Kháng Nghị Phúc Thẩm Theo Pháp Luật Tố Tụng Hình Sự Việt Nam: Thực Tiễn Tại Đà Nẵng

Luận văn thạc sĩ luật học phân tích kháng nghị phúc thẩm theo pháp luật tố tụng hình sự việt nam từ thực tiễn toà án nhân dân cấp cao, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất

• Tác giả: Nguyễn Thành An
• Người hướng dẫn: TS. Đinh Thị Mai
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Luật hình sự và Tố tụng hình sự
• Đề tài: Kháng Nghị Phúc Thẩm Theo Pháp Luật Tố Tụng Hình Sự Việt Nam Từ Thực Tiễn Tòa Án Nhân Dân Cấp Cao Tại Đà Nẵng
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VỀ KHÁNG NGHỊ PHÚC THẨM
• 1.1. Khái niệm, đặc điểm, vai trò kháng nghị phúc thẩm hình sự
• 1.2. Thẩm quyền, đối tượng, căn cứ và thời hạn của kháng nghị phúc thẩm theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam
• 1.3. Trình tự, thủ tục và hậu quả của kháng nghị phúc thẩm theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TIỄN HOẠT ĐỘNG KHÁNG NGHỊ PHÚC THẨM Ở TOÀ ÁN NHÂN DÂN CẤP CAO TẠI ĐÀ NẴNG
• 2.1. Hoạt động kháng nghị phúc thẩm hình sự của Viện kiểm sát nhân dân cấp cao tại Đà Nẵng và Viện kiểm sát nhân dân cấp tỉnh tại khu vực Miền Trung, Tây Nguyên
• 2.2. Thực tiễn giải quyết những vụ án bị kháng nghị của Tòa án nhân dân cấp cao tại Đà Nẵng
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP VÀ KIẾN NGHỊ NÂNG CAO HIỆU QUẢ KHÁNG NGHỊ PHÚC THẨM HÌNH SỰ
• 3.1. Giải pháp hoàn thiện pháp luật về kháng nghị phúc thẩm và xét xử phúc thẩm
• 3.2. Kiến nghị nhằm nâng cao chất lượng kháng nghị phúc thẩm hình sự
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về Kháng Nghị Phúc Thẩm Hình Sự Tại Đà Nẵng

Kháng nghị phúc thẩm hình sự là một trong những quyền năng quan trọng của Viện kiểm sát nhân dân, nhằm đảm bảo tính chính xác và công bằng trong quá trình xét xử. Tại Đà Nẵng, kháng nghị phúc thẩm đã được thực hiện từ khi thành lập Tòa án nhân dân cấp cao vào năm 2015. Quy trình này không chỉ giúp phát hiện và khắc phục sai sót trong xét xử sơ thẩm mà còn góp phần bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân.

1.1. Khái niệm và Đặc điểm của Kháng Nghị Phúc Thẩm

Kháng nghị phúc thẩm là hành vi tố tụng của Viện kiểm sát nhằm yêu cầu Tòa án cấp phúc thẩm xem xét lại bản án sơ thẩm. Đặc điểm của kháng nghị này bao gồm tính chất pháp lý, thẩm quyền thực hiện và quy trình thực hiện.

1.2. Vai trò của Kháng Nghị Phúc Thẩm trong Tố Tụng Hình Sự

Kháng nghị phúc thẩm đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ công lý và quyền con người. Nó giúp đảm bảo rằng các bản án sơ thẩm được xem xét một cách công bằng và chính xác, từ đó nâng cao niềm tin của người dân vào hệ thống tư pháp.

II. Thực Tiễn Kháng Nghị Phúc Thẩm Hình Sự Tại Đà Nẵng

Thực tiễn kháng nghị phúc thẩm tại Đà Nẵng cho thấy nhiều vấn đề cần được giải quyết. Mặc dù đã có những tiến bộ nhất định, nhưng vẫn tồn tại nhiều hạn chế trong quy trình kháng nghị. Việc đánh giá thực trạng này là cần thiết để tìm ra giải pháp cải thiện.

2.1. Hoạt động của Viện Kiểm Sát Nhân Dân Tại Đà Nẵng

Viện kiểm sát nhân dân tại Đà Nẵng đã thực hiện nhiều kháng nghị phúc thẩm, tuy nhiên, chất lượng kháng nghị vẫn chưa đồng đều. Một số kháng nghị không đạt yêu cầu về nội dung và hình thức.

2.2. Những Vấn Đề và Thách Thức Trong Kháng Nghị

Các vấn đề như thiếu sót trong quy trình kháng nghị, sự phối hợp chưa chặt chẽ giữa các cơ quan tư pháp, và năng lực của cán bộ kiểm sát là những thách thức lớn cần được khắc phục.

III. Giải Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Kháng Nghị Phúc Thẩm Hình Sự

Để nâng cao hiệu quả kháng nghị phúc thẩm hình sự, cần có những giải pháp cụ thể. Việc hoàn thiện pháp luật và nâng cao năng lực cho cán bộ kiểm sát là những yếu tố quan trọng.

3.1. Hoàn Thiện Pháp Luật Về Kháng Nghị Phúc Thẩm

Cần có những quy định rõ ràng hơn về căn cứ và trình tự kháng nghị phúc thẩm. Điều này sẽ giúp giảm thiểu sai sót và nâng cao chất lượng kháng nghị.

3.2. Nâng Cao Năng Lực Cán Bộ Kiểm Sát

Đào tạo và bồi dưỡng kiến thức cho cán bộ kiểm sát là cần thiết để họ có thể thực hiện tốt quyền kháng nghị, từ đó nâng cao chất lượng công tác này.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu và Ứng Dụng Thực Tiễn

Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng kháng nghị phúc thẩm hình sự tại Đà Nẵng đã có những chuyển biến tích cực. Tuy nhiên, cần tiếp tục theo dõi và đánh giá để đảm bảo tính hiệu quả của quy trình này.

4.1. Kết Quả Nghiên Cứu Về Kháng Nghị

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng tỷ lệ kháng nghị được chấp nhận đang có xu hướng tăng, cho thấy sự cải thiện trong chất lượng kháng nghị.

4.2. Ứng Dụng Kết Quả Nghiên Cứu Vào Thực Tiễn

Các kết quả nghiên cứu có thể được áp dụng để cải thiện quy trình kháng nghị phúc thẩm, từ đó nâng cao chất lượng xét xử tại Tòa án nhân dân cấp cao tại Đà Nẵng.

V. Kết Luận và Tương Lai Của Kháng Nghị Phúc Thẩm Hình Sự

Kháng nghị phúc thẩm hình sự là một công cụ quan trọng trong hệ thống tư pháp. Tương lai của kháng nghị này phụ thuộc vào việc cải thiện quy trình và nâng cao năng lực cho cán bộ kiểm sát.

5.1. Tương Lai Của Kháng Nghị Phúc Thẩm

Cần có những chính sách và biện pháp cụ thể để phát triển kháng nghị phúc thẩm, nhằm đảm bảo tính công bằng và chính xác trong xét xử.

5.2. Đề Xuất Kiến Nghị Để Nâng Cao Chất Lượng Kháng Nghị

Đề xuất các kiến nghị nhằm nâng cao chất lượng kháng nghị phúc thẩm, từ đó góp phần vào công cuộc cải cách tư pháp tại Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong giai đoạn 2015 - 2017, Tòa án nhân dân cấp cao tại Đà Nẵng đã thụ lý tổng cộng 964 vụ án hình sự phúc thẩm từ các tỉnh Miền Trung và Tây Nguyên. Kháng nghị phúc thẩm hình sự là quyền năng pháp lý đặc biệt của Viện kiểm sát nhân dân, giữ vai trò then chốt trong việc khắc phục các sai phạm của cấp sơ thẩm, bảo đảm nguyên tắc xét xử hai cấp và bảo vệ công lý theo tinh thần Hiến pháp năm 2013. Tuy nhiên, thực tiễn áp dụng cho thấy số lượng vụ án bị kháng nghị tăng nhanh từ 19 vụ năm 2015 lên 55 vụ năm 2017, song chất lượng các bản kháng nghị chưa đồng đều, dẫn đến tỷ lệ rút kháng nghị hoặc Tòa án bác kháng nghị còn hiện hữu ở mức 14% đến 41,67% đối với cấp tỉnh.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm tập trung vào sự bất cập giữa thẩm quyền, căn cứ pháp lý chưa được luật hóa đồng bộ và kỹ năng nghiệp vụ của Kiểm sát viên. Mục tiêu nghiên cứu nhằm làm sáng tỏ cơ sở lý luận, phân tích toàn diện thực tiễn 3 năm hoạt động kháng nghị phúc thẩm tại Tòa án nhân dân cấp cao tại Đà Nẵng, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao chất lượng kháng nghị. Ý nghĩa của nghiên cứu thể hiện qua việc cung cấp luận cứ thực tiễn giúp nâng tỷ lệ chấp nhận kháng nghị toàn ngành lên trên 80%, giảm thiểu tối đa các trường hợp rút kháng nghị do sai sót chủ quan, đồng thời phục vụ đắc lực cho tiến trình cải cách tư pháp theo Nghị quyết 49-NQ/TW của Bộ Chính trị.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên lý thuyết kiểm soát quyền lực tư pháp và lý thuyết nguyên tắc xét xử hai cấp trong nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Khung phân tích vận dụng các học thuyết tố tụng hình sự về thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp theo Điều 107 Hiến pháp năm 2013 và các quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015.

Bốn khái niệm pháp lý cốt lõi được chuẩn hóa gồm:

1. Kháng nghị phúc thẩm hình sự (Điều 336 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015): Quyền năng pháp lý độc quyền của Viện kiểm sát nhằm yêu cầu Tòa án cấp trên xét xử lại bản án sơ thẩm chưa có hiệu lực.
2. Xét xử phúc thẩm (Điều 330 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015): Cấp xét xử thứ hai kiểm tra tính hợp pháp và có căn cứ của bản án sơ thẩm.
3. Căn cứ kháng nghị phúc thẩm: Bốn nhóm vi phạm theo Quyết định số 960/2007/QĐ-VKSTC của Viện kiểm sát nhân dân tối cao.
4. Thời hạn kháng nghị (Điều 337 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015): Khung thời gian luật định 15 ngày đối với Viện kiểm sát cùng cấp và 30 ngày đối với Viện kiểm sát cấp trên trực tiếp.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu nghiên cứu bao gồm 964 hồ sơ vụ án hình sự phúc thẩm được thụ lý tại Tòa án nhân dân cấp cao tại Đà Nẵng và 55 bản kháng nghị hình sự phúc thẩm được ban hành trong giai đoạn 2015 - 2017.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ 964 vụ án thụ lý, kết hợp phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng đối với 80 bản án phúc thẩm điển hình và toàn bộ 8 quyết định rút kháng nghị của Viện kiểm sát để phân tích sâu. Lý do lựa chọn phương pháp này nhằm đảm bảo tính đại diện tuyệt đối cho khu vực Miền Trung - Tây Nguyên, phản ánh chính xác các sai sót đặc thù giữa các địa bàn có điều kiện kinh tế - xã hội khác nhau.

Phương pháp phân tích chủ đạo là phân tích thống kê tư pháp, so sánh luật học giữa Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 và năm 2015, kết hợp nghiên cứu tình huống thực tế. Timeline nghiên cứu tập trung sâu từ tháng 6 năm 2015 (thời điểm thành lập Tòa án nhân dân cấp cao tại Đà Nẵng) đến hết tháng 12 năm 2017, tạo nền tảng đối chiếu tính liên tục của dữ liệu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, số lượng kháng nghị hình sự phúc thẩm có sự gia tăng đột biến gần gấp 3 lần, từ 19 vụ năm 2015 lên 31 vụ năm 2016 và đạt 55 vụ năm 2017. Tỷ lệ giải quyết án phúc thẩm của Tòa án đạt 85,17% (xét xử 316 vụ với 558 bị cáo trong tổng số 371 vụ án thụ lý năm 2017).

Thứ hai, nội dung kháng nghị thể hiện sự mất cân đối nghiêm trọng giữa tăng nặng và giảm nhẹ. Trong số 55 vụ kháng nghị năm 2017, có tới 40 vụ (chiếm 72,73%) mang tính chất tăng nặng hình phạt, chuyển khung hình phạt hoặc hủy án điều tra lại theo hướng bất lợi cho bị cáo; trong khi chỉ có 2 vụ (chiếm 3,64%) kháng nghị theo hướng giảm nhẹ hình phạt hoặc chuyển sang án treo, cải tạo không giam giữ.

Thứ ba, có sự dịch chuyển mạnh mẽ về chủ thể thực hiện quyền kháng nghị và tỷ lệ chấp thuận. Kháng nghị của Viện kiểm sát nhân dân cấp cao tại Đà Nẵng tăng từ 21% năm 2015 lên 63% năm 2017 trong tổng số kháng nghị. Tỷ lệ Tòa án chấp nhận kháng nghị của Viện kiểm sát cấp cao đạt tới 81,81% (18/22 vụ được xét xử chấp nhận), vượt trội hoàn toàn so với tỷ lệ 58,33% (7/12 vụ) của Viện kiểm sát các tỉnh Miền Trung và Tây Nguyên.

Thứ tư, tỷ lệ rút kháng nghị chiếm 14% tổng số án kháng nghị (8 vụ), trong đó Viện kiểm sát cấp tỉnh chiếm 6/8 vụ (75%) do kháng nghị thiếu căn cứ pháp lý, còn Viện kiểm sát cấp cao chiếm 2/8 vụ (25%) do xuất hiện tình tiết mới khách quan.

Thảo luận kết quả

Các số liệu trên có thể được trình bày trực quan qua biểu đồ đường thể hiện tốc độ gia tăng số lượng kháng nghị giai đoạn 2015 - 2017 và bảng ma trận đối chiếu tỷ lệ chấp nhận giữa Viện kiểm sát cấp tỉnh và cấp cao. Sự chênh lệch tỷ lệ chấp nhận (81,81% so với 58,33%) phản ánh rõ tính độc lập của Viện kiểm sát cấp cao khi không bị chi phối bởi các yếu tố quản lý hành chính địa phương, cho phép đánh giá chứng cứ khách quan và toàn diện hơn.

Nguyên nhân dẫn đến tỷ lệ kháng nghị giảm nhẹ quá thấp (3,64%) xuất phát từ tâm lý e ngại trách nhiệm và thói quen chú trọng chức năng buộc tội của Kiểm sát viên cấp tỉnh. Điển hình như vụ án Lê Tiến Dũng tại Đắk Lắk, Viện kiểm sát cấp tỉnh kháng nghị chuyển tội danh từ "Cố ý gây thương tích" sang "Giết người" mà không đánh giá đúng tính chất phòng vệ và quan hệ nhân quả. Hậu quả là tại phiên tòa phúc thẩm, Viện kiểm sát nhân dân cấp cao phải rút toàn bộ kháng nghị thiếu căn cứ này. Ngoài ra, việc Tòa án chậm gửi bản án sơ thẩm (vượt quá 10 ngày theo luật định) cũng tước đi cơ hội kháng nghị đúng hạn của Viện kiểm sát cấp trên.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Hoàn thiện quy định pháp luật tố tụng: Luật hóa 04 căn cứ kháng nghị phúc thẩm từ Quy chế 960 vào trực tiếp Bộ luật Tố tụng hình sự, đồng thời bổ sung cơ chế thụ lý kháng nghị quá hạn do lỗi khách quan của Tòa án cấp sơ thẩm. Mục tiêu đạt 100% sự thống nhất áp dụng pháp luật giữa hai ngành tư pháp trước năm 2027 do Quốc hội và Viện kiểm sát nhân dân tối cao chủ trì.
2. Thiết lập quy trình số hóa và luân chuyển bản án: Tòa án nhân dân tối cao phối hợp Viện kiểm sát nhân dân tối cao triển khai hệ thống thông báo bản án điện tử liên ngành, đảm bảo 100% bản án sơ thẩm được chuyển đến Viện kiểm sát cấp trên trong vòng 48 giờ kể từ khi tuyên án, áp dụng đồng bộ từ quý I/2026.
3. Tăng cường thẩm quyền độc lập cho Kiểm sát viên: Thể chế hóa quyền hạn của Kiểm sát viên trong việc trực tiếp đề xuất và bảo vệ kháng nghị theo tinh thần Nghị quyết 49-NQ/TW, giảm 30% thủ tục hành chính phê duyệt nội bộ của Lãnh đạo Viện trong năm 2026 - 2027.
4. Nâng cao chất lượng nghiệp vụ và chuẩn hóa kỹ năng kháng nghị: Viện kiểm sát nhân dân cấp cao tại Đà Nẵng định kỳ 6 tháng một lần tổ chức hội nghị rút kinh nghiệm các vụ án bị rút hoặc bác kháng nghị cho Viện kiểm sát các tỉnh Miền Trung - Tây Nguyên, đặt mục tiêu nâng tỷ lệ Tòa án chấp nhận kháng nghị của cấp tỉnh từ 58,33% lên tối thiểu 75% vào cuối năm 2027.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Kiểm sát viên và Kiểm tra viên ngành Kiểm sát: Nắm vững các tiêu chí xác định căn cứ kháng nghị, hạn chế tối đa sai sót dẫn đến việc bị rút kháng nghị hoặc Tòa án bác kháng nghị tại phiên tòa phúc thẩm.
2. Thẩm phán và Thư ký Tòa án nhân dân các cấp: Tham khảo thực tiễn các dạng sai sót sơ thẩm phổ biến về định tội danh và áp dụng hình phạt, từ đó chuẩn hóa quy trình điều khiển phiên tòa và ban hành bản án sơ thẩm.
3. Luật sư và người bào chữa: Sử dụng làm tài liệu thực chứng để nhận diện các thiếu sót trong quyết định kháng nghị của Viện kiểm sát, phục vụ xây dựng luận cứ tranh tụng bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho thân chủ.
4. Giảng viên, Học viên cao học và Sinh viên luật: Tài liệu nghiên cứu chuyên sâu về tố tụng hình sự, cung cấp cơ sở dữ liệu thực nghiệm 964 vụ án phục vụ công tác giảng dạy và phát triển các đề tài khoa học pháp lý.

Câu hỏi thường gặp

1. Thời hạn kháng nghị phúc thẩm của Viện kiểm sát được quy định thế nào theo luật hiện hành? Theo Điều 337 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, thời hạn kháng nghị đối với bản án sơ thẩm là 15 ngày đối với Viện kiểm sát cùng cấp và 30 ngày đối với Viện kiểm sát cấp trên trực tiếp, tính từ ngày Tòa án tuyên án. Đối với quyết định sơ thẩm, thời hạn tương ứng là 7 ngày và 15 ngày.

2. Vì sao tỷ lệ chấp nhận kháng nghị của Viện kiểm sát cấp cao (81,81%) lại vượt trội so với cấp tỉnh (58,33%)? Viện kiểm sát nhân dân cấp cao có tính độc lập cao trong hoạt động nghiệp vụ, không chịu áp lực từ các quan hệ hành chính địa phương. Đồng thời, Kiểm sát viên cấp cao trực tiếp tham gia tranh tụng tại phiên tòa phúc thẩm nên có khả năng lập luận, bảo vệ quyết định kháng nghị sâu sát và hiệu quả hơn.

3. Viện kiểm sát có quyền rút kháng nghị tại phiên tòa phúc thẩm không? Có. Theo Điều 342 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, Kiểm sát viên đại diện Viện kiểm sát cấp phúc thẩm có quyền rút một phần hoặc toàn bộ kháng nghị ngay tại phiên tòa. Thực tế giai đoạn 2015 - 2017 có 8 vụ án được rút kháng nghị, trong đó có 6 vụ của cấp tỉnh được rút vì thiếu căn cứ xác đáng.

4. Căn cứ kháng nghị phúc thẩm hình sự hiện nay được quy định tại văn bản nào? Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 chưa có điều khoản riêng quy định cụ thể căn cứ kháng nghị phúc thẩm. Các căn cứ này hiện được quy định trong Quy chế nghiệp vụ số 960/2007/QĐ-VKSTC của Viện kiểm sát nhân dân tối cao, bao gồm 4 nhóm sai phạm chính về xét hỏi, đánh giá chứng cứ, áp dụng luật và thủ tục tố tụng.

5. Kháng nghị phúc thẩm làm phát sinh hậu quả pháp lý gì đối với bản án sơ thẩm? Theo Điều 339 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, phần bản án sơ thẩm bị kháng nghị sẽ chưa có hiệu lực pháp luật và chưa được đưa ra thi hành. Trường hợp kháng nghị toàn bộ, toàn bộ bản án sẽ bị đình chỉ thi hành cho đến khi có phán quyết phúc thẩm, trừ các trường hợp tuyên vô tội hoặc trả tự do tại tòa.

Kết luận

• Số lượng vụ án hình sự phúc thẩm bị kháng nghị tăng gần gấp 3 lần trong giai đoạn 2015 - 2017, phản ánh sự chú trọng tăng cường kiểm sát xét xử.
• Tỷ lệ Tòa án chấp nhận kháng nghị của Viện kiểm sát cấp cao đạt 81,81%, khẳng định vị thế và chất lượng chuyên môn vượt bậc so với cấp tỉnh (58,33%).
• Tình trạng mất cân đối trong kháng nghị thể hiện rõ khi có tới 72,73% kháng nghị theo hướng tăng nặng, trong khi chỉ 3,64% theo hướng giảm nhẹ cho bị cáo.
• Tỷ lệ rút kháng nghị 14% bắt nguồn từ việc thiếu căn cứ pháp lý và áp lực chỉ tiêu thành tích tại một số đơn vị cấp tỉnh.
• Việc thiếu vắng điều luật quy định cụ thể căn cứ kháng nghị trong Bộ luật Tố tụng hình sự là rào cản lớn nhất cần tháo gỡ.

Đóng góp lớn nhất của công trình là hệ thống hóa toàn diện lý luận và cung cấp bức tranh thực tiễn sinh động về hoạt động kháng nghị tại khu vực Miền Trung - Tây Nguyên sau khi tái cơ cấu hệ thống Tòa án nhân dân cấp cao. Giai đoạn 2026 - 2030, các cơ quan tiến hành tố tụng cần đẩy mạnh hoàn thiện khung pháp lý và chuyển đổi số trong công tác kiểm sát bản án. Nghiên cứu là nguồn tài liệu tham khảo giá trị cho công tác lập pháp, đào tạo và thực thi pháp luật hình sự tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHỮNG LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VỀ KHÁNG NGHỊ PHÚC THẨM 1. Khái niệm, đặc điểm, vai trò kháng nghị phúc thẩm hình sự 1. Khái niệm kháng nghị phúc thẩm theo pháp luật tố tụng hình sự Bản án, quyết định của Toà án là văn bản pháp lý thể hiện sự phán quyết đối với hành vi của con người, phản ánh công bằng xã hội. Do vậy, Hiến pháp và pháp luật Việt Nam quy định nguyên tắc hai cấp xét xử: Chế độ xét xử sơ thẩm, xét xử phúc thẩm được bảo đảm (Điều 103 Hiến pháp năm 2013) nhằm mục đích khắc phục những sai sót trong quá trình xét xử sơ thẩm, đảm bảo áp dụng pháp luật một cách thống nhất và bảo vệ lợi ích Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân.

Một trong những cơ sở phát sinh thủ tục xét xử phúc thẩm là quyền kháng nghị của Viện kiểm sát. Chế định kháng nghị là quy định hiện thực hoá nguyên tắc hai cấp xét xử của Tòa án và cũng là biện pháp quan trọng thực hiện chức năng thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp của Viện kiểm sát nhân dân (Điều 107 Hiến pháp năm 2013). Về mặt lý luận có nhiều ý kiến khác nhau về khái niệm kháng nghị phúc thẩm hình sự. Trước hết, tác giả muốn phân tích khái niệm “kháng nghị” và khái niệm “xét xử phúc thẩm” để từ đó đưa ra khái niệm “kháng nghị phúc thẩm hình sự”.

Nếu hiểu nghĩa thông dụng, theo Từ điển Tiếng Việt, thuật ngữ kháng nghị: Là bày tỏ ý kiến chống lại điều đã quyết nghị [54. Như vậy, theo cách hiểu về câu từ thì kháng nghị là việc đưa ra ý kiến chống lại quyết định của một nhóm người, hay tổ chức nào đó. Ở khía cạnh của những người nghiên cứu Luật học và lịch sử tố tụng, thì kháng nghị có một số định nghĩa như: “Kháng nghị là hành vi tố tụng của người có thẩm quyền, thể hiện sự phản đối một phần hoặc toàn bộ nội dung bản án, quyết định của Toà án với mục đích bảo đảm cho việc 7 xét xử được chính xác, công bằng đồng thời sửa chữa những sai lầm trong bản án, quyết định của Toà án” [53. Hoặc theo Từ điển giải thích Luật học của Trường đại học Luật Hà Nội thì kháng nghị được định nghĩa: “Là việc người có thẩm quyền yêu cầu Toà án xét lại bản án, quyết định sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật theo thủ tục phúc thẩm” [55.

Cả hai cách định nghĩa về thuật ngữ Luật học đều thể hiện được chủ thể thực hiện quyền kháng nghị chung chung là người có thẩm quyền chứ chưa xác định cụ thể người nào, cơ quan, tổ chức nào có quyền kháng nghị cũng như chưa xác định được đối tượng kháng nghị cụ thể là bản án, quyết định có hiệu lực hay chưa có hiệu lực. Đối với khái niệm xét xử phúc thẩm: Theo Từ điển Tiếng Việt năm 1994, chủ biên Giáo sư Hoàng Phê thì “phúc thẩm là Tòa án cấp trên xét xử lại một vụ án do cấp dưới đã xét xử sơ thẩm mà có chống án” [33. Về cơ bản khái niệm này đã nêu được phúc thẩm là Tòa án cấp trên xét xử lại vụ án của Tòa án cấp dưới trong trường hợp có cá nhân, tổ chức trong vụ án có phản đối lại bản án và yêu cầu Tòa án xét xử lại ở cấp cao hơn. Tuy nhiên, khái niệm này cũng chưa chưa chỉ rõ Tòa án cấp trên là Tòa án nào, khái niệm này cũng chưa luận giải rõ chống án là gì, ai có quyền chống án, đối tượng chống án.