hợp nhiễm bệnh đầu tiên vào ngày 23 tháng 1 năm 2020. Ca nhiễm đầu tiên là một người đàn ông Trung Quốc 61 tuổi nhập cảnh vào thành phố Hồ Chí Minh từ Vũ Hán ngày 13 tháng 1 năm 2020 để gặp con trai.
Tính cho đến ngày 24/9/2021, số ca nhiễm tại Việt Nam là 736.220 ca tử vong [9]. Trước tình hình dịch bệnh diễn biến phức tạp, ngày 24 tháng 2 năm 2021 lô vaccine đầu tiên được nhập về Việt Nam bao gồm 117.600 liều của hãng AstraZenenca. Cho đến ngày 24 tháng 9 năm 2021, Việt Nam đã triển khai tiêm được 36.910 liều vaccine, trong đó tiêm mũi 1 là 29.498 liều, tiêm mũi 2 là 7. Cơ chế bệnh sinh Bề mặt của virus SARS – CoV – 2 được bao phủ bởi một số lượng lớn các protein gai (protein S), những protein này giúp cho virus xâm nhập vào tế bào vật chủ.
Mỗi protein gai gồm 2 tiểu đơn vị S1 và S2. Tiểu đơn vị S1 ở đầu gai chứa miền gắn kết thụ thể (RBD) gắn kết với men chuyển angiotensin 2 (ACE2) trên tế bào biểu mô đường hô hấp của người. Tiểu đơn vị S2, nằm trên cuống gai làm trung gian cho hợp nhất màng tế bào vật chủ và virus cần thiết cho sự xâm nhập của virus [19]. Protease serine xuyên màng 2 (TMPRSS2 -1) chịu trách nhiệm phân cắt 2 tiểu đơn vị S1 và S2 giúp cho quá trình hợp nhất của virus với màng tế bào vật chủ diễn ra [20].
Men chuyển angiotensin 2 (ACE2) được xác định lần đầu tiên vào năm 2000. ACE2 phân bố rộng rãi trong các cơ quan khác nhau của con người (niêm mạc miệng và mũi, vòm họng, phổi, dạ dày, ruột non, ruột kết) , da, hạch bạch huyết, tuyến ức, tủy xương, lá lách, gan, thận và não). Phát hiện đáng chú ý nhất là sự biểu hiện bề mặt của 12 Luan van protein ACE2 trên tế bào biểu mô phế nang phổi và tế bào ruột của ruột non. Hơn nữa, ACE2 hiện diện trong các tế bào nội mô động mạch và tĩnh mạch và các tế bào cơ trơn động mạch ở tất cả các cơ quan được nghiên cứu [21].
Sự phân bố rộng rãi của các thụ thể ACE2 khắp cơ thể có thể giải thích sự ảnh hưởng đến đa cơ quan trong COVID-19. ACE2 điều chỉnh hệ thống renin-angiotensin bằng cách xúc tác quá trình thuỷ phân octapeptide angiotensin 2 (Ang II, chất co mạch ) thành heptapeptide angiotensin 1-7 (Ang 1-7, chất giãn mạch ). Ang 1-7 cũng đối kháng. Ang 1-7 cũng đối kháng tác dụng kích thích của Ang II với quá trình sản xuất ra các cytokine tiền viêm như IL-6.
ACE2 đã được chứng minh là có chức năng bảo vệ ở phổi, tim mạch và các cơ quan khác. Hậu quả của việc suy giảm ACE2 sau khi nhiễm tế bào ở vật chủ để lại kích thích tiền viêm của Ang II và hậu quả là tổn thương phổi và các cơ quan khác không được giải quyết [22]. Nhiễm vi-rút nội mô dẫn đến tổn thương tế bào nội mô, kích hoạt giải phóng các cytokine tiền viêm và rối loạn chức năng vi tuần hoàn ở phổi, tim và gan. Ngoài ra còn gây nên tình trạng tăng đông máu dẫn đến hình thành huyết khối vi mạch.
Khi xảy ra ở phổi, huyết khối vi mạch có thể làm suy giảm quá trình trao đổi oxy; khi xảy ra trong các tĩnh mạch, nó có thể dẫn đến huyết khối tĩnh mạch sâu và thuyên tắc phổi và trong động mạch, đột quỵ do thiếu máu não cục bộ, thiếu máu cục bộ ở chi và nhồi máu cơ tim [23]. Triệu chứng lâm sàng - Thời gian ủ bệnh: từ 2-14 ngày, trung bình từ 5-7 ngày - Khởi phát: triệu chứng hay gặp là sốt, ho khan, mệt mỏi và đau cơ. Một số trường hợp đau họng, nghẹt mũi, chảy nước mũi, đau đầu, ho có đờm, nôn và tiêu chảy. Một số trường hợp có biểu hiện rối loạn khứu giác hoặc tê lưỡi.
- Diễn biến: + Hầu hết người bệnh ( khoảng hơn 80 % ) chỉ sốt nhẹ, ho, mệt mỏi, không bị viêm phổi và thường tự hồi phục sau khoảng 1 tuần. + Khoảng 20% số ca bệnh diễn biến nặng như viêm phổi, viêm phổi nặng cần nhập viện, khoảng 5% cần điều trị tại các đơn vị hồi sức tích cực với các biểu hiện suy hô hấp cấp ( thở nhanh, khó thở, tím tái,…), hội chứng suy hô hấp cấp tiến triển 13 Luan van (ARDS) , sốc nhiễm trùng, suy chức năng các cơ quan bao gồm tổn thương thận và tổn thương tim, dẫn đến tử vong. + Thời gian trung bình từ khi có triệu chứng ban đầu tới khi diễn biến nặng thường khoảng 7-8 ngày. + Tử vong xảy ra nhiều hơn ở người cao tuổi, người suy giảm miễn dịch và mắc các bệnh mạn tính kèm theo.